CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CĂN CỨ LY HÔN TRONG TRƯỜNG HỢP NGƯỜI THỨ BA YÊU CẦU 1. KHÁI NIỆM LY HÔN VÀ CĂN CỨ LY HÔN 1. Khái niệm ly hôn Ly hôn được hiểu chung là sự chấm dứt quan hệ hôn nhân, vợ chồng không còn ở với nhau, đồng thời không thực hiện những quyền và nghĩa vụ của vợ chồng nữa. Theo từ điển Từ và ngữ Việt Nam, ly hôn được định nghĩa: “Vợ chồng bỏ nhau” 2.
Trong từ điển Luật học: “Ly hôn là chấm dứt quan hệ vợ chồng do Toà án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc chồng hoặc cả hai vợ chồng”3. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, hôn nhân (trong đó có ly hôn) là hiện tượng xã hội, mang tính giai cấp sâu sắc.Mác viết: Ly hôn chỉ là việc xác nhận một sự kiện: cuộc hôn nhân đã chết, sự tồn tại của nó chỉ là bề ngoài lừa dối. Đương nhiên, không phải sự tùy tiện của nhà lập pháp, cũng không phải sự tùy tiện của những cá nhân, mà chỉ bản chất của sự kiện mới quyết định được cuộc hôn nhân đã chết hoặc chưa chết, bởi vì, như mọi người đã biết, việc xác nhận sự kiện chết tùy thuộc vào thực chất của vấn đề, chứ không phải vào nguyện vọng của những bên hữu quan 4. Theo quy định pháp luật Việt Nam, tại Khoản 8 Điều 8 Luật HN&GĐ 2000 thì: “Ly hôn là chấm dứt quan hệ hôn nhân do Tòa án công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của vợ hoặc của chồng hoặc cả hai vợ chồng”.
Mở rộng hơn khái niệm này, Luật HN&GĐ 2014 quy định tại Khoản 14 Điều 3 như sau: “Ly hôn là 2 Nguyễn Lân (2006), Từ điển Từ và ngữ Việt Nam, Nxb. Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, tr.1057 3 Viện khoa học pháp lý Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb. Từ điển Bách Khoa, Nxb.460 4 Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, tr.384 6 việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án”.
Nhìn chung khái niệm ly hôn của Luật HN&GĐ 2000 và 2014 có sự thay đổi cơ bản. Tuy nhiên, về bản chất, hai điều luật đó đều phản ánh được ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng, quan hệ hôn nhân, để giúp các bên trong quan hệ hôn nhân được giải thoát khỏi tình trạng hôn nhân đổ vỡ. Như vậy, “xét về mặt xã hội, ly hôn chính là giải pháp giải quyết sự khủng hoảng trong mối quan hệ vợ chồng”5. Hôn nhân là một hiện tượng xã hội bao gồm: Kết hôn, duy trì quan hệ hôn nhân và ly hôn.
Quan hệ hôn nhân là mối quan hệ tồn tại lâu dài, bền vững cho đến suốt cuộc đời con người vì nó được xác lập trên cơ sở tình yêu thương, gắn bó giữa vợ chồng. Tuy nhiên, trong cuộc sống vợ chồng, việc tồn tại những mâu thuẫn là điều không thể tránh khỏi, khi đó vấn đề ly hôn được đặt ra để giải phóng cho vợ chồng và các thành viên khác trong gia đình thoát khỏi mâu thuẫn sâu sắc đến mức họ không thể chung sống với nhau nữa. Nếu kết hôn là một hiện tượng xã hội bình thường thì ly hôn là mặt trái của hôn nhân, nhưng ly hôn lại là mặt không thể thiếu được trong trường hợp quan hệ hôn nhân chỉ còn tồn tại về mặt hình thức, tình cảm vợ chồng đã thực sự tan vỡ. “Xét về mặt pháp lý thì ly hôn là một sự kiện pháp lý làm chấm dứt các nghĩa vụ, quyền giữa vợ và chồng trên cơ sở yêu cầu của vợ chồng và được Tòa án công nhận”6.
Khi quan hệ hôn nhân chấm dứt thì mọi quyền và nghĩa vụ pháp lý cũng như tình cảm của vợ chồng cũng bị hủy bỏ. Tòa án là cơ quan duy nhất có trách nhiệm ra phán quyết chấm dứt quan hệ hôn nhân của vợ chồng. Phán quyết ly hôn của Tòa án thể hiện dưới hai hình thức: bản án hoặc quyết định. Nếu vợ chồng thuận tình ly hôn, thỏa thuận được tất cả các nội dung về quan hệ vợ chồng khi ly hôn thì 5 Nông Thị Nhung, Căn cứ ly hôn – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng tại tỉnh Lạng Sơn, Luận văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội, tr.7 6 Nông Thị Nhung, , tlđd 5, tr.
8 7 Toà án công nhận ra phán quyết dưới hình thức là quyết định. Nếu vợ chồng có mâu thuẫn, tranh chấp thì Tòa án ra phán quyết dưới dạng bản án ly hôn. Việc Tòa án quyết định cho vợ chồng ly hôn phải dựa trên cơ sở đánh giá thực chất mối quan hệ vợ chồng. Chỉ khi xét thấy quan hệ vợ chồng rơi vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được thì Tòa án mới giải quyết cho vợ chồng ly hôn.
Từ đó có thể thấy, ly hôn chính là sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Ly hôn dựa trên sự tự nguyện của vợ chồng, là kết quả của hành vi có ý chí của vợ chồng khi thực hiện quyền ly hôn của mình. Khái niệm căn cứ ly hôn “Căn cứ là cái làm chỗ dựa, làm cơ sở để lập luận” 7. Vậy căn cứ ly hôn được hiểu là những cơ sở do Nhà nước xác định để Tòa án thực hiện giải quyết việc chấm dứt quan hệ hôn nhân khi có yêu cầu.Mác viết: Về mặt hôn nhân, nhà lập pháp chỉ có thể xác định những điều kiện trong đó hôn nhân được phép tan vỡ, nghĩa là trong đó, về thực chất, hôn nhân tự nó đã bị phá vỡ rồi.
Việc Tòa án cho phép phá bỏ hôn nhân chỉ có thể là việc ghi biên bản sự tan rã bên trong của nó. Quan điểm của nhà lập pháp là quan điểm của tính tất yếu 8. Khi căn cứ ly hôn theo luật định đảm bảo được “tính tất yếu” của sự việc, xã hội sẽ vận động theo chiều hướng tích cực và ngược lại. Điều kiện để vợ chồng giải quyết ly hôn là bản chất của quan hệ hôn nhân đã thực sự tan vỡ, do đó căn cứ ly hôn phải phản ánh được bản chất của mối quan hệ.
7 Nguyễn Lân (2006), tlđd 1, tr.243 8 Nguyễn Hà Thư (2018), Căn cứ ly hôn trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội, tr.11 8 Quan điểm của Nhà nước xã hội chủ nghĩa là giải quyết ly hôn dựa vào thực chất của quan hệ vợ chồng, trên cơ sở đánh giá khách quan, đúng với thực tế tình trạng quan hệ hôn nhân. Để được công nhận ly hôn, bên cạnh việc dựa vào ý chí của vợ chồng thì cần phải xem xét các điều kiện về ly hôn trong Luật HN&GĐ. Những căn cứ này phản ánh bản chất của mối quan hệ như: Vợ chồng đang trong tình trạng như thế nào? Hôn nhân có thể kéo dài được nữa hay không? Chỉ khi quan hệ hôn nhân thực chất đã hoàn toàn tan vỡ, mục đích của hôn nhân không thể đạt được thì mới giải quyết cho vợ chồng ly hôn. Việc quy định căn cứ ly hôn phải phù hợp với bản chất của sự việc, phù hợp với tình trạng thực tế của hôn nhân.
Việc Tòa án xét xử cho ly hôn có nghĩa là đã công nhận sự chấm dứt của một cuộc hôn nhân. Kế thừa và phát huy quan điểm của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, hệ thống pháp luật HN&GĐ Nhà nước ta đã quy định căn cứ ly hôn ngày càng hoàn thiện, phản ánh thực chất mối quan hệ vợ chồng. Luật HN&GĐ năm 2000 quy định căn cứ ly hôn tại Điều 89: “Tòa án xem xét yêu cầu ly hôn, nếu xét thấy tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được thì Tòa án quyết định cho ly hôn”. Tới Luật HN&GĐ năm 2014, các nhà lập pháp đã bỏ đi điều khoản quy định riêng về căn cứ ly hôn nhưng vẫn thể hiện được căn cứ ly hôn trong các điều quy định về trường hợp ly hôn cụ thể.
Đó là căn cứ ly hôn trong trường hợp vợ chồng thuận tình ly hôn (Điều 55), căn cứ ly hôn trong trường hợp một bên vợ hoặc chồng yêu cầu ly hôn (Khoản 1, 2 Điều 56) và căn cứ ly hôn trong trường hợp cha, mẹ, người thân thích của vợ, chồng yêu cầu ly hôn (Khoản 2 Điều 51). Xét về tổng thể, các căn cứ ly hôn trong hệ thống Luật HN&GĐ của nước ta qua các thời kỳ khác nhau vẫn bảo đảm được bản chất thống nhất là tình trạng trầm trọng của mâu thuẫn vợ chồng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được. Quy định căn cứ ly hôn như vậy vừa đảm bảo việc giải quyết ly hôn chính xác, khách quan, vừa bảo vệ được quyền lợi cho các bên. 9 Theo đó có thể thấy rằng, căn cứ ly hôn là những cơ sở, lập luận dựa trên những biểu hiện mang tính khách quan của một mối quan hệ hôn nhân mà dựa vào đó, trên cơ sở yêu cầu của một bên hoặc cả hai bên vợ chồng, Tòa án ra quyết định công nhận thuận tình ly hôn hoặc bản án xét xử cho ly hôn.
Hay “căn cứ ly hôn là những tình tiết (điều kiện) được quy định trong pháp luật, chỉ khi có những tình tiết (điều kiện) đó, Tòa án mới được (quyết định) xử cho ly hôn” 9. CƠ SỞ ĐỂ QUY ĐỊNH CĂN CỨ LY HÔN TRONG PHÁP LUẬT Hệ thống pháp luật HN&GĐ của nhà nước ta được phát triển, hoàn thiện dần theo thời gian; thể hiện qua nhiều văn bản luật có hiệu lực pháp lý cao như Luật HN&GĐ năm 1959, Luật HN&GĐ năm 1986, Luật HN&GĐ năm 2000 và hiện nay là Luật HN&GĐ năm 2014. Quy định về căn cứ ly hôn trong Luật HN&GĐ cũng được thay đổi để phù hợp hơn với tình hình thực tế, là cơ sở pháp lý quan trọng trong quá trình giải quyết ly hôn của Tòa án. Việc quy định căn cứ ly hôn dựa trên một số cơ sở sau: * Cơ sở để quy định căn cứ ly hôn theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin.
Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin thể hiện quyền tự do kết hôn nhằm xác lập quan hệ vợ chồng và quyền tự do ly hôn nhằm chấm dứt quan hệ vợ chồng. Quyền tự do ly hôn được thực hiện khi hôn nhân “đã chết”, sự tồn tại của nó chỉ là bề ngoài lừa dối.