Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hút thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong có thể phòng tránh được trên quy mô toàn cầu. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thế giới hiện có khoảng 1,3 tỷ người hút thuốc và dự báo sẽ tăng lên 1,7 tỷ người vào năm 2025; thuốc lá cướp đi sinh mạng của gần 6 triệu người mỗi năm và dự kiến chạm mốc 8 triệu người vào năm 2030. Tại Việt Nam, dịch tễ học ghi nhận xu hướng gia tăng nhanh chóng của các bệnh không lây nhiễm liên quan trực tiếp đến khói thuốc như ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ người hút thuốc cao nhất thế giới, với khoảng 47,4% nam giới trưởng thành hút thuốc và khoảng 40.000 ca tử vong mỗi năm do các bệnh lý liên quan.

Lứa tuổi vị thành niên và học sinh trung học phổ thông (THPT) là giai đoạn biến chuyển tâm sinh lý nhanh chóng, nhạy cảm, dễ tò mò, muốn khẳng định bản thân và chịu tác động mạnh từ áp lực bạn bè. Nghiên cứu điều tra năm 2019 cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở học sinh nam từ 13–15 tuổi tại Việt Nam là 4,9%, đồng thời có tới 47,7% học sinh hút thuốc thụ động tại nhà và 66,5% phơi nhiễm với khói thuốc tại địa điểm công cộng. Hút thuốc sớm không chỉ nhanh chóng gây nghiện nicotine mà còn là yếu tố nguy cơ dẫn tới việc tiếp cận các chất gây nghiện khác.

Tỉnh Yên Bái nằm ở cửa ngõ miền núi Tây Bắc, quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế kéo theo nhiều biến đổi trong lối sống của giới trẻ, làm xuất hiện các hành vi nguy cơ như uống rượu, hút thuốc lá, chơi game và vi phạm trật tự học đường. Trường THPT Lý Thường Kiệt tọa lạc tại trung tâm thành phố Yên Bái, tiếp nhận học sinh từ nhiều khu vực (bao gồm cả huyện Văn Chấn và các địa bàn lân cận), có cơ cấu lớp học và thành phần học sinh đa dạng về điều kiện kinh tế, dân tộc. Trước thời điểm nghiên cứu, tại địa bàn tỉnh Yên Bái chưa có công trình nào đánh giá bài bản về thực trạng và các yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở học sinh THPT.

Khóa luận xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

  1. Mô tả thực trạng hút thuốc lá của nam học sinh trường Trung học phổ thông Lý Thường Kiệt, tỉnh Yên Bái năm 2022.
  2. Xác định một số yếu tố liên quan đến thói quen hút thuốc lá ở nam học sinh trường Trung học phổ thông Lý Thường Kiệt, tỉnh Yên Bái năm 2022.
  • Đối tượng nghiên cứu: Nam học sinh thuộc các khối lớp 10, 11 và 12 đang học tập tại trường THPT Lý Thường Kiệt, tỉnh Yên Bái trong năm học 2022–2023, có đủ năng lực nhận thức và đồng ý tham gia nghiên cứu. Tiêu chuẩn loại trừ gồm học sinh nữ, học sinh không có tên trong danh sách năm học, học sinh suy giảm năng lực nhận thức hoặc từ chối tham gia.
  • Phạm vi không gian: Trường THPT Lý Thường Kiệt, thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái.
  • Phạm vi thời gian: Số liệu được thu thập và hoàn thiện trong giai đoạn từ tháng 11/2022 đến tháng 4/2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật và báo cáo dịch tễ học chuẩn mực:

  • Khung pháp lý và điều ước quốc tế: Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO FCTC) mà Việt Nam phê chuẩn tham gia ngày 11/11/2004; Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá số 09/2012/QH13 (có hiệu lực từ ngày 01/05/2013) quy định nghiêm cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi và cấm hút thuốc hoàn toàn trong khuôn viên cơ sở giáo dục phổ thông.
  • Cơ sở dịch tễ học: Báo cáo từ Điều tra toàn cầu về hút thuốc lá ở người trưởng thành (GATS 2010, 2015), Điều tra toàn cầu về hút thuốc lá ở thanh thiếu niên (GYTS), và Điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam (SAVY).
  • Khái niệm và định nghĩa thao tác:
    • Người hút thuốc lá: Người đã từng hút thuốc lá (dù chỉ vài hơi) tính đến thời điểm điều tra.
    • Người đang hút thuốc lá: Người có hút thuốc lá ít nhất một lần trong vòng 30 ngày trước thời điểm điều tra.
    • Người đã bỏ thuốc lá: Người từng hút nhiều hơn một điếu thuốc nhưng trong 30 ngày trước cuộc điều tra không hút điếu nào.
    • Người không hút thuốc lá: Người chưa từng hút bất kỳ điếu thuốc nào tính đến thời điểm điều tra.
    • Hút thuốc lá thụ động: Tình trạng hít phải khói thuốc trong môi trường do người khác thở ra hoặc từ đầu điếu thuốc cháy tỏa ra.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo các quy chuẩn y tế công cộng:

  • Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích (Cross-sectional descriptive and analytical study).
  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Cỡ mẫu lý thuyết tính theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể $n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{d^2}$ (với $\alpha = 0,05 \Rightarrow Z = 1,96$; sai số tuyệt đối $d = 0,05$; ước tính tỷ lệ $p = 0,5$), cho ra $n = 384$, làm tròn thành 400 học sinh. Tuy nhiên, toàn trường có 420 nam học sinh trong tổng số 820 học sinh. Nhằm đảm bảo tính bao phủ và đạo đức nghiên cứu, tác giả quyết định chọn mẫu toàn bộ, tiến hành điều tra toàn bộ 420 nam học sinh đủ điều kiện.
  • Thu thập dữ liệu: Phỏng vấn trực tiếp bằng bộ câu hỏi cấu trúc đóng/mở trong thời lượng khoảng 20 phút/học sinh vào các tiết sinh hoạt cuối tuần. Công cụ điều tra được thử nghiệm trước trên 20 nam học sinh của trường để hoàn thiện câu chữ trước khi áp dụng đại trà.
  • Xử lý số liệu: Nhập liệu bằng phần mềm Stata 14.0 và phân tích bằng Microsoft Excel. Thống kê mô tả tính toán tần số và tỷ lệ phần trăm; thống kê phân tích sử dụng tỷ suất chênh (Odds Ratio - OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI) và kiểm định khi bình phương ($\chi^2$) hoặc kiểm định chính xác Fisher để xác định ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học về tác hại của khói thuốc lá, bao gồm phân tích thành phần độc chất học với hơn 7.000 hợp chất, 69 chất gây ung thư, phân loại thành 4 nhóm chính: Nicotine, carbon monoxide (CO), các chất kích thích dạng khí/hạt và các chất sinh ung thư (như PAH, Benzopyrene, Nitrosamine). Tác giả so sánh độc tính của dòng khói phụ với dòng khói chính, chỉ rõ khói phụ không qua đầu lọc, cháy ở nhiệt độ cao hơn, có nồng độ CO cao gấp 15 lần, nicotine gấp 21 lần, formaldehyde gấp 50 lần và dimethylnitrosamin gấp 130 lần.

Phần tổng quan tổng hợp các bằng chứng y học về tổn thương đa cơ quan: ung thư phổi (thuốc lá chiếm 90% nguyên nhân), bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (tăng nguy cơ gấp 10 lần), bệnh lý mạch vành và đột quỵ (tăng nguy cơ tim mạch 2,8 lần ở nam giới), suy giảm mật độ tinh trùng (giảm 13% ở nam giới hút thuốc) và tổn thương loét đường tiêu hóa. Tác hại kinh tế được định lượng qua chi phí xã hội: năm 2012 người dân Việt Nam tiêu tốn 22 nghìn tỷ đồng mua thuốc lá, trong khi chi phí y tế và tổn thất lao động cho 5 nhóm bệnh do thuốc lá gây ra lên tới 23 nghìn tỷ đồng/năm. Chương này cũng điểm lại các nghiên cứu học đường của Thái Thị Thu Hà (2004), Lê Thành Tài (2005), Đỗ Văn Lương (2015), Nguyễn Đình Quân (2015), nghiên cứu SAVY, GYTS và các nghiên cứu quốc tế tại Hy Lạp, Bangladesh, Trung Quốc nhằm làm rõ các yếu tố tâm lý, gia đình, bạn bè và tính sẵn có của thuốc lá tác động lên thanh thiếu niên.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức thực địa, quy chuẩn chọn đối tượng và khung phân tích biến số. Nghiên cứu chia các biến số thu thập thành ba nhóm chính:

  1. Nhóm thông tin chung: Khối lớp học (lớp 10, 11, 12).
  2. Nhóm thực trạng hút thuốc: Tỷ lệ từng hút, tỷ lệ hiện đang hút, loại thuốc sử dụng (thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lào), thời điểm bắt đầu hút, số điếu hút trung bình ngày, lý do hút thuốc, địa điểm hút, thời điểm hút, phương thức tiếp cận thuốc lá và ý định từ bỏ thuốc lá.
  3. Nhóm các yếu tố liên quan: Tiền sử người thân trong gia đình hút thuốc, bạn thân hút thuốc, vị trí cửa hàng bán thuốc lá gần nhà/trường học, mức độ tiếp cận thông tin truyền thông phòng chống tác hại thuốc lá (PCTHTL), cùng thang điểm đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) của học sinh.

Tác giả trình bày phương án kiểm soát sai số thông tin, sai số thiết kế bộ câu hỏi và sai số nhớ lại (recall bias) thông qua phỏng vấn thử, tập huấn điều tra viên, ẩn danh thông tin cá nhân trên phiếu khảo sát và thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc đạo đức y sinh học (tự nguyện tham gia, quyền từ chối phỏng vấn, bảo mật thông tin).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng thu được từ 420 nam học sinh:

  • Cơ cấu mẫu: Khối 10 gồm 145 học sinh (34,5%), Khối 11 gồm 160 học sinh (38,1%), Khối 12 gồm 115 học sinh (27,4%).
  • Thực trạng hút thuốc: Tỷ lệ học sinh đã từng hút thuốc ít nhất một lần là 35,2% (148/420 học sinh). Tỷ lệ học sinh hiện tại đang hút thuốc (trong vòng 30 ngày qua) là 25,0% (105/420 học sinh).
  • Phân bố tỷ lệ đang hút theo khối lớp (n=105): Khối 10 chiếm 22,9% (24 học sinh), Khối 11 chiếm 34,3% (36 học sinh), Khối 12 chiếm 42,9% (45 học sinh). Tỷ lệ hút thuốc tăng dần theo từng cấp lớp.
  • Loại hình sản phẩm thuốc lá (n=105): Thuốc lá đầu lọc truyền thống chiếm 60,0% (63 học sinh); thuốc lá điện tử chiếm 25,7% (27 học sinh); thuốc lào chiếm 14,3% (15 học sinh).
  • Tuổi bắt đầu hút thuốc: 9,5% bắt đầu hút từ cấp 2 (THCS); 25,0% bắt đầu từ lớp 10; 39,2% bắt đầu từ lớp 11 và 26,4% bắt đầu từ lớp 12. Không có trường hợp nào hút từ bậc tiểu học.
  • Cường độ hút thuốc (n=105): Hút $\le 5$ điếu/ngày chiếm 64,8% (68 học sinh); từ 6–20 điếu/ngày chiếm 30,4%; trên 20 điếu/ngày (hơn 1 bao) chiếm 4,8%.
  • Lý do hút thuốc: Tự bản thân thích/thói quen chiếm 100,0%; cảm thấy buồn chán, áp lực học nhiều, thức khuya chiếm 92,4%; bắt chước bạn bè xung quanh chiếm 71,4%; khẳng định bản thân là người lớn chiếm 40,0%; bắt chước người thân trong nhà chiếm 32,4%.
  • Không gian và thời điểm hút: Địa điểm phổ biến nhất là nơi công cộng (40,0%), tiếp đến là tại khuôn viên trường học (33,3%) và tại nhà (26,7%). Thời điểm hút nhiều nhất là lúc rảnh rỗi không phải học (37,1%), khi gặp căng thẳng trong học tập/cuộc sống (30,5%), khi tụ tập bạn bè (22,9%) và bất kỳ lúc nào muốn hút (9,5%).
  • Khả năng tiếp cận và ý định cai thuốc: 61,9% học sinh tự mua thuốc tại cửa hàng/quán nước; 18,1% do bạn bè cho; 11,4% đi xin từ người khác; 8,6% nhờ người khác mua; không có học sinh nào lấy thuốc trực tiếp từ người nhà. Về ý định từ bỏ, có 64,8% không có ý định bỏ thuốc, chỉ 35,2% có nguyện vọng muốn bỏ.
  • Phân tích các yếu tố liên quan: Tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa hành vi hút thuốc lá với tiền sử gia đình có người hút (OR = 3,52), bạn thân hút thuốc (OR = 3,35), thiếu tiếp cận thông tin truyền thông (OR = 2,50), kiến thức chưa tốt (OR = 2,17), thái độ chưa tốt (OR = 2,19) và thực hành phòng chống chưa tốt (OR = 3,54). Riêng yếu tố điểm bán thuốc gần trường/gần nhà không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 đối chiếu các phát hiện nghiên cứu với các công trình dịch tễ học trong và ngoài nước. Tác giả phân tích lý do tỷ lệ hút thuốc hiện tại ở trường THPT Lý Thường Kiệt (25,0%) tương đương với nghiên cứu của Đỗ Văn Lương tại Thái Bình (26,7%), tương đồng với nghiên cứu của Nguyễn Đình Quân tại Bắc Ninh (24% từng hút, 15,7% đang hút), nhưng thấp hơn nghiên cứu của Sichletidis tại Hy Lạp (32,6% ở nam sinh). Tỷ lệ hút thuốc tăng theo khối lớp (từ 22,9% ở lớp 10 lên 42,9% ở lớp 12) được lý giải bằng sự tích lũy về mặt thói quen, mức độ mở rộng các mối quan hệ xã hội và sự giảm dần khả năng kiểm soát từ phụ huynh.

Về mặt lâm sàng và hành vi, tác giả nhấn mạnh sự thâm nhập của thuốc lá điện tử (25,7%), cho thấy xu hướng tiếp thị hướng vào giới trẻ đang làm thay đổi mô hình sử dụng nicotine truyền thống. Hiện tượng học sinh dễ dàng mua thuốc tại các quầy bán lẻ (61,9%) phản ánh lỗ hổng trong việc thực thi quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Về các yếu tố xã hội, tác giả phân tích cơ chế bắt chước tâm lý học: sự hiện diện của người thân và bạn bè hút thuốc tạo ra chuẩn mực sai lệch, bình thường hóa hành vi hút thuốc trong nhận thức của học sinh.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện về thói quen hút thuốc lá của nam học sinh THPT tại một tỉnh miền núi phía Bắc. Dưới đây là các bảng tổng hợp số liệu then chốt được trích xuất từ văn bản:

Bảng 1: Phân bố đặc điểm hành vi hút thuốc ở nam học sinh đang hút thuốc ($n = 105$)

Chỉ số nghiên cứu Phân nhóm tiêu chí Số lượng ($n$) Tỷ lệ (%)
Khối lớp học Khối 10 24 22,9
Khối 11 36 34,3
Khối 12 45 42,9
Loại thuốc sử dụng Thuốc lá đầu lọc thông thường 63 60,0
Thuốc lá điện tử 27 25,7
Thuốc lào 15 14,3
Cường độ hút thuốc $\le 5$ điếu/ngày 68 64,8
6 – 20 điếu/ngày 32 30,4
> 20 điếu/ngày 5 4,8
Địa điểm thường hút Nơi công cộng 42 40,0
Khuôn viên trường học 35 33,3
Tại nhà 28 26,7
Phương thức có thuốc Tự mua tại cửa hàng 65 61,9
Bạn bè cho 19 18,1
Xin từ người khác 12 11,4
Nhờ người khác mua 9 8,6
Ý định cai thuốc Muốn bỏ thuốc 37 35,2
Không muốn bỏ thuốc 68 64,8

Bảng 2: Phân tích các yếu tố liên quan đến hành vi hút thuốc lá ở nam học sinh ($N = 420$)

Yếu tố phân tích Tỷ lệ hút thuốc ở nhóm có yếu tố nguy cơ Tỷ suất chênh (OR) Khoảng tin cậy 95% (95% CI) Giá trị $p$
Gia đình có người hút thuốc 58,7% 3,52 2,573 – 6,299 $p < 0,05$
Bạn thân có hút thuốc 52,2% 3,35 2,087 – 5,862 $p < 0,001$
Điểm bán thuốc gần trường/nhà 24,4% 0,52 0,594 – 2,726 $p > 0,05$
Không tiếp cận thông tin PCTHTL 49,8% 2,50 1,358 – 3,179 $p < 0,05$
Kiến thức về PCTHTL chưa tốt 43,8% 2,17 1,532 – 3,876 $p < 0,05$
Thái độ về PCTHTL chưa tốt 46,8% 2,19 1,736 – 3,821 $p < 0,05$
Thực hành về PCTHTL chưa tốt 53,8% 3,54 1,072 – 5,794 $p < 0,05$

Các giải pháp và kiến nghị của tác giả

  1. Đối với nhà trường: Đẩy mạnh mô hình "Trường học không khói thuốc"; tăng cường giáo dục truyền thông chi tiết về tác hại của cả thuốc lá truyền thống và thuốc lá điện tử; thành lập các câu lạc bộ không khói thuốc, diễn đàn "bạn giúp bạn"; ban hành chế tài kỷ luật nghiêm khắc đối với học sinh hút thuốc trong trường và nghiêm cấm giáo viên hút thuốc trong khuôn viên sư phạm để làm gương.
  2. Đối với gia đình: Phụ huynh cần chủ động trao đổi với con cái về tác hại của nicotine; xây dựng môi trường gia đình không khói thuốc; phối hợp chặt chẽ với nhà trường trong việc quản lý thời gian và các mối quan hệ bạn bè của học sinh.
  3. Đối với cơ quan quản lý và chính quyền: Thực thi nghiêm túc chế tài xử phạt theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đối với các hành vi bán lẻ thuốc lá cho người dưới 18 tuổi; kiểm soát chặt chẽ các điểm bán hàng quanh khu vực trường học; nghiên cứu tăng thuế và giá bán thuốc lá để làm giảm sức mua của lứa tuổi học sinh.

Đóng góp của đề tài

Tác giả khẳng định đây là công trình nghiên cứu dịch tễ đầu tiên về hành vi hút thuốc lá và các yếu tố liên quan trên nhóm nam học sinh THPT tại địa bàn tỉnh Yên Bái. Nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu định lượng có giá trị thực tiễn, làm cơ sở khoa học để Sở Y tế, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Yên Bái xây dựng các chương trình can thiệp y tế học đường ưu tiên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các giới hạn nghiên cứu xuất phát từ nguồn lực và phương pháp:

  • Giới hạn phạm vi đại diện: Nghiên cứu mới chỉ tiến hành trên nam học sinh của một trường THPT (Lý Thường Kiệt) tại trung tâm thành phố Yên Bái, chưa bao phủ toàn bộ hệ thống trường THPT trên địa bàn tỉnh, đặc biệt là các huyện vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Đối tượng nghiên cứu: Đề tài chỉ tập trung khảo sát nam học sinh, chưa tiến hành điều tra trên đối tượng nữ sinh trong bối cảnh thuốc lá điện tử đang có xu hướng lan rộng ở cả hai giới.
  • Sai số nhớ lại (Recall bias) và sai số thông tin: Hút thuốc lá là hành vi bị nhà trường cấm và xã hội định kiến đối với học sinh phổ thông, do đó một bộ phận đối tượng có xu hướng che giấu hành vi hoặc không nhớ chính xác độ tuổi, thời điểm bắt đầu hút thuốc.
  • Giới hạn thiết kế: Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) chỉ cho phép xác định mối liên quan tương quan thống kê tại một thời điểm chứ chưa xác lập được mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian.

Hướng mở nghiên cứu: Mở rộng quy mô điều tra đa trung tâm tại các trường THPT thuộc các huyện miền núi khác của tỉnh Yên Bái; bổ sung khảo sát trên đối tượng học sinh nữ; triển khai các nghiên cứu can thiệp giáo dục sức khỏe và đánh giá hiệu quả của mô hình trường học không khói thuốc sau can thiệp.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Sinh viên ngành Y đa khoa, Y học dự phòng và Y tế công cộng: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về cấu trúc một nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích, phương pháp tính cỡ mẫu, kỹ thuật thiết kế bảng hỏi dịch tễ học và cách ứng dụng Stata, Excel để tính toán tỷ suất chênh (OR), khoảng tin cậy 95% CI và giá trị $p$.
  • Cán bộ quản lý giáo dục và ban giám hiệu các trường THPT: Là tài liệu đối sánh thực trạng học đường, giúp các nhà quản lý nắm bắt được tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử (25,7%), các địa điểm học sinh hay lẩn tránh để hút thuốc (nhà vệ sinh, hành lang, quán nước ngoài cổng trường) và vai trò quyết định của nhóm bạn thân để thiết kế các nội quy giám sát phù hợp.
  • Cán bộ y tế học đường và các nhà hoạch định chính sách phòng chống tác hại thuốc lá địa phương: Cung cấp bằng chứng thực địa rõ ràng về việc 61,9% học sinh có thể dễ dàng mua thuốc lá tại các quầy tạp hóa mà không bị từ chối, hỗ trợ kiến nghị chính quyền địa phương siết chặt công tác thanh tra, xử phạt vi phạm bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nam học sinh hiện tại đang hút thuốc lá tại trường THPT Lý Thường Kiệt là bao nhiêu và phân bố theo khối lớp như thế nào?
Nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ nam học sinh hiện tại đang hút thuốc (có hút ít nhất một lần trong vòng 30 ngày trước cuộc điều tra) là 25,0% (105/420 học sinh). Tỷ lệ này gia tăng rõ rệt theo khối lớp: khối 10 chiếm 22,9% (24 học sinh), khối 11 chiếm 34,3% (36 học sinh) và cao nhất ở khối 12 với 42,9% (45 học sinh).

2. Nam học sinh trong nghiên cứu sử dụng những loại sản phẩm thuốc lá nào?
Trong số 105 học sinh đang hút thuốc, có 60,0% học sinh sử dụng thuốc lá đầu lọc truyền thống (63 học sinh), 25,7% học sinh sử dụng thuốc lá điện tử (27 học sinh) và 14,3% học sinh sử dụng thuốc lào (15 học sinh).

3. Yếu tố nào có mối liên quan mạnh nhất đến hành vi hút thuốc lá của nam học sinh?
Phân tích thống kê chỉ ra rằng yếu tố gia đình và thực hành phòng chống có tác động mạnh nhất: học sinh có thực hành PCTHTL chưa tốt có nguy cơ hút thuốc cao gấp 3,54 lần nhóm thực hành tốt (OR = 3,54; 95% CI: 1,072–5,794; $p < 0,05$); học sinh sống trong gia đình có người thân hút thuốc có nguy cơ hút thuốc cao gấp 3,52 lần nhóm không có người thân hút thuốc (OR = 3,52; 95% CI: 2,573–6,299; $p < 0,05$). Ngoài ra, học sinh có bạn thân hút thuốc tăng nguy cơ hút thuốc lên 3,35 lần (OR = 3,35; 95% CI: 2,087–5,862; $p < 0,001$).

4. Tại sao yếu tố khoảng cách điểm bán thuốc lá gần trường học hoặc gần nhà lại không có ý nghĩa thống kê trong nghiên cứu này?
Kết quả phân tích cho thấy mối liên quan giữa việc có điểm bán thuốc gần trường/nhà với hành vi hút thuốc không có ý nghĩa thống kê (OR = 0,52; 95% CI: 0,594–2,726; $p > 0,05$). Tác giả bàn luận rằng tại Việt Nam, mạng lưới bán lẻ thuốc lá quá phổ biến tại các quán nước, cửa hàng tạp hóa ở mọi khu dân cư, đồng thời các quy định cấm bán thuốc cho người dưới 18 tuổi chưa được kiểm soát chặt chẽ, dẫn đến việc học sinh một khi đã có thói quen hút thuốc thì có thể dễ dàng mua được thuốc lá ở bất kỳ đâu mà không phụ thuộc vào khoảng cách gần hay xa.

5. Học sinh đang hút thuốc có ý định từ bỏ thói quen này không và các em tiếp cận nguồn thuốc lá từ đâu?
Đa số học sinh đang hút thuốc không muốn từ bỏ thói quen này, chiếm 64,8%, chỉ có 35,2% học sinh có nguyện vọng muốn bỏ thuốc. Về phương thức tiếp cận, có tới 61,9% học sinh tự mua thuốc tại các cửa hàng tạp hóa/quán nước mà không bị từ chối; 18,1% do bạn bè cung cấp; 11,4% đi xin từ người khác và 8,6% nhờ người khác mua hộ.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Minh Hùng đã phản ánh thực trạng hút thuốc lá đáng báo động ở nam học sinh trường THPT Lý Thường Kiệt, tỉnh Yên Bái với tỷ lệ từng hút đạt 35,2% và tỷ lệ hiện đang hút là 25,0%, trong đó ghi nhận sự thâm nhập đáng kể của thuốc lá điện tử chiếm 25,7%. Nghiên cứu xác lập rõ ràng mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa hành vi hút thuốc với các yếu tố gia đình có người hút (OR = 3,52), bạn thân hút thuốc (OR = 3,35), thiếu tiếp cận thông tin truyền thông (OR = 2,50) và hạn chế trong kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống tác hại thuốc lá của học sinh. Các kết quả thực chứng này khẳng định yêu cầu cấp thiết phải triển khai đồng bộ mô hình trường học không khói thuốc, siết chặt quản lý bán lẻ thuốc lá vị thành niên và tăng cường sự phối hợp giáo dục giữa nhà trường và gia đình trên địa bàn tỉnh Yên Bái.