Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm và thuật ngữ trong nghiên cứu - Khám bệnh Là việc hỏi bệnh, khai thác tiền sử bệnh, thăm khám thực thể, khi cần thiết thì chỉ định làm xét nghiệm cận lâm sàng, thăm dò chức năng để chân đoán và chỉ định phương pháp điều trị cho phù hợp đã được công nhận [67]. - Chữa bệnh Là việc sử dụng phương pháp chuyên môn kỹ thuật đã được công nhận và thuốc đã được phép lưu hành dé cap cứu, điều trị, chăm sóc, phục hồi chức năng cho người bệnh [67]. - Cơ sở khám chữa bệnh Là cơ sở y tế cố định hoặc lưu động đã được nhà nước công nhận có chức năng và cung cấp các dịch vụ khám chữa bệnh [67].
- Chi phi khám chữa bệnh Tiền công khám, cận lâm sảng, thủ thuật, phẫu thuật, tiền thuốc, tiền giường, và các chi phí khác có liên quan đến đợt khám chữa bệnh của nguoi ốm/bệnh [66]. - Ôm: Ôm là có các biểu hiện triệu chứng cơ năng do người dân tự nhận thấy qua sự cảm nhận của các triệu chứng.[12] - Bệnh: Bệnh được chân đoán bởi cơ sở y tế trong quá trình khám chữa bệnh của người dân. Nghiên cứu về fình hình ốm/bệnh trong vòng 4 tuần qua và thực trạng sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh 1. Một số nghiên cứu về tình hình ốm/bệnh 1.
Các nghiên cứu về tình hình Õm/bệnh trên thế giới Gánh nặng bệnh được đo lường bởi các chỉ số: Số năm cuộc sống điều chỉnh theo mức độ tàn tật (DALY — Disability Adjusted Life Years), số năm sống chung voi bénh (YLD — Years Lived with Disability) va sé nim tiềm năng sống bị mất đi vì tử vong s6m (YLL — Year of Life Lost). Những nghiên cứu về đặc điểm, tình hình ốm/bệnh ở một số nước trên thé giới cho thấy: Nhỏi máu cơ tim, bệnh mạch máu não, và nhiễm khuẩn đường hô hấp dưới là những lý do hàng đầu gây tử vong cho mọi lứa tuôi [47, 62].Theo nghiên cứu năm 2013 về gánh nặng toàn cầu về bệnh tật thì 5 bệnh cấp tính hàng đầu là: Nhiễm khuẩn đường hô hấp trên, tiêu chảy cấp, phơi nhiễm các chất hóa học, viêm tai giữa cấp tính, bệnh ngoài đa do vi khuân[49]. Tạp chí The Lancet hàng năm đều công bố về gánh nặng bệnh tật toàn cầu và Văn phòng Tổ chức y tế thế giới (WHO) khu vực Tây Thái Bình Dương hàng năm đều thống kê định kỳ về mô hình bệnh tật và tử vong nói chung cả 35 quốc gia và vùng lãnh thổ: YLD năm 2013 là 764. Điều này giúp cho việc nghiên cứu mô hình bệnh tật có hệ thống và dễ dàng so sánh giữa các quốc gia có thu nhập và đầu tư cho y tế khác nhau.
Các nghiên cứu về tình hình Ốm/bệnh tại Việt Nam Tỷ lệ ốm/bệnh của Tác giả Nguyễn Đình Hoàng và cộng sự (201 1) cho thấy tỷ lệ ốm chung của đối tượng nghiên cứu là 33,4% [38] trong khi đó một tác giả khác cũng cho kết cao hơn về tỷ lệ ốm/bệnh là 45,27% [37]. Một nghiên cứu mới đây tại 4 tỉnh Tây Nguyên của Tác giả Nguyễn Minh Hưng năm 2019 tại 28 xã biên giới thuộc 4 tỉnh Tây Nguyên cho thấy kết quả ốm/bệnh chung của từng tỉnh như Đắk Lắk 29,3%, Đắk Nông 30,24%, Gia Lai 28,96%, và Kom Tum 27,03%[20]. Theo kết quả nghiên cứu của Trần Đăng khoa nghiên cứu tại tỉnh Thanh Hóa thì tỷ lệ ốm/bệnh về giới thì người 6m/bénh ở nam giới (69,8%), nữ giới (30,2%), Một nghiên khác tại các huyện biên giới của tỉnh Đắk Lắk (2015) cũng cho thấy kết quả tỷ lệ ốm/bệnh của nữ giới cao hơn nam giới. Tỷ lệ ốm của nữ chiếm 53,20%, của nam giới chiếm 46,80% số ca ốm/bệnh trong vòng 4 tuần trước điều tra [15] và nghiên cứu của Nguyễn Minh Hưng cho thấy tại tỉnh Đắk Lắk (nữ 53,39%, nam 46,61%), Đắk Nông (nữ 53,77%, nam 46,23%), Gia Lai (nữ 54, 31%, nam 46,69% va Kom Tum ( nữ 51,76%, nam 48,24%) [20].
Tỷ lệ ốm theo nhóm tuổi thì theo Trần Đăng Khoa nhóm tuổi từ 60 tuôi trở lên (23,0%), nhóm 15-59 tuổi (9,0%), nhóm 0-5 tuổi (3,8%), nhóm 6-14 tuổi (1%)[39], két quả điều tra tỷ lệ ốm/bệnh theo nhóm tuôi ở cả cộng đồng cho thấy ty lệ cao nhất ở nhóm trẻ em dưới 6 tuổi, chiếm 36,19% và ở nhóm 6 - 19 tuổi là 16,88%, ở nhóm người già trên 60 tuôi là 15,73% [15]. Mức độ ốm: Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thắng (năm 2017) tổng số 25.849 thành viên thuộc 6.152 hộ gia đình được điều tra có 6.560 người báo cáo có bị ốm/bệnh trong 4 tuần [35], trong tổng số 7.716 lượt ốm/bệnh của 6.560 người báo cáo bị ốm/bệnh thì tỷ lệ lượt ốm nặng chiếm 23,5%, ốm vừa là 38,2% và ốm nhẹ là 38,4% [35]. Kết quả của Dương Minh Tâm cũng đưa ra một tỷ lệ ốm/bệnh trong vòng 4 tuần là 62,7%, trong đó tỷ lệ ốm nặng 25,5%, ốm vừa 36,2%, ốm nhẹ 38,4%[29]. Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Minh Hưng (2019) thì tỷ lệ hộ gia đình có ít nhất I người ốm/bệnh trong tháng qua trung bình của Tây Nguyên là 28,51%.
Tại 4 tỉnh điều tra, tỷ lệ ốm/bệnh cao nhất ở Gia Lai (30,95%), tinh có tỷ lệ thấp nhất là Kon Tum (26%) và tỷ lệ hộ gia đình có 1-2 người mắc, chiếm 91,44%; chỉ có 8,56% hộ gia đình trong tháng qua có từ 3 người mắc trở lên [20]. Số người ốm theo thành phần dân tộc như dân tộc Kinh (26,47%), Jrai (26,21%) và Ba Na (25,06%). Các bệnh có tỷ lệ mắc cao là bệnh hô hấp chiếm 31,96% (cúm, viêm phổi, viêm phế quản) và các bệnh đường tiêu hoá chiếm 28,04% [20]. Tỷ lệ mắc một số bệnh ở khu vực Tây Nguyên so với cả nước ; Tỷ lệ mắc (%) STT Tên bệnh Khu vực Tây Cả nước Nguyên 1 | Bệnh nhiễm khuẩn và ký sinh trùng 9,28 8,70 2 | Khéiu 3,20 3,26 3 | Bénh mau, co quan tao mau, mién dich 0,74 0,55 4__| Nội tiết-dinh đưỡng-chuyển hoá 1,16 1,84 5| Rối loạn tâm thần và hành vi 0,54 0,69 6_ | Bệnh của hệ thần kinh 1,98 2,49 7 | Bénh mat 0,74 2,23 8 | Bénh tai và xương chũm 1,21 1,43 9 | Bénh hệ tuần hoàn 5,95 10,46 10 | Bệnh hệ hô hấp 17,88 17,27 1I | Bệnh hệ tiêu hoa 8,65 9,70 12_ | Bệnh của da và mô dưới da 1,06 1,41 13 | Bệnh cơ xương khớp và mô liên kết 3,88 3,85 14 | Bénh hé tiét niéu, sinh dục 3,80 6,54 15 | Chửa đẻ và sau đẻ 15,88 13,22 16 | Bệnh trong thời kỳ chu sinh 1,71 1,85 17 | Dị dạng bẩm sinh và bất thường nhiễm sắc thé 0,16 0,41 (Nguồn: Niên giám thông kê y tế năm 2014 — Bo Y té) [17] Bảng 1.
Các bệnh có tỷ lệ mắc cao nhất ở khu vực Tây Nguyên và cả nước Tỷ lệ trên 100.000 dân Mã Tên bệnh Khu vực se , a TA Cả nước. Tay Nguyén 169 | Cac bénh viém phoi 415 561 165 | Viêm họng/amidan câp 569 482 281 ` K2 thương oak do chân thương xác 338 386 định ở nhiêu nơi 184 | Viêm dạ dày và tá tràng 155 345 170 Viêm phê quản và viêm tiêu phê quản 226 338 cap 005 Tiêu chảy, viêm dạ dày, ruột non có 206 231 nguôn gôc nhiém khuan 206 | Bệnh khác của cột sông 166 181 (Nguồn: Niên giám thông kê y tế năm 2014-— Bộ Y tê) [L7] 1.Thực trạng sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh trên thế giới và Việt Nam 1.Thực trạng sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh trên thế giới Các nghiên cứu sử dụng dịch vụ y tế trên thế giới điều cho thấy quyết định của người bệnh đi đâu, làm gì khi bị bệnh phụ thuộc khá nhiều vào tính sẵn có dịch vụ, chất lượng dịch vụ, giá thành cũng như cấu trúc xã hội niềm tin về sức khỏe và các đặc trưng cá nhân của người bệnh cũng như mức độ bệnh, khoảng cách từ nhà đến cơ sở y tế và khả năng tiếp cận tới các dịch vụ của người dân. Thực trạng sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh theo nhóm tuổi: Một nghiên cứu khác ở Iran (năm 2012) về tình hình sử dụng dịch vụ y tế trong 12 tháng được thực hiện trên 1.200 phụ nữ từ 18-49 tuổi cũng cho thấy sự khác biệt trong sử dụng dịch vụ y tế công vả tư nhân. Tỷ lệ sử dụng dịch vụ y tế công là 60,8% và tư nhân là 53,8%, sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê với p<0,001 [59].
Kết quả điều tra cắt ngang về tình hình sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh ngoại trú trong thời gian 3 tháng của trẻ em dưới 5 tuôi ở Brazil cho thấy 54% có đi khám bác sỹ 8% tư vấn qua điện thoại, 34% sử dụng dịch vụ y tế cấp cứu và trong đó I 1% phải nhập viện. Trẻ em ở nhóm kinh tế xã hội giàu thì đi khám bác sĩ nhiều hơn, ít tư vấn qua điện thoại và sử dụng dịch vụ y tế cấp cứu nhiều hơn so với trẻ từ nhóm trung bình trở xuống [53]. Một nghiên cứu tiến hành trên 1.182 phụ nữ ở khu vực nông thôn của tỉnh Hải Nam, Trung Quốc (2014) phát hiện khám chữa bệnh ngoại trú trong năm là 25,8% và tỷ lệ điều trị nội trú là 5,8%. Không điều trị có tỷ lệ tương đối cao tới 24,2% và có tới 21,3% trì hoãn sử dụng dịch vụ y tế [40] Nghiên cứu điều tra tại 4 làng của Thái Lan với 1755 trường hợp ốm đã cho ra kết quả có tới 70% tự điều trị.951 trường hợp ở Andhra Pradesh đã cho thấy 47% người bị ốm/ bệnh tự mua thuốc để điều trị là khá cao [30].
Báo cáo của WHO năm 2010 về sử dụng dịch vụ y tế và chỉ phí khám chữa bệnh bỏ từ tiền túi cá nhân của hộ gia đình ở 39 nước có mức thu nhập thấp và mức thu nhập trung bình cho thấy: đối với các dịch vụ ngoại trú có tới hơn một phần hai sử dụng dịch vụ tại các cơ sở y tế công lập (ở 27/39 nước), có một số nước dịch vụ được cung cấp tại CƠ SỞ tế công lên tới trên 80%. Với dịch vụ nội trú thì cơ sở y tế công lập hoàn toàn chiếm thế áp đảo so với y tế tư nhân ở đa số các quốc gia ngoại trừ Ấn Độ và Pakistan. Ở Brazin, Nepal, Philippine và Cộng hòa Domineca khoảng 50-60% bệnh nhân nội trú là ở cơ sở y tế công [54, 60]. Đối với các nước đang phát triển, người nghèo luôn luôn đứng ở thế bắt lợi trong tất cả các phương diện về tiếp cận dịch vụ y tế.