Chương I TỔNG QUAN Hút thuốc lá là một vấn đề súc khoe cộng đổng mang tính toàn cầu, là nguyên nhân của những căn bệnh chết người và những tổn thương mạn tính. Thuốc lá - ngày nay đang nở thành mối hiểm họa của loài người, bởi vì lác hại của thuốc lá và các sản phàm của nó tới đời sống, sức khoẻ con người, tới cộng đổng và sự phát triển kinh tê' cũng như những vấn dề xã hội khác chảng những cho một quốc gia mà còn chung cho cà loàn thế giới. Theo dự báo của WHO thì hàng năm toàn thè' giới có khoảng 5 triệu người lử vong do các bệnh có liên quan đến thuốc lá. Nếu chúng ta khởng có những biện pháp ngăn ngừa hữu hiệu thì chỉ sau 20 - 25 nãm sớ người chết hàng nãm do thuốc lá gây ra SẼ tăng lên 10 triệu người.
Tại sao thuốc lá có những tác hại nguy hiểm như vậy? Tại sao thước lá lại có nhiêu yếu tố nguy CƯ có hại tớí sức khoẻ con người nói chung và đặc biệt ở những người trưởng thành có “thâm niên" nghiện hút thước lá? 1. TÁC HẠI CỦA THUỐC LÁ ĐỐI với sức KHOỀ CON NGƯỜI 1. Đặc điểm chung Cây thuốc lá cổ tên là Nicotinana tabacun, lá của cây dược hái vé phơi khở dể dừng hút. Từ thế kỷ 15 người ta dã lìm thấy thuốc lã ờ Mỹ châu.
Sau đó thuốc lá được xâm nhập vào các châu lục khác. Đến đầu thế kỷ 19 thuốc lá đã đưực sử dụng rất rộng rãi trên toàn cầu. Song song với việc sử dụng thuốc lá thì ngành công nghiệp về thuốc lá cũng phát triển mạnh mẽ, và ngành này đã thu được những món lợi kếch xù. Mãi đến the kỷ 20 người ta mới thấy dược tác động cùa hút thuốc lá dến sức khoe con người.
Khi hút Lhuức, sẽ xuất hiện 3 loại dòng khói + Dòng khói chính: là dòng mà người hút hít vào phổi, dõng khói này đi qua gốc cùa điếu thuốc. 5 + Dòng khổi phụ: là dòng khói từ dầu diếu thuốc đáng cháy toả ra vào không khí. + Khói thuốc môi trường là hỏn hợp của dòng khói chính và dòng khói phụ và khói thớ ra cúa dòng khói chính và các lạp chất khuyếch tán qua giấy quăn thuốc iá và đầu diếu thuốc giữa các lần húi [6]. Trong 3 dờng khói trên đây thì dòng khói phụ có thành phẩn chất độc hại cao nhất, ví dụ: Nồng độ độc chất monoxyt các bon cao gấp 15 lan; nicotin gấp 21 lần, formaldehyt gấp 50 lần.
dimethylnitrosamin gấp 130 lần so với dòng khói chính, dặc biệt là dòng khói phụ còn nguy hiếm ờ chỗ lù nó cháy ở nhiệt độ cao rnà không qua lọc. Do đó ở những người không hút thuốc lá nhưng thường xuyên phải hít thở trong một môĩ trường cớ khói thuốc lá (còn gọi là hút thuốc thụ động) cũng phải chịu nhũng tác dộng déh sức khoẻ như người trực tiếp hút thuốc, rẩi may là dòng khói phụ này đâ dược pha loãng với không khí cho nên mức dộ gây hại cua nó còn phụ thuộc vào diên tích và thể tích khỏi không khí ở trong phòng ở hay phòng làm việc [38], Khói thuốc lá chứa hơn 4000 loại hoá chất, trong đó có ham 200 loại là có hại cho sức khoẻ vì trong dó có hơn 50 chất có khả năng gãy ung thư, đả được khẳng dịnh bao gổm những chất khí kích thích, các axit hữu cơ. kim loại và các chất hoá học [2][6J. Các chất hoá học trong khói thuốc lá tổn lại dưới dạng khí và dạng hại.
Dạng hạt bao gổm các chất gãy nghiện, điển h'ưih là nicotìn chất có tính chất quyết dinh quan trọng của việc gày nghiện chất nicotin được hấp thu qua niêm mạc mũi, mìỀng và hit vào phổi. Khi hút thuốc, nicolin được dưa lên não một cách nhanh chóng, chỉ sau 10 giây sau khi hít khói thuốc [7][36], Các chất dộc dạng khói trong khói thuốc gồm có monoxyt cacbon (CO), ammoniac, diethylniirosamin, formaldehyt, hydrogen, cyanide, trong dó khí monoxyt cacbon khĩ được hấp thu vào máu, nó gắn với hemoglobine với áp lực mạnh hơn 20 lãn so với oxy[6][25). Thuốc lá với nguy cơ tử vong Như dự báo của WHO nổìi lình (rạng hút thuốc lá cứ tiếp tục như hiện nay thì sẽ có khoảng 500 triệu người đang sống sẽ bị chết do thuốc lá, hơn một nửa trong số dó hiện nay đang còn nhỏ hoặc ờ tuổi vị thành niên. Tới năm 2020 - 2030 thuốc lá có thể ỉà nguyên nhân gãy tử vong lớn nhất cho nhân loại, có thể giết chết tới 10 triệu người trong một năm.
trong đó có tới 7 triệu người ở thê' giới thứ 3 [4] [21] [22] [44]. Theo kết quả nghiộn cứu của Hội ung thư Mỹ trong 1 triệu người trưởng thành, thì những người hút thuốc lá có nguy cơ tử vong do mắc bệnh ung thư phổi ờ độ tuổi trưng niên gấp 20 lần so vói những người không hút thuốc lá, gấp 3 lần nguy cơ tử vong do mắc bệnh lim mạch nói chung [22]. Hút thuốc lá làm tăng tỳ lộ từ vong lừ 30 - 80 % trong dó chù yếu là do bị ung thư (ung thư phổi), bệnh phổi khác [6], Tác dộng của thuốc lá có khác nhau theo các khu vực. Các nước phát triển sớ người chết do hút thuốc là tảng từ 700,000 đến xấp xí 1,5 triệu người là nam và lừ 100,000 người đến 500.
Vào giữa thập kỷ 90 cùa thố kỷ trước, hút thuốc lá là nguyên nhan của 25% tổng sô tú vong của nam, và 2% ở nừgỉứí trong tuồi trung niên vào nám 1965, và đã tăng lên 13% ờ nữ giới vào năm 1995. Tại Canada, mỗi năm có hơn 4000 người chết do hút thuốc lá chiếm hơn 20% trong tổng số tử vong hàng năm [10]. Ỏ Mỹ thuốc lá cũng là nguyên nhân cùa 20% từ vong hàng năm. Tại Anh cứ 1000 thanh niên đang hút thuốc lá thì sẽ có I người trở thành kẻ giết người, 6 người bị giết trên dường phô' và 250 người sẽ chết do thuốc lá [45], Tại các nước dang phát triển, thước lá là nguyên nhân chính gây lừ vong.
Tại Trung Quốc trong thập kỳ 80, có 20% lổng số tử vong là do hút thuốc, Trong đó: 1/3 tứ vong do ung Ihư phổi, 1/3 tư vong do các loại ung thư khác, 1/3 tử vong do các bệnh khác ĩiỄn quan đến húi thuốc [36]. 7 WHO dự đoán đến năm 2020 sẽ có khoảng 70% tử vong do hút thuốc lá (hiện tại là 50% ) hàngThẽ'giới, Sức khtỉe, Dinh dưỡng vả Dân số1997) 1. Thuốc lá và bệnh ung thư Thuốc lá là một nguyên nhân rất quan trọng gây bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư phổi. Theo Doll và Hill thì những người hút thuốc lá có nguy cơ ung thư phổi cao gấp 14 lần so với những người không hút thuốc lá [12].000 trường hợp mắc bệnh, thì trong đó do hút thuốc lá chiếm tỷ lệ 87%, và 13% còn lại là do các nguyên nhân khác như do ô nhiêm môi trường, do bệnh nghề nghiệp và do ãn uống [ 12], Năm 1998 theo sự đánh giá của hội ung thư Mỹ thì dã có tới 91.100 nữ ớ Mỹ được chấn đoán ung thư phổi.
Trong đó có 14% được chẩn doán là mới bị ung thư phổi và 28% tử vong mới do ung thư phổi [17). Hằng năm trên thế giới, trong 660.000 ưường hợp dược chẩn đoán là ung thư phổi thì có 90% trong số dó là những người hút thuốc lá [6] [8], Theo WHO thì hút thuớc lá đã gây ra từ 40 45% trong lổng sô' nam giới ờ dộ tuổi 35 - 69 tuổi bị từ vong do ung thư. Hút thuốc lá là nguyên nhân của 90 95% tổng số chết vì ung thư phổi. RiÊng nảm 1995 ở các nưức phát triển đã có 514.000 người chốt vì ung thư phổi do hút thuốc lá [44].
Tại Việt Nam, nếu chủng la không có những giải pháp hữu hiệu trong cổng Lác phòng chống hút thước lá thì sẽ có khoảng 10% dân số hiện nay (tức là 8 triệu 8 người) sẽ chết sớm do mấc phải những bệnh có liên quan đến thuốc lá mà 50% trong số đó đang ở độ tuổi lao động [2][4]. Theo Hoàng Dinh Cẩu và cs dã nhấn mạnh về bệnh ung thư phổi ở Việt Nam từ những nãm 60 - Tác giả dã nhấn mạnh đến vai trò cùa nghiện thuốc lá, thuốc lào. Trong khoảng gắn 30 năm (1960 1988) lại bệnh viện Lao và Bệnh phổi Trung ương đã mổ cho 389 trường hợp bị ung thư phổi, trong đó có lới 68,6% bệnh nhân có tiền sử hút thuốc lá [7|. Theo Debra Efroymson (1997) tỷ lệ bị ung thư phổi do hút thuốc lá dưới 10 năm là 3,6%, từ 10 20 nấm là 10% và trên 30 nâm là 73,1% [10], Theo kết quả nghiên cứu cùa bệnh viện K Hà Nội, tỳ lệ hút thuốc lá, thuốc lào ở bệnh nhân nam rất cao, 96% ở nhóm bệnh nhân ung thư và 83,7% ở nhóm bệnh nhân bị các loại bệnh khác.
Húi thuốc nói chung làm tăng nguy cơ ung [hư phổi lẻn gấp 5 lẩn, Đối với những người chỉ hút thuốc íào có thâm niên từ 20 - 29 năm thì có nguy cơ bị ung thư phổi cao hơn gấp 4 lẩn so với những người không hút thuốc lá. Với những người có ký lục cao hơn (trên 40 nẫm) thì nguy cơ cao gấp 20 lần 11], Theo Nguyên Quốc Gia và cs thì khói thuốc lá có ành hưởng gây ung thư phổi gập ớ 64,5% trường hợp [17]. Hút thuốc lá còn là nguyên nhàn quan trọng gây ra các loại ung thư khác ở nhửng bộ phận khác như họng, thanh quản, thực quàn, tuy, thận, bàng quang, ruột, trực tràng, [ử cung [2][46], 1. Thuốc lá với các bệnh đường hò hấp Theo WHO, có tới 80 - 85% trường hợp viêm phê quàn mạn lính và khí phế thũng cớ liên quan đến hút thuốc lá.
HÚI thuốc lá là nguyên nhản chù yếu gáy ra bệnh phôi tác nghẽn mạn tính. Có tới 80 - 90 % trường hợp mác bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là nghiện thuớc lá[6][39]. Hút Ihuớc lá còn làm lăng tần suất các cơn ho, làm lãng tiết dởm và các bất thường khác ờ cơ quan hô hấp. 9 Theo kết quả nghiên cứu của bệnh viện Lao và bệnh Phổi Trung ương (1998) thì chi cần hút 5 điếu thuốc trong một ngày thì các chất tiết ở khí phê' quân (nhầy dục, nhầy đen, dị sản) và ung thư niêm mạc phế quàn đều cao hơn rõ rệt so với người không không hút thuốc lá- Số diêu thuốc hứt trong một ngày và số năm hút thuốc tỷ lệ thuận với tổn thương niêm mạc phế quản [15].
Hút thuốc lá còn gảy ra viêm mũi và viẻm thanh quản mạn tính.