Thực Trạng và Giải Pháp Đảm Bảo Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Theo Pháp Luật Hôn Nhân và Gia Đình Việt Nam

Cấp dưỡng theo pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam: quy định, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên liên quan trong việc nuôi dưỡng con cái.

• Tác giả: Dương Thị Hương Ly
• Người hướng dẫn: Th.S. Lê Thị Mận
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Thực Trạng và Giải Pháp Đảm Bảo Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Theo Pháp Luật Hôn Nhân và Gia Đình Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH CẤP DƯỠNG
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm của nghĩa vụ cấp dưỡng
• 1.1.1. Khái niệm cấp dưỡng
• 1.1.2. Đặc điểm của nghĩa vụ cấp dưỡng
• 1.2. Ý nghĩa của chế định cấp dưỡng
• 1.3. Lịch sử phát triển của chế định cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam
• 1.3.1. Chế định cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám năm 1945
• 1.3.2. Chế định cấp dưỡng trong pháp luật Việt Nam sau cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay
• 1.4. Pháp luật về cấp dưỡng của một số nước trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CẤP DƯỠNG
• 2.1. Những quy định chung về cấp dưỡng
• 2.1.1. Điều kiện phát sinh nghĩa vụ cấp dưỡng
• 2.1.2. Mức và phương thức cấp dưỡng
• 2.1.3. Chủ thể của quan hệ cấp dưỡng
• 2.1.3.1. Chủ thể thực hiện nghĩa vụ và chủ thể được cấp dưỡng
• 2.1.3.2. Chủ thể có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng
• 2.1.4. Chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng
• 2.1.5. Biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng
• 2.2. Các trường hợp cấp dưỡng
• 2.2.1. Cấp dưỡng giữa cha, mẹ, con
• 2.2.2. Cấp dưỡng giữa anh, chị, em
• 2.2.3. Cấp dưỡng giữa ông, bà, cháu
• 2.2.4. Cấp dưỡng giữa vợ chồng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ CẤP DƯỠNG VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO THỰC HIỆN NGHĨA VỤ CẤP DƯỠNG
• 3.1. Thực trạng áp dụng pháp luật về cấp dưỡng
• 3.1.1. Thực trạng xác định mức và phương thức cấp dưỡng
• 3.1.2. Thực trạng xác định thời điểm phát sinh nghĩa vụ cấp dưỡng
• 3.1.3. Thực trạng về tạm ngừng cấp dưỡng
• 3.1.4. Thực trạng về quy định cấp dưỡng bổ sung
• 3.1.5. Thực trạng trong hoạt động thi hành án dân sự về cấp dưỡng
• 3.1.6. Thực trạng khác
• 3.2. Nguyên nhân của bất cập, vướng mắc
• 3.2.1. Nguyên nhân khách quan
• 3.2.2. Nguyên nhân chủ quan
• 3.3. Một số giải pháp đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng
• 3.3.1. Giải pháp pháp lý
• 3.3.2. Giải pháp đảm bảo thi hành án dân sự về cấp dưỡng
• 3.3.3. Giải pháp khác
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Khái Niệm Đặc Điểm

Bài viết này sẽ đi sâu vào khái niệm và đặc điểm của nghĩa vụ cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và Gia đình. Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung mà có quan hệ hôn nhân, huyết thống, hoặc nuôi dưỡng. Các thành viên trong gia đình yêu thương, chăm sóc, gắn bó với nhau vì đó là nhu cầu tình cảm. Nhu cầu chăm sóc, yêu thương, giúp đỡ nhau xuất phát từ trách nhiệm đạo lý của các thành viên trong gia đình với nhau. Chế định này góp phần bảo đảm quyền lợi cho những người được cấp dưỡng và là cơ sở pháp lý quan trọng trong việc bảo vệ những đối tượng yếu thế trong gia đình. Theo quy định tại khoản 11 Điều 8 LHNGĐ 2000: “Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình mà có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng trong trường hợp đó là người chưa thành niên, là người thành niên mà không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, là người gặp khó khăn túng thiếu theo quy định của luật này”.

1.1. Định Nghĩa Chi Tiết về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Hiện Nay

Nghĩa vụ cấp dưỡng khác với nuôi dưỡng. Nuôi dưỡng mang tính chất tự nguyện và đạo đức, trong khi cấp dưỡng là nghĩa vụ pháp lý. Quan hệ cấp dưỡng chỉ phát sinh khi quan hệ nuôi dưỡng không còn hoặc không thể thực hiện được (ví dụ, sau ly hôn). Theo đó, có thể hiểu, cấp dưỡng được hiểu theo nghĩa thông thường nhất là chu cấp một khoản tiền, tài sản cho một hoặc một số người để đảm bảo cuộc sống, nhu cầu thiết yếu của họ.

1.2. Các Đặc Điểm Pháp Lý Quan Trọng Của Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng

Nghĩa vụ cấp dưỡng mang tính chất tài sản nhưng không phải là một giao dịch ngang giá. Nó chỉ phát sinh giữa các thành viên gia đình dựa trên hôn nhân, huyết thống, hoặc nuôi dưỡng. Nghĩa vụ cấp dưỡng gắn liền với nhân thân và không thể chuyển giao hoặc thay thế. Nó chỉ phát sinh khi có các điều kiện nhất định, ví dụ, người được cấp dưỡng không có khả năng tự nuôi sống bản thân. Các đặc điểm đó tạo nên một chế định pháp lý đặc thù và quan trọng.

1.3. Ý Nghĩa Xã Hội và Đạo Đức Của Chế Định Cấp Dưỡng

Chế định cấp dưỡng có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố chức năng của gia đình và đảm bảo sự gắn kết giữa các thành viên. Chế định này góp phần củng cố mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, tăng cường sự gắn bó, nâng cao trách nhiệm của mỗi cá nhân với việc chăm sóc, đảm bảo những điều tốt đẹp nhất cho trẻ em; giúp người già sống vui, khỏe, có ích; người khuyết tật hòa nhập được với cộng đồng. Về mặt đạo đức, thông qua việc cấp dưỡng, tình cảm giữa người được cấp dưỡng và người có nghĩa vụ cấp dưỡng thêm gắn bó, họ sẽ trở nên gần gũi hơn khi không còn sống chung với nhau, họ sẽ quan tâm và biết được cuộc sống của nhau nhiều hơn, từ đó tạo điều kiện cho sự duy trì tình cảm của các bên.

II. Luật Hôn Nhân Gia Đình Quy Định Về Cấp Dưỡng Chi Tiết

Pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện hành quy định chi tiết về nghĩa vụ cấp dưỡng, bao gồm các điều kiện phát sinh, mức và phương thức, chủ thể tham gia, và chấm dứt nghĩa vụ. Các quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của người được cấp dưỡng và đảm bảo tính công bằng, hợp lý trong các quan hệ gia đình. Theo đó, những người thuộc diện được cấp dưỡng thường là người có hoàn cảnh khó khăn, túng thiếu không có tài sản, không thể tự lo cho mình, họ cần số tiền cấp dưỡng để duy trì cuộc sống. Vì vậy việc hoàn trả lại giá trị vật chất tương đương nhận được từ việc cấp dưỡng là điều không thể.

2.1. Điều Kiện Phát Sinh Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Theo Quy Định Hiện Hành

Để nghĩa vụ cấp dưỡng phát sinh, cần có đủ các yếu tố: Quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng; người được cấp dưỡng không có khả năng tự nuôi sống bản thân hoặc gặp khó khăn; người có nghĩa vụ có khả năng thực hiện nghĩa vụ. Việc xác định các điều kiện này có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp liên quan đến cấp dưỡng. Xét về bản chất, nghĩa vụ cấp dưỡng được đặt ra nhằm mục đích tương trợ. Bản thân “tương trợ” bao hàm sự không đầy đủ của một bên về phương diện vật chất, kinh tế. Chính vì sự không đầy đủ đó mà nghĩa vụ tương trợ mới có cơ sở để phát sinh. Do đó, quan hệ cấp dưỡng gắn liền với yếu tố tài sản cũng chỉ phát sinh khi một bên rơi vào hoàn cảnh nhất định, cụ thể là người được cấp dưỡng là người gặp khó khăn, túng thiếu trong cuộc sống,người không có khả năng lao động và tài sản để tự nuôi mình, người chưa thành niên, người khuyết tật, người mất năng lực hành vi dân sự.

2.2. Mức Và Phương Thức Cấp Dưỡng Quy Định Yếu Tố Ảnh Hưởng

Mức cấp dưỡng được xác định dựa trên nhu cầu của người được cấp dưỡng và khả năng của người có nghĩa vụ. Phương thức cấp dưỡng có thể là định kỳ (hàng tháng, quý) hoặc một lần. Các yếu tố như thu nhập, tài sản, tình trạng sức khỏe của cả hai bên đều ảnh hưởng đến quyết định về mức và phương thức cấp dưỡng. Theo quy định pháp luật, nghĩa vụ cấp dưỡng có tính tài sản nhưng không mang tính đồng thời và tuyệt đối. Trong nghĩa vụ cấp dưỡng có sự chuyển giao tài sản từ bên có nghĩa vụ cấp dưỡng sang cho bên được cấp dưỡng vì lợi ích của bên được cấp dưỡng.

2.3. Các Trường Hợp Cấp Dưỡng Cụ Thể Cha Mẹ Con Vợ Chồng Ông Bà Cháu

Luật Hôn nhân và gia đình quy định các trường hợp cấp dưỡng cụ thể giữa cha mẹ và con cái (đặc biệt sau ly hôn), vợ chồng (trong một số trường hợp đặc biệt), và ông bà với cháu. Mỗi trường hợp có những đặc điểm riêng và được điều chỉnh bởi các quy định khác nhau. Ví dụ, cấp dưỡng cho con chưa thành niên sẽ khác với cấp dưỡng cho vợ/chồng sau ly hôn. Quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng là cơ sở hình thành, tồn tại và phát triển của gia đình tạo mối quan hệ gần gũi, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình. Trong phạm vi quan hệ cấp dưỡng, họ có quyền và nghĩa vụ tương trợ nhau, đảm bảo cho cuộc sống về vật chất, tinh thần cho người cần được cấp dưỡng.

III. Thực Trạng Cấp Dưỡng Bất Cập Khó Khăn Trong Thi Hành

Trên thực tế, việc thi hành nghĩa vụ cấp dưỡng còn gặp nhiều khó khăn và bất cập. Tình trạng trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, xác định mức cấp dưỡng không phù hợp, và thủ tục thi hành án phức tạp là những vấn đề phổ biến. Điều này ảnh hưởng đến quyền lợi của người được cấp dưỡng và gây bức xúc trong xã hội. Việc đảm bảo quyền và lợi ích của các bên trong quan hệ cấp dưỡng rất quan trọng, có ý nghĩa thiết thực và việc hoàn thiện về chế định cấp dưỡng trong pháp luật hôn nhân gia đình là đòi hỏi tất yếu.

3.1. Tình Trạng Trốn Tránh Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Sau Ly Hôn Phổ Biến

Một trong những vấn đề nhức nhối là tình trạng trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng sau ly hôn, đặc biệt là đối với cấp dưỡng cho con. Nhiều người tìm cách che giấu thu nhập, chuyển nhượng tài sản để giảm thiểu hoặc né tránh nghĩa vụ cấp dưỡng. Điều này gây khó khăn cho việc thi hành án và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của con cái. Thực tế, có rất nhiều trường hợp trốn tránh thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng vì các quy định của pháp luật hôn nhân gia đình hiện hành còn bỏ ngõ hoặc quy định chưa đầy đủ, chưa rõ ràng. Điều đó ảnh hưởng đến quyền lợi của người được cấp dưỡng cũng như của người có nghĩa vụ cấp dưỡng.

3.2. Xác Định Mức Cấp Dưỡng Hợp Lý Vấn Đề Thách Thức

Việc xác định mức cấp dưỡng hợp lý là một thách thức, do thiếu thông tin về thu nhập và tài sản của người có nghĩa vụ. Mức cấp dưỡng quá thấp không đáp ứng được nhu cầu của người được cấp dưỡng, trong khi mức quá cao có thể gây khó khăn cho người có nghĩa vụ. Sự thiếu minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Thực tế xác định mức và phương thức cấp dưỡng còn nhiều bất cập.

3.3. Thủ Tục Thi Hành Án Cấp Dưỡng Phức Tạp Kéo Dài

Thủ tục thi hành án cấp dưỡng thường phức tạp và kéo dài, gây tốn kém thời gian và chi phí cho cả hai bên. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng (tòa án, thi hành án) chưa hiệu quả. Hơn nữa, chế tài xử lý đối với hành vi trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng còn chưa đủ mạnh. Thực tế thi hành án dân sự về cấp dưỡng còn nhiều khó khăn.

IV. Giải Pháp Đảm Bảo Thực Hiện Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Hiệu Quả

Để cải thiện tình hình thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, cần có các giải pháp đồng bộ về pháp lý, thi hành án, và tuyên truyền giáo dục. Hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường năng lực thi hành án, và nâng cao nhận thức của người dân về nghĩa vụ cấp dưỡng là những yếu tố then chốt. Cần có những giải pháp pháp lý, giải pháp đảm bảo thi hành án dân sự về cấp dưỡng, và các giải pháp khác.

4.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Cấp Dưỡng Cụ Thể Rõ Ràng

Cần hoàn thiện các quy định pháp luật về cấp dưỡng, đặc biệt là về điều kiện phát sinh, mức và phương thức, và chế tài xử lý vi phạm. Các quy định cần cụ thể, rõ ràng, và dễ áp dụng, nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng và trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng. Cần có những quy định về chế tài xử lý vi phạm cấp dưỡng.

4.2. Tăng Cường Năng Lực Thi Hành Án Dân Sự Về Cấp Dưỡng

Cần tăng cường năng lực của cơ quan thi hành án dân sự trong việc thu thập thông tin, xác minh tài sản, và cưỡng chế thi hành án. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự hỗ trợ của cộng đồng để đảm bảo thi hành án hiệu quả. Cần có những giải pháp để đảm bảo thi hành án dân sự về cấp dưỡng hiệu quả.

4.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Tuyên Truyền Giáo Dục

Cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục về nghĩa vụ cấp dưỡng và trách nhiệm của các thành viên trong gia đình. Nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em và các đối tượng yếu thế khác. Cần có những giải pháp khác để nâng cao nhận thức.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng

Các nghiên cứu về thực tiễn áp dụng pháp luật về cấp dưỡng cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành án. Do đó, các cơ quan chức năng cần quan tâm hơn nữa đến việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

5.1. Đánh Giá Hiệu Quả Các Giải Pháp Đã Thực Hiện Về Cấp Dưỡng

Việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp đã thực hiện là cần thiết để xác định những gì đã đạt được và những gì cần cải thiện. Đánh giá cần dựa trên các tiêu chí khách quan, minh bạch và có sự tham gia của các bên liên quan.

5.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Nước Về Cấp Dưỡng

Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước khác về cấp dưỡng có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Các bài học này có thể giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống pháp luật và thi hành án hiệu quả hơn.

VI. Kết Luận Về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng Tầm Quan Trọng Hướng Phát Triển

Nghĩa vụ cấp dưỡng có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các thành viên trong gia đình và đảm bảo sự ổn định của xã hội. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành án là những nhiệm vụ cấp bách để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn.

6.1. Tóm Tắt Các Vấn Đề Chính Về Nghĩa Vụ Cấp Dưỡng

Các vấn đề chính bao gồm tình trạng trốn tránh nghĩa vụ, khó khăn trong xác định mức cấp dưỡng, và thủ tục thi hành án phức tạp.

6.2. Triển Vọng Phát Triển Của Chế Định Cấp Dưỡng Tại Việt Nam

Triển vọng phát triển phụ thuộc vào sự quan tâm của nhà nước, sự tham gia của cộng đồng, và sự nỗ lực của các cơ quan chức năng. Chế định cấp dưỡng cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường mang lại nhiều biến chuyển kinh tế - xã hội, song cũng kéo theo những hệ lụy tiêu cực đối với các quan hệ hôn nhân và gia đình. Tình trạng ly hôn tại Việt Nam ngày càng gia tăng, làm phát sinh các tranh chấp tài sản phức tạp, trong đó nghĩa vụ cấp dưỡng đóng vai trò cốt lõi nhằm bảo đảm quyền lợi của các thành viên yếu thế, đặc biệt là con chưa thành niên. Mặc dù quan hệ nhân thân giữa vợ chồng chấm dứt sau ly hôn, nghĩa vụ tài sản đối với con cái hoặc đối với người vợ/chồng gặp khó khăn túng thiếu vẫn tiếp tục tồn tại theo quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy tình trạng trốn tránh thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng diễn ra phổ biến. Nguyên nhân xuất phát từ việc các quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 (LHNGĐ 2000) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành còn nhiều khoảng trống, thiếu hướng dẫn cụ thể về thời điểm phát sinh, mức cấp dưỡng tối thiểu, điều kiện tạm ngừng, cũng như các biện pháp chế tài bảo đảm thi hành án.

Khóa luận xác định các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về chế định cấp dưỡng, làm rõ bản chất pháp lý, đặc điểm, ý nghĩa và lược sử phát triển của chế định này trong pháp luật Việt Nam và quốc tế.
2. Phân tích toàn diện các quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện hành điều chỉnh quan hệ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình.
3. Khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật và công tác thi hành án dân sự về cấp dưỡng, chỉ ra những bất cập, vướng mắc và nguyên nhân của các tồn tại.
4. Đề xuất hệ thống các giải pháp pháp lý và giải pháp thi hành nhằm nâng cao hiệu quả thực thi nghĩa vụ cấp dưỡng.

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp lý về chế định cấp dưỡng và thực trạng áp dụng pháp luật về cấp dưỡng trong thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân và hoạt động của cơ quan Thi hành án dân sự.
• Phạm vi nghiên cứu: Các quy phạm pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam điều chỉnh quan hệ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình; giới hạn ở các quan hệ cấp dưỡng giữa các cá nhân là công dân Việt Nam, không bao gồm quan hệ có yếu tố nước ngoài.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng trên nền tảng lý luận pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình, phân định ranh giới giữa hai khái niệm "nuôi dưỡng" và "cấp dưỡng":

• Nuôi dưỡng: Mang tính chất nghĩa vụ tự nhiên, đạo đức, gắn liền với tình trạng sống chung và quỹ tiêu dùng chung của gia đình; có thể ủy quyền, chuyển giao việc chăm sóc thực tế cho người khác.
• Cấp dưỡng: Nghĩa vụ pháp lý bắt buộc (khoản 11 Điều 8 LHNGĐ 2000) khi các bên không sống chung hoặc không thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng; mang tính tài sản nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu; gắn liền với nhân thân nên không thể chuyển giao, không thể thay thế bằng nghĩa vụ khác và không được bù trừ nghĩa vụ dân sự (Điều 309, Điều 379, Điều 381 Bộ luật Dân sự năm 2005 - BLDS 2005).

Hệ thống văn bản pháp luật sử dụng:

• Trong nước: LHNGĐ 1959, LHNGĐ 1986, LHNGĐ 2000; BLDS 2005; Luật Thi hành án dân sự 2008; Bộ luật Hình sự 1999 (sửa đổi, bổ sung 2009); Nghị định 70/2001/NĐ-CP; Nghị định 110/2009/NĐ-CP; Nghị quyết 01/NQ-HĐTP (1988); Thông tư liên tịch 01/2001/TTLT/BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC; Luật Người khuyết tật 2010.
• Nước ngoài: Bộ luật Dân sự và Thương mại Thái Lan (Điều 1563, 1564, 1598/38, 1598/39, 1598/40); Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp (Điều 203, 205, 206, 207, 294); Bộ luật Dân sự Đài Loan (Điều 1055, 1057, 1082).

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin.
• Các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành: Phương pháp phân tích quy phạm, so sánh luật học, thống kê, tổng hợp và nghiên cứu tình huống thực tiễn xét xử, thi hành án.

Nguồn dữ liệu: Các bản án, quyết định thực tế của Tòa án nhân dân (TAND) TP. Pleiku, TAND quận Bình Thạnh, TAND huyện Châu Thành, TAND tỉnh Bình Dương, TAND huyện Đức Cơ; số liệu thực tế và thông tin nghiệp vụ từ Chi cục Thi hành án dân sự (THADS) TP. Pleiku, TAND huyện Bến Cát; các tài liệu, nghiên cứu chuyên khảo từ Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Tạp chí Tòa án nhân dân và Cổng thông tin Bộ Tư pháp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận chung về chế định cấp dưỡng

Chương 1 tập trung làm sáng tỏ bản chất pháp lý của nghĩa vụ cấp dưỡng thông qua việc phân tích khái niệm và 4 đặc điểm pháp lý cơ bản:

Đặc điểm pháp lý	Nội hàm phân tích
Tính chất tài sản không ngang giá	Chuyển giao tiền hoặc tài sản để bảo đảm nhu cầu thiết yếu; không mang tính đền bù tương đương và người nhận không có nghĩa vụ hoàn trả.
Chủ thể có mối quan hệ đặc biệt	Chỉ phát sinh giữa các cá nhân có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng theo luật định.
Gắn liền với quyền nhân thân	Quyền và nghĩa vụ không thể chuyển giao cho người khác, không thay thế bằng nghĩa vụ dân sự khác và không áp dụng bù trừ nghĩa vụ.
Phát sinh theo điều kiện luật định	Chỉ hình thành khi người được cấp dưỡng rơi vào hoàn cảnh thiếu hụt vật chất (chưa thành niên, mất năng lực hành vi, khuyết tật, túng thiếu) và người cấp dưỡng có khả năng thực tế.

Tác giả phân tích ý nghĩa của chế định trên 3 bình diện: pháp lý (bảo vệ quyền con người, củng cố trật tự gia đình), xã hội (tái sản xuất sức lao động, bảo trợ nhóm yếu thế), và đạo đức (gìn giữ truyền thống tương thân tương ái).

Lịch sử lập pháp Việt Nam được hệ thống hóa qua các giai đoạn:

• Thời kỳ phong kiến: Bộ luật Hồng Đức (Điều 506) và Bộ luật Gia Long (Điều 307) chỉ quy định nghĩa vụ phụng dưỡng của con cháu đối với ông bà, cha mẹ theo quan điểm đại gia đình phụ hệ, chưa có khái niệm cấp dưỡng độc lập.
• Thời kỳ Pháp thuộc: Dân luật Bắc kỳ 1931 (Điều 142, 144) và Dân luật Trung kỳ 1936 (Điều 143) bắt đầu ghi nhận tiền cấp dưỡng cho vợ sau ly hôn; Dân luật giản yếu Nam kỳ 1883 chịu ảnh hưởng của luật Pháp không ghi nhận chế định này.
• Sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay: Sắc lệnh 97/1950, Sắc lệnh 159/1950 đặt nền móng bình đẳng; LHNGĐ 1959 (Điều 30, 32), LHNGĐ 1986 (Điều 43, 45 và Nghị quyết 01/NQ-HĐTP/1988) mở rộng dần phạm vi; đến LHNGĐ 2000 đã dành riêng một chương quy định toàn diện về chế định cấp dưỡng.

Phần nghiên cứu so sánh quốc tế chỉ ra kinh nghiệm từ Thái Lan (cấp dưỡng khi hôn nhân vô hiệu, thay đổi mức trợ cấp khi hoàn cảnh thay đổi), Pháp (mở rộng cấp dưỡng sang con dâu, con rể đối với cha mẹ vợ/chồng; miễn nghĩa vụ nếu người nhận vi phạm nghĩa vụ nghiêm trọng theo Điều 207 BLDS Pháp), và Đài Loan (cấp dưỡng khi chấm dứt quan hệ con nuôi).

Chương 2: Pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam hiện hành về cấp dưỡng

Chương 2 phân tích chi tiết các điều kiện cấu thành, chủ thể, nội dung và các trường hợp cấp dưỡng cụ thể theo LHNGĐ 2000 và Nghị định 70/2001/NĐ-CP:

1. Điều kiện phát sinh:

   • Tồn tại quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng hợp pháp.
   • Các bên không sống chung với nhau (được giải thích theo tiêu chí không có quỹ tiêu dùng chung, độc lập về tài chính).
   • Người được cấp dưỡng chưa thành niên, hoặc đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự, bị khuyết tật, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
   • Người cấp dưỡng có khả năng thực tế (có thu nhập thường xuyên hoặc còn tài sản sau khi trừ chi phí sinh hoạt thiết yếu theo Điều 16 Nghị định 70/2001/NĐ-CP).

2. Mức và phương thức cấp dưỡng: Mức cấp dưỡng căn cứ vào thu nhập thực tế của người cấp dưỡng và nhu cầu thiết yếu theo mức sống trung bình tại địa phương nơi người được cấp dưỡng cư trú. Phương thức thực hiện gồm định kỳ (hàng tháng, hàng quý, nửa năm, hàng năm) hoặc một lần (Điều 54 LHNGĐ 2000; Điều 18, 19 Nghị định 70/2001/NĐ-CP).

3. Chủ thể tham gia và yêu cầu:

   • Người yêu cầu: Bản thân người được cấp dưỡng, người giám hộ, cơ quan quản lý nhà nước về lao động - thương binh và xã hội, Hội Liên hiệp Phụ nữ (Điều 55 LHNGĐ 2000).
   • Chấm dứt nghĩa vụ: 7 trường hợp quy định tại Điều 61 LHNGĐ 2000 (thành niên có khả năng lao động, có tài sản tự nuôi, được nhận làm con nuôi, người cấp dưỡng trực tiếp nuôi, một trong hai bên chết, người sau ly hôn kết hôn với người khác, trường hợp khác).

4. Biện pháp chế tài bảo đảm:

   • Dân sự: Buộc thực hiện nghĩa vụ qua cơ quan thi hành án, áp dụng khấu trừ thu nhập (mức cao nhất 30% tiền lương, trợ cấp theo Điều 78 Luật Thi hành án dân sự 2008).
   • Hành chính: Xử phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 100.000 đồng theo Điều 14 Nghị định 110/2009/NĐ-CP.
   • Hình sự: Tội từ chối hoặc trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng theo Điều 152 Bộ luật Hình sự 1999 (sửa đổi 2009), mức phạt từ cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 2 năm, hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm khi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính mà tái phạm.

5. Các trường hợp cấp dưỡng luật định: Cấp dưỡng giữa cha mẹ và con (chưa thành niên hoặc đã thành niên bị khuyết tật/mất năng lực hành vi); con cấp dưỡng cho cha mẹ già yếu/không có tài sản; cấp dưỡng giữa anh chị em (mang tính chất bổ sung hàng thứ hai theo Điều 48 LHNGĐ 2000); cấp dưỡng giữa ông bà và cháu; cấp dưỡng giữa vợ và chồng khi ly hôn.

Chương 3: Thực trạng áp dụng pháp luật về cấp dưỡng và giải pháp đảm bảo thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng

Tác giả khảo sát thực tiễn xét xử và thi hành án, chỉ ra hàng loạt vướng mắc lớn:

Nội dung thực trạng	Chi tiết bất cập và minh chứng thực tiễn
Xác định mức và phương thức cấp dưỡng	Đương sự che giấu thu nhập ngoài lương, trốn tránh đóng góp; phương thức cấp dưỡng một lần gặp khó khăn trong việc dự toán nhu cầu dài hạn và thiếu cơ chế chế tài đối với người quản lý làm tiêu tán tài sản của người được cấp dưỡng.
Thời điểm phát sinh nghĩa vụ	Luật và Nghị định bỏ ngỏ quy định thời điểm bắt đầu nghĩa vụ, dẫn đến việc Tòa án tuyên không thống nhất: - Tính từ ngày tuyên án: Bản án số 20/2013/HNGĐ-ST của TAND TP. Pleiku (buộc cấp dưỡng 2.000.000đ/tháng từ ngày 25/4/2013). - Tính từ ngày án có hiệu lực: Bản án số 10/2005 của TAND huyện Châu Thành (buộc cấp dưỡng 150.000đ/tháng). - Không tuyên ngày bắt đầu: Bản án số 41/2010/HNST của TAND quận Bình Thạnh (buộc cấp dưỡng 3.000.000đ/tháng).
Thời điểm chấm dứt nghĩa vụ	Cách tuyên án tùy tiện, dùng thuật ngữ thiếu chuẩn xác: "cho đến khi cháu trưởng thành và tự lập được" (Quyết định số 02/QĐ-TT của TAND huyện Đức Cơ); "đến khi cháu Dũng đủ 18 tuổi" (Bản án số 14/2010/HNGĐ-PT của TAND tỉnh Bình Dương); "cho đến khi cháu Mạnh đã thành niên và có khả năng lao động" (Bản án số 30/2012/DSST của TAND TP. Pleiku).
Cấp dưỡng bổ sung & Tạm ngừng	Điều 19 Nghị định 70/2001/NĐ-CP chưa giải thích "lâm vào tình trạng khó khăn trầm trọng", chưa có mốc thời gian bắt đầu/kết thúc cấp dưỡng bổ sung. Điều 54 LHNGĐ 2000 không quy định rõ thế nào là "khó khăn về kinh tế" để tạm ngừng cấp dưỡng.
Hoạt động thi hành án dân sự	- Bản án dùng sai thuật ngữ pháp lý ("phí tổn nuôi con", "trợ cấp nuôi con" tại Quyết định số 164/2013/QĐST-HNGĐ của TAND quận Bình Thạnh). - Không thể kê biên tài sản lớn (nhà đất) để thi hành khoản cấp dưỡng định kỳ nhỏ hàng tháng; vướng mắc tài sản chung với vợ/chồng mới (vụ án Bản án số 99/HNGĐ-ST năm 2003 của TAND TP. H giữa anh Trần Văn Tám và chị Phạm Thị Loan). - Thu nhập của lao động tự do không thể khấu trừ. - Chế độ phụ cấp thâm niên nghề theo Thông tư liên tịch số 04/2009/TTLT-BNV-BTC mới áp dụng cho người đủ 5 năm công tác, chưa tạo động lực cho toàn bộ cán bộ thi hành án.
Chế tài xử phạt hành chính	Mức phạt tiền từ 100.000 đồng theo Điều 14 Nghị định 110/2009/NĐ-CP quá nhẹ, không đủ sức răn đe.

Nguyên nhân của bất cập:

• Khách quan: Khung pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu định nghĩa rõ ràng ("không sống chung", "không có tài sản tự nuôi mình", "khó khăn kinh tế"); người có nghĩa vụ tẩu tán tài sản hoặc để người vợ/chồng mới quản lý tài chính; quy định cho phép đương sự thỏa thuận kéo dài trong thi hành án (khoản 1 Điều 6 Luật Thi hành án dân sự 2008); sự phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ.
• Chủ quan: Ý thức chấp hành pháp luật kém; mâu thuẫn hậu ly hôn biến thành thái độ thù hằn, mặc cả tiền nuôi con; tâm lý e ngại, tự ái, âm thầm chịu đựng của người trực tiếp nuôi con; người già xấu hổ không dám yêu cầu con cái cấp dưỡng.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu

Khóa luận đã khái quát thực trạng bất cập từ các vụ việc thực tế tại nhiều địa phương (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Gia Lai), chứng minh sự thiếu đồng bộ giữa quy định tố tụng, nội dung và khâu tổ chức thi hành án dân sự đối với nghĩa vụ cấp dưỡng.

Hệ thống 10 giải pháp pháp lý do tác giả đề xuất

1. Bổ sung trường hợp chấm dứt nghĩa vụ cấp dưỡng vào Điều 61 LHNGĐ 2000: khi người đã thành niên không có khả năng lao động kết hôn.
2. Quy định rõ ràng trong luật về thời điểm bắt đầu nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con khi ly hôn:
   • Là ngày lập biên bản hòa giải thành lần sau cùng (đối với thuận tình ly hôn).
   • Là ngày tuyên án sơ thẩm (đối với vụ án đưa ra xét xử do không thỏa thuận được).
   • Kể từ ngày thực tế cha mẹ không sống chung và không chăm sóc con trước ly hôn.
   • Thống nhất thời điểm chấm dứt tại khoản 1 Điều 61 là: "Người được cấp dưỡng đã đủ 18 tuổi và có khả năng lao động".
3. Bổ sung quy định về thời điểm bắt đầu và kết thúc tạm ngừng cấp dưỡng; chỉ chấp nhận lý do bất khả kháng có thật (ốm đau, mất mùa, điều trị bệnh dài hạn).
4. Ban hành văn bản giải thích chuẩn hóa các khái niệm: "không sống chung", "lâm vào hoàn cảnh khó khăn", "không có khả năng lao động", "trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng".
5. Quy định thống nhất hình thức cấp dưỡng thực hiện bằng tiền Việt Nam để bảo đảm tính khả thi khi thi hành án.
6. Hướng dẫn cụ thể phương thức cấp dưỡng định kỳ theo quý, năm hoặc cấp dưỡng một lần để thay thế cấp dưỡng hàng tháng, hạn chế tình trạng hồ sơ thi hành án kéo dài nhiều năm.
7. Quy định quyền yêu cầu cấp dưỡng bổ sung đối với trường hợp đã nhận cấp dưỡng một lần và sử dụng hợp lý hết tiền nhưng vẫn không thể tự lao động nuôi sống bản thân.
8. Bổ sung quy định tại Điều 53 LHNGĐ 2000: Trong trường hợp Tòa án quyết định mức cấp dưỡng thì mức thấp nhất phải bằng 1/2 mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm cấp dưỡng.
9. Quy định chế tài đối với người quản lý khoản cấp dưỡng một lần có hành vi chiếm dụng, tiêu tán tài sản; đồng thời nâng mức xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi trốn tránh cấp dưỡng lên từ 1.000.000 đồng trở lên.
10. Sửa đổi thống nhất thuật ngữ, thay thế từ "tàn tật" bằng từ "khuyết tật" trong LHNGĐ 2000 và các văn bản hướng dẫn để phù hợp với Luật Người khuyết tật 2010.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu của đề tài giới hạn trong các quan hệ cấp dưỡng giữa các công dân Việt Nam, chưa mở rộng sang quan hệ cấp dưỡng có yếu tố nước ngoài (người nước ngoài cấp dưỡng cho con là công dân Việt Nam hoặc ngược lại). Các phân tích dựa trên hệ thống pháp luật tại thời điểm năm 2013 (LHNGĐ 2000, BLDS 2005).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu cơ chế cấp dưỡng trong các vụ án hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài; nghiên cứu xây dựng mô hình Quỹ bảo trợ tạm ứng tiền cấp dưỡng từ nhà nước hoặc xã hội để bảo đảm quyền lợi khẩn cấp cho trẻ em khi người có nghĩa vụ trốn tránh hoặc mất khả năng thanh toán.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình làm tài liệu tham khảo nghiên cứu lý luận và thực tiễn thi hành án.
  • Thẩm phán, Thư ký Tòa án, Chấp hành viên cơ quan Thi hành án dân sự trong quá trình soạn thảo bản án, quyết định và tổ chức thi hành các vụ việc liên quan đến cấp dưỡng.
• Phần giá trị nhất:
  • Hệ thống án văn thực tế tại Chương 3 đối chiếu sự không thống nhất trong việc tuyên mốc thời gian cấp dưỡng.
  • Phân tích ranh giới pháp lý giữa "nuôi dưỡng" và "cấp dưỡng" tại Chương 1.
  • Đề xuất cụ thể hóa mức cấp dưỡng tối thiểu sàn (1/2 mức lương tối thiểu) tại Chương 3.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt cốt lõi giữa nghĩa vụ "nuôi dưỡng" và "cấp dưỡng" theo phân tích của tác giả là gì?

Nuôi dưỡng là nghĩa vụ tự nhiên, đạo đức, xuất phát từ quan hệ thân thuộc giữa các bên cùng chung sống dưới một mái nhà và sử dụng quỹ tiêu dùng chung; nghĩa vụ này có thể chuyển giao cho người khác chăm sóc hộ. Cấp dưỡng là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc do luật định, chỉ phát sinh khi các bên không sống chung (không có quỹ tiêu dùng chung) hoặc khi nghĩa vụ nuôi dưỡng không được thực hiện; nghĩa vụ cấp dưỡng gắn liền với nhân thân nên không thể chuyển giao, không thể thay thế và không được bù trừ nghĩa vụ dân sự.

2. Thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân các địa phương gặp phải sự thiếu thống nhất như thế nào khi xác định thời điểm bắt đầu cấp dưỡng?

Do LHNGĐ 2000 và Nghị định 70/2001/NĐ-CP không có quy định cụ thể mốc thời gian bắt đầu thực hiện nghĩa vụ, Tòa án các địa phương áp dụng rất khác nhau: TAND TP. Pleiku tuyên tính từ ngày tuyên án sơ thẩm; TAND huyện Châu Thành tuyên tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật; trong khi TAND quận Bình Thạnh hoàn toàn không tuyên ngày bắt đầu thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng.

3. Tại sao việc kê biên tài sản để cưỡng chế thi hành án nghĩa vụ cấp dưỡng định kỳ hàng tháng lại gặp nhiều khó khăn?

Khó khăn xuất phát từ việc số tiền cấp dưỡng định kỳ hàng tháng phải thi hành rất nhỏ so với giá trị tài sản kê biên (như nhà đất, xe cộ), do đó chấp hành viên không thể kê biên tài sản lớn để khấu trừ một lần. Ngoài ra, các tài sản có giá trị trong gia đình thường là tài sản chung của người phải thi hành án với người vợ/chồng mới, hoặc tài sản không thuộc diện đăng ký quyền sở hữu nên rất khó phân định để tiến hành kê biên hợp pháp.

4. Tác giả đề xuất quy định mức cấp dưỡng tối thiểu do Tòa án quyết định dựa trên tiêu chí nào?

Tác giả đề xuất sửa đổi Điều 53 LHNGĐ 2000 theo hướng: Trong trường hợp các bên không thỏa thuận được mà yêu cầu Tòa án giải quyết, mức cấp dưỡng do Tòa án ấn định thấp nhất phải bằng 1/2 mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định tại thời điểm thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, nhằm bảo đảm điều kiện sinh hoạt thiết yếu cho người được cấp dưỡng.

5. Điều kiện để truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng theo quy định tại thời điểm nghiên cứu gồm những gì?

Căn cứ Điều 152 Bộ luật Hình sự 1999 (sửa đổi 2009) và Thông tư liên tịch 01/2001/TTLT, người vi phạm bị xử lý hình sự khi thỏa mãn: (1) Là người có nghĩa vụ cấp dưỡng và có khả năng thực tế theo luật; (2) Có hành vi cố ý từ chối hoặc trốn tránh; (3) Hành vi đó gây hậu quả nghiêm trọng (làm người được cấp dưỡng lâm vào tình trạng nguy hiểm tính mạng, sức khỏe do đau ốm, bệnh tật...) hoặc người vi phạm đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà vẫn tiếp tục vi phạm.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Hương Ly đã làm sáng tỏ toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của chế định cấp dưỡng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000. Bằng việc phân tích sâu sắc các bản án và thực tế thi hành án dân sự tại các địa phương, đề tài đã chỉ rõ những bất cập về thời điểm phát sinh, phương thức cấp dưỡng và cơ chế cưỡng chế thực thi. Hệ thống 10 giải pháp pháp lý và nghiệp vụ được đề xuất mang tính cụ thể cao, góp phần hoàn thiện khung pháp luật nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người được cấp dưỡng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về chế định cấp dưỡng Chương 2: Pháp luật hôn nhân gia đình Việt Nam hiện hành về cấp dưỡng Chương 3: Thực trạng áp dụng pháp luật về cấp dưỡng và giải pháp đảm bảo thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng 2 Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài, dù được sự hướng dẫn tận tình của giáo viên, được sự giúp đỡ của bạn bè nhưng do có sự giới hạn về thời gian và khả năng nên bài luận không tránh khỏi những sai sót, tác giả mong nhận được sự thông cảm và đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn độc giả. Xin chân thành cảm ơn! 3 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẾ ĐỊNH CẤP DƢỠNG 1. Khái niệm, đặc điểm của nghĩa vụ cấp dƣỡng 1. Khái niệm cấp dƣỡng Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng: mỗi sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan luôn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau, thậm chí trái ngược nhau.

Khái niệm về cấp dưỡng cũng vậy, có rất nhiều quan điểm khác nhau về nó tùy thuộc vào phạm vi, mức độ và định hướng nghiên cứu. Trong Việt Nam tự điển do Nhà sách Khai trí xuất bản năm 1970, tác giả Lê Văn Đức cho rằng cấp dưỡng (động từ) là nuôi, cho tiền hàng tháng cho đủ sống. Theo Từ điển mở Wiktionary cấp dưỡng (động từ) là cung cấp cho người già yếu những thứ cần thiết cho đời sống. Còn trong Đại từ điển tiếng Việt do Bộ giáo dục đào tạo – Trung tâm ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam – Nhà xuất bản văn hóa thông tin năm 1999 tác giả Nguyễn Như Ý cho rằng cấp dưỡng (động từ) là nuôi dưỡng người già yếu, bệnh tật.

Các thành viên trong gia đình yêu thương, chăm sóc, gắn bó với nhau vì đó là nhu cầu tình cảm của họ. Nhu cầu chăm sóc, yêu thương, giúp đỡ nhau xuất phát từ trách nhiệm đạo lý của các thành viên trong gia đình với nhau. Những trách nhiệm đạo lý này là cơ sở để pháp luật quy định nâng lên thành trách nhiệm pháp lý về nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình. Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa các thành viên trong gia đình được điều chỉnh bởi những quy phạm pháp luật hôn nhân và gia đình.

Trong một gia đình không phải mọi thành viên đều có khả năng lao động, có tài sản để tự nuôi sống bản thân như trẻ em, người mất năng lực hành vi dân sự, người khuyết tật, không có khả năng lao động, không có tài sản để tự nuôi mình. Những người này không thể tự đảm bảo được cuộc sống của mình nên rất cần sự giúp đỡ, cưu mang từ các thành viên khác. Chính vì lý do đó, chế định cấp dưỡng được quy định trong LHNGĐ. Theo quy định tại khoản 11 Điều 8 LHNGĐ 2000: “Cấp dưỡng là việc một người có nghĩa vụ đóng góp tiền hoặc tài sản khác để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người không sống chung với mình mà có quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng trong trường hợp đó là người chưa thành niên, là người thành niên mà không có 4 khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, là người gặp khó khăn túng thiếu theo quy định của luật này”.

Như vậy có thể thấy, dù theo quan điểm nào thì khái niệm cấp dưỡng cũng được hiểu theo nghĩa thông thường nhất là chu cấp một khoản tiền, tài sản cho một hoặc một số người để đảm bảo cuộc sống, nhu cầu thiết yếu của họ. Tuy nhiên trên thực tế có rất nhiều người nhầm lẫn khái niệm cấp dưỡng với nuôi dưỡng. Cấp dưỡng và nuôi dưỡng đều là những quan hệ cơ bản gắn liền với lợi ích tài sản trong pháp luật hôn nhân và gia đình. Thực ra LHNGĐ không chính thức phân biệt nghĩa vụ nuôi dưỡng và nghĩa vụ cấp dưỡng nhưng từ câu chữ của LHNGĐ hiện hành, ta có thể thấy nuôi dưỡng và cấp dưỡng là hai khái niệm khác nhau.

Nuôi dưỡng được hiểu theo nghĩa thông dụng nhất là cho ăn uống, chăm sóc sức khỏe, nuôi dưỡng tinh thần, tình cảm để duy trì và phát triển sự sống của cá nhân. Nghĩa vụ cấp dưỡng chỉ xảy ra khi nghĩa vụ nuôi dưỡng không được thực hiện, các bên trong quan hệ nuôi dưỡng không sống chung với nhau. Nuôi dưỡng mang tính chất của một nghĩa vụ tự nhiên, nghĩa vụ đạo đức, việc thực hiện dựa vào ý thức tự giác, trong khi đó cấp dưỡng là một nghĩa vụ pháp lý, nếu các bên không tự nguyện thực hiện thì sẽ bị áp dụng các biện pháp cưỡng chế của nhà nước. Khác với nghĩa vụ cấp dưỡng, nuôi dưỡng không phụ thuộc vào nhu cầu thiết yếu của người được nuôi dưỡng và khả năng chu cấp của người nuôi dưỡng mà phụ thuộc vào tình cảm thân thuộc giữa các bên.

Do đặc điểm của quan hệ nuôi dưỡng là người có nghĩa vụ nuôi dưỡng và người được nuôi dưỡng sống chung với nhau, chi phí cho các nhu cầu hàng ngày của họ được trích từ quỹ tiêu dùng chung của gia đình nên việc xác định khả năng tài chính của người có nghĩa vụ nuôi dưỡng hầu như không còn ý nghĩa. Chẳng hạn như trong quan hệ cha mẹ con, ông bà cháu nghĩa vụ nuôi dưỡng hình thành một cách đương nhiên, dù một bên có thể không có khả năng vật chất để đáp ứng một cách thỏa đáng các nhu cầu của bên kia. Mặt khác, nghĩa vụ nuôi dưỡng có thể chuyển giao cho người khác nhưng nghĩa vụ cấp dưỡng thì không được chuyển giao1. Ví dụ như vợ chồng phải đi làm ăn xa trong thời gian dài có thể giao con cho ông bà nuôi dưỡng nhưng người có nghĩa vụ cấp dưỡng thì không thể nhờ người khác thực hiện nghĩa vụ thay mình.

1 Khoản 1 Điều 50 LHNGĐ 2000 5 1. Đặc điểm của nghĩa vụ cấp dƣỡng Quan hệ cấp dưỡng là một quan hệ pháp lý, có những đặc điểm sau: Thứ nhất: Nghĩa vụ cấp dưỡng có tính tài sản nhưng không mang tính đồng thời và tuyệt đối. Trong nghĩa vụ cấp dưỡng có sự chuyển giao tài sản từ bên có nghĩa vụ cấp dưỡng sang cho bên được cấp dưỡng vì lợi ích của bên được cấp dưỡng. Tài sản được chuyển giao có thể là tiền hoặc những tài sản khác nhằm bảo đảm việc đáp ứng nhu cầu của bên được cấp dưỡng theo thỏa thuận của các bên hoặc theo quyết định của tòa án.

Quan hệ cấp dưỡng được thực hiện thông qua hành vi chuyển giao tài sản nên nghĩa vụ cấp dưỡng là quan hệ có tính tài sản. Dù có tính tài sản nhưng nghĩa vụ cấp dưỡng không mang tính đồng thời và tuyệt đối, không mang tính đền bù ngang giá như các quan hệ dân sự khác. Người được cấp dưỡng nhận tiền và tài sản từ người có nghĩa vụ cấp dưỡng để duy trì cuộc sống của họ, họ không có nghĩa vụ trả lại tiền hoặc các tài sản khác có giá trị tương đương. Nghĩa vụ cấp dưỡng là nghĩa vụ pháp lý của người được cấp dưỡng, nếu họ không thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng thì phải thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng.

Người được cấp dưỡng thường là người có hoàn cảnh khó khăn, túng thiếu không có tài sản, không thể tự lo cho mình, họ cần số tiền cấp dưỡng để duy trì cuộc sống. Vì vậy việc hoàn trả lại giá trị vật chất tương đương nhận được từ việc cấp dưỡng là điều không thể. Mặt khác, các thành viên trong gia đình do yếu tố tình cảm chi phối, từng gắn bó, chăm sóc nhau nên nghĩa vụ cấp dưỡng trước hết được thực hiện dựa trên sự tự nguyện của các chủ thể, trách nhiệm đạo đức thôi thúc họ thực hiện nghĩa vụ mà không toan tính đến giá trị đền bù tương ứng. Thứ hai: Nghĩa vụ cấp dưỡng chỉ phát sinh giữa các chủ thể có quan hệ đặc biệt, đó là các thành viên trong gia đình với nhau dựa trên cơ sở hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng: Đó là quan hệ giữa cha mẹ con, giữa ông bà cháu, giữa anh chị em và giữa vợ chồng với nhau.

Quan hệ hôn nhân, huyết thống, nuôi dưỡng là cơ sở hình thành, tồn tại và phát triển của gia đình tạo mối quan hệ gần gũi, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình. Trong phạm vi quan hệ cấp dưỡng, họ có quyền và nghĩa vụ tương trợ nhau, đảm bảo cho cuộc sống về vật chất, tinh thần cho người cần được cấp dưỡng. Pháp luật hôn nhân và gia đình hiện hành thừa nhận mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình gồm có quan hệ giữa vợ chồng, cha mẹ con, anh chị em, ông bà cháu. Chỉ trong phạm vi những quan hệ này, quan hệ cấp dưỡng mới phát sinh và được pháp luật bảo vệ.

6 Thứ ba: Nghĩa vụ cấp dưỡng luôn gắn liền với nhân thân của người có nghĩa vụ cấp dưỡng và người được cấp dưỡng, nghĩa vụ cấp dưỡng không chuyển giao, không thay thế bằng nghĩa vụ khác. Bởi vì nghĩa vụ cấp dưỡng được thực hiện giữa các chủ thể đặc biệt trong phạm vi các quan hệ hôn nhân và gia đình như quan hệ cha mẹ con, anh chị em, ông bà cháu. Đây là những quan hệ gắn liền với nhân thân của mỗi cá nhân. Nghĩa vụ cấp dưỡng luôn thuộc về những cá nhân riêng biệt.

Chính vì vậy, nghĩa vụ này không thể chuyển giao cho người khác và không thể thay thế bằng nghĩa vụ dân sự khác. Nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền nhận cấp dưỡng là những quyền và nghĩa vụ không thể chuyển giao. Điều này cũng được quy định trong BLDS 2005, cụ thể tại điểm a khoản 1 Điều 309 quy định bên có quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ dân sự có thể chuyển giao quyền yêu cầu đó cho người thế quyền theo thỏa thuận, trừ trường hợp quyền yêu cầu cấp dưỡng; khoản 3 Điều 379 còn quy định trong trường hợp nghĩa vụ dân sự là nghĩa vụ cấp dưỡng thì không được thay thế bằng nghĩa vụ khác. Bên cạnh đó, nghĩa vụ cấp dưỡng cũng được pháp luật dân sự liệt kê vào những trường hợp không được bù trừ nghĩa vụ dân sự 2.

Thứ tư: Nghĩa vụ cấp dưỡng phát sinh khi đáp ứng các điều kiện nhất định. Xét về bản chất, nghĩa vụ cấp dưỡng được đặt ra nhằm mục đích tương trợ. Bản thân “tương trợ” bao hàm sự không đầy đủ của một bên về phương diện vật chất, kinh tế. Chính vì sự không đầy đủ đó mà nghĩa vụ tương trợ mới có cơ sở để phát sinh.