Nghiên cứu tỷ lệ nhiễm ba bệnh ký sinh trùng giữa động vật và người tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La

Nghiên cứu về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng giữa động vật và người ở Bắc Yên, Sơn La. Phân tích mối liên hệ giữa các loài động vật và nguy cơ nhiễm ký sinh trùng ở người.

• Tác giả: Lò Văn Khuých
• Người hướng dẫn: ThS. Đỗ Thị Lan Phương
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Tỷ Lệ Nhiễm Ba Bệnh Ký Sinh Trùng Truyền Lây Giữa Động Vật Và Người Tại Huyện Bắc Yên Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và yêu cầu của đề tài
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 0.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 0.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của ấu trùng Cysticercus cellulosae, giun bao ở lợn và sán lá gan ở trâu, bò
• 1.2. Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae, bệnh giun bao ở lợn và bệnh sán lá gan trâu, bò
• 1.2.1. Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae
• 1.2.2. Đặc điểm dịch tễ bệnh do giun bao ở lợn
• 1.2.3. Đặc điểm dịch tễ của bệnh sán lá gan trâu, bò
• 1.3. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh
• 1.3.1. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• 3.2. Điều tra về tập quán chăn nuôi lợn và sinh hoạt của người dân ở huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• 3.3. Tình hình nhiễm bệnh ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn tại huyện Bắc Yên tỉnh Sơn La
• 3.4. Nghiên cứu tỷ lệ nhiễm giun bao ở lợn tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• 3.5. Nghiên cứu tỷ lệ nhiễm sán lá gan ở trâu, bò tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• appendix.1. Về bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae gây ra ở lợn
• appendix.2. Về tình hình nhiễm bệnh giun bao ở lợn tại huyện Bắc Yên
• appendix.3. Về tình hình nhiễm bệnh sán lá gan trâu, bò ở huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Tình trạng gia tăng các bệnh ký sinh trùng truyền lây giữa động vật và người đã trở thành vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và gây thiệt hại cho ngành chăn nuôi. Theo các nghiên cứu, có hơn 200 bệnh lây truyền từ động vật sang người, với những tác nhân gây bệnh đa dạng. Bệnh truyền lây từ động vật có thể xảy ra qua sự tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với động vật và sản phẩm của chúng. Những bệnh này có thể gây ra từ tình trạng nhẹ như bệnh giun H. contortus đến những bệnh có thể dẫn đến tử vong như bệnh giun xoắn Trichinella spiralis và bệnh gạo lợn. Đặc biệt, bệnh gạo lợn do ấu trùng Cysticercus cellulosae của sán dây Taenia solium gây ra là một mối đe dọa lớn đối với sức khỏe con người, với tỷ lệ nhiễm bệnh cao ở nhiều quốc gia. Tình hình này càng nghiêm trọng hơn ở các vùng như huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La, nơi có điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của các bệnh ký sinh trùng. Việc chưa có nghiên cứu cụ thể về tình hình nhiễm bệnh trong khu vực Tây Bắc Việt Nam càng làm tăng tính cấp thiết của đề tài này.

II. Mục đích và yêu cầu của đề tài

Mục đích chính của đề tài là nghiên cứu tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae, tỷ lệ nhiễm giun bao ở lợn và tỷ lệ nhiễm sán lá gan lớn ở trâu, bò tại một số xã của huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La. Đề tài không chỉ nhằm cung cấp thông tin khoa học về tình hình dịch tễ của các bệnh này mà còn nhằm đưa ra các khuyến cáo hữu ích cho người chăn nuôi trong việc phòng chống các bệnh ký sinh trùng. Các yêu cầu cụ thể bao gồm việc xác định tỷ lệ nhiễm bệnh, phân tích đặc điểm dịch tễ, và đề xuất các biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Kết quả của nghiên cứu sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về nguy cơ lây nhiễm từ động vật sang người, đồng thời góp phần vào việc xây dựng các chính sách y tế công cộng hiệu quả hơn.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Kết quả của đề tài không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn. Về mặt khoa học, nghiên cứu sẽ cung cấp những thông tin mới về đặc điểm dịch tễ của bệnh ký sinh trùng tại khu vực huyện Bắc Yên. Những dữ liệu này có thể được sử dụng làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về phòng chống và kiểm soát bệnh. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng trị bệnh hiệu quả, từ đó giảm thiểu tỷ lệ gia súc mắc bệnh và nguy cơ lây nhiễm sang người. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững ngành chăn nuôi tại địa phương.

IV. Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae

Bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae là một trong những bệnh ký sinh trùng phổ biến trên thế giới, với khoảng 2,5 triệu người mắc. Tỷ lệ mắc bệnh thường phụ thuộc vào thói quen ăn uống, đặc biệt là ở những nơi có tập tục ăn thịt lợn sống hoặc chưa nấu chín. Các yếu tố như quản lý phân thải kém và thiếu kiểm soát an toàn thực phẩm cũng làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm. Tại Việt Nam, tỷ lệ nhiễm bệnh ở vùng đồng bằng khoảng 0,5-2%, trong khi ở vùng trung du và miền núi có thể lên tới 3,8-6%. Những số liệu này cho thấy sự cần thiết phải thực hiện các nghiên cứu sâu hơn về dịch tễ học của bệnh tại các khu vực có nguy cơ cao, như huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La.

V. Đặc điểm dịch tễ bệnh giun bao ở lợn

Bệnh giun bao ở lợn là một bệnh ký sinh trùng phổ biến toàn cầu, với sự phân bố rộng rãi. Bệnh thường xảy ra ở những động vật chăn nuôi và liên quan đến các ổ dịch gần người. Con đường lây truyền chủ yếu là qua việc tiêu thụ thịt động vật nhiễm bệnh, đặc biệt là thịt chưa được nấu chín. Tại châu Á, bệnh giun bao đã được ghi nhận ở nhiều quốc gia như Thái Lan, Lào, và Trung Quốc. Tình hình này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức của người dân về nguy cơ lây nhiễm từ động vật sang người, đồng thời thúc đẩy các biện pháp kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

VI. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá gan trâu bò

Bệnh sán lá gan là một trong những bệnh ký sinh trùng nghiêm trọng, đặc biệt là ở các loài thú nhai lại như trâu, bò. Bệnh này thường xảy ra quanh năm, do điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của ốc ký chủ. Tình trạng nhiễm bệnh thường nặng hơn ở bê nghé non và có thể dẫn đến tỷ lệ tử vong cao nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Để kiểm soát bệnh, cần thiết phải thực hiện các biện pháp phòng ngừa, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về nguy cơ lây nhiễm từ động vật sang người.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Các bệnh ký sinh trùng truyền lây giữa động vật và người (Zoonoses) là mối đe dọa thường trực đối với sức khỏe cộng đồng và ngành chăn nuôi. Khoa học đã mô tả hơn 200 bệnh truyền lây từ động vật sang người qua tiếp xúc trực tiếp hoặc phơi nhiễm gián tiếp với sản phẩm động vật và môi trường sống. Trong đó, các bệnh ký sinh trùng nguy hiểm có thể gây tử vong cao gồm bệnh ấu trùng sán dây lợn (Cysticercus cellulosae), bệnh giun xoắn/giun bao (Trichinella spiralis) và bệnh sán lá gan lớn (Fasciola spp.).

Trên thế giới, tỷ lệ người nhiễm sán dây Taenia solium tại các nước đang phát triển ở Châu Phi, Nam Mỹ và Châu Á dao động từ 3% đến 24%. Ấu trùng C. cellulosae có thể ký sinh tại cơ, mắt, tim và đặc biệt là hệ thần kinh trung ương gây bệnh ấu trùng sán lợn não (Neurocysticercosis) với tỷ lệ tử vong rất cao. Đối với bệnh giun xoắn, lịch sử dịch tễ tại Việt Nam từng ghi nhận nhiều ổ dịch nghiêm trọng do ăn thịt lợn sống hoặc tái: tháng 2/1967 (21 người mắc, 3 người chết), tháng 6/1968 (68 người mắc, 4 người chết), năm 1970 (34 người mắc, 4 người chết), năm 2001 tại Điện Biên (23 người mắc, 4 người chết), năm 2004 tại Lai Châu (20 người mắc) và tháng 6/2008 tại bản Làng Chếu, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La (23 người mắc, 2 người chết). Kết quả xét nghiệm của Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương năm 2008 tại 12 bản thuộc 3 xã của huyện Bắc Yên cũng cho thấy 58/735 mẫu lợn dương tính với giun xoắn. Bên cạnh đó, bệnh sán lá gan lớn trên đàn gia súc nhai lại vẫn lưu hành phức tạp do sự tồn tại của ốc ký chủ trung gian trong môi trường tự nhiên.

Huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La là địa bàn miền núi có địa hình phức tạp, trình độ dân trí chưa đồng đều, tập quán thả rông gia súc và thói quen ăn thực phẩm chưa nấu chín còn phổ biến. Tuy nhiên, các dẫn liệu khoa học cập nhật nhằm đánh giá thực trạng nhiễm ba loại ký sinh trùng nói trên tại địa phương còn thiếu hụt.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Điều tra thực trạng tập quán chăn nuôi lợn và sinh hoạt của người dân tại một số xã thuộc huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La.
2. Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn theo địa bàn phân bố, lứa tuổi, giống lợn và phương thức chăn nuôi.
3. Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm giun bao (Trichinella spiralis) ở đàn lợn tại địa phương.
4. Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan (Fasciola spp.) ở đàn trâu, bò tại các xã nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn lợn, trâu, bò các lứa tuổi nuôi tại nông hộ; ba tác nhân ký sinh trùng gồm ấu trùng Cysticercus cellulosae, giun bao Trichinella spiralis và sán lá gan Fasciola spp.
• Phạm vi không gian: Thực địa tại 5 xã thuộc huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La (Hồng Ngài, Song Pe, Chim Vàn, Háng Đồng, Phiêng Ban); xét nghiệm mẫu tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh động vật – Khoa Chăn nuôi Thú y, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Công trình thực hiện từ ngày 28/5/2017 đến ngày 18/11/2017.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên các cơ sở khoa học về sinh học, vòng đời và dịch tễ học của ba nhóm ký sinh trùng:

• Cysticercus cellulosae: Ấu trùng của sán dây Taenia solium (người là ký chủ cuối cùng, lợn là ký chủ trung gian). Ấu trùng dạng bọc nước hình cầu/bầu dục kích thước 6–10 mm, chứa dịch trong suốt và đầu sán lộn vào trong. Ấu trùng chết ở 50–60°C sau 1 giờ nhưng có sức đề kháng cao ở điều kiện lạnh và trong thịt tái vắt chanh.
• Trichinella spiralis: Giun tròn có kích thước nhỏ (giun đực dài 1,4–1,6 mm, giun cái dài 3–4 mm), giun cái đẻ ấu trùng trực tiếp. Ấu trùng di hành và cuộn xoáy ốc tạo kén trong tổ chức cơ vân của vật chủ.
• Fasciola hepatica và Fasciola gigantica: Sán lá ký sinh trong ống dẫn mật và gan của động vật nhai lại. Sán lưỡng tính, vòng đời bắt buộc phải qua vật chủ trung gian là các loài ốc nước ngọt họ Lymnaeidae.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Thiết kế chọn mẫu: Áp dụng phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc (multistage cluster sampling). Tại huyện Bắc Yên, chọn 5 xã nghiên cứu, mỗi xã chọn 4 thôn, lấy mẫu ngẫu nhiên tại các nông hộ.
• Dung lượng mẫu:
  • Đàn lợn mổ khám kiểm tra Cysticercus cellulosae: 650 con (tính toán ban đầu trên phần mềm Win episcope 2.0 xác định tối thiểu 350 mẫu với độ tin cậy 99%, sau đó mở rộng lên 650 mẫu).
  • Đàn lợn xét nghiệm giun bao: 200 mẫu cơ và 75 mẫu huyết thanh (mỗi xã 40 mẫu cơ và 15 mẫu huyết thanh).
  • Đàn trâu bò xét nghiệm sán lá gan: 300 mẫu phân tươi (mỗi xã 60 mẫu).
  • Điều tra xã hội học thú y: 250 phiếu phỏng vấn nông hộ về tập quán sinh hoạt và phương thức chăn nuôi.
• Phương pháp xét nghiệm và quy chuẩn đánh giá:
  • Phương pháp mổ khám toàn diện theo Skrjabin (1928): Rạch các thớ cơ (cơ lưỡi, cơ đùi, cơ liên sườn, cơ hoành, cơ tim) của lợn để tìm ấu trùng C. cellulosae. Cường độ nhiễm tính trên diện tích 40 cm² lát cắt: nhẹ (1–2 ấu trùng), trung bình (3–5 ấu trùng), nặng (>6 ấu trùng).
  • Phương pháp ép cơ: Lấy cơ chân hoành cách mô của lợn ép trên dụng cụ ép cơ chuyên dụng để soi kính hiển vi tìm kén ấu trùng Trichinella spiralis.
  • Phương pháp gạn rửa sa lắng (phương pháp lắng cặn Benedek): Xử lý mẫu phân trâu bò qua hệ thống lưới lọc và bình lắng để thu cặn, soi kính hiển vi đếm trứng sán lá gan. Phân loại cường độ nhiễm theo vi trường kính hiển vi: nhẹ (≤3 trứng), trung bình (>3–6 trứng), nặng (>6 trứng).
  • Phương pháp mô bệnh học: Làm tiêu bản vi thể từ các mô tổn thương bằng máy cắt Microtom, tẩm đúc parafin, nhuộm Hematoxilin – Eosin (HE) và quan sát dưới kính hiển vi quang học.
• Phương pháp xử lý số liệu: Xử lý thống kê sinh học bằng phần mềm Microsoft Excel 2010 và Minitab 16 theo hướng dẫn của Nguyễn Văn Thiện (2008).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa các tư liệu khoa học trong nước và quốc tế về ba bệnh ký sinh trùng:

• Đặc điểm hình thái, cấu tạo và vòng đời: Mô tả chi tiết hình thái kén ấu trùng Cysticercus cellulosae, cấu tạo cơ thể giun xoắn Trichinella spiralis và hai loài sán lá gan phổ biến (F. hepatica, F. gigantica).
• Đặc điểm dịch tễ và tác hại bệnh lý: Tổng hợp số liệu dịch tễ toàn cầu và Việt Nam. Phân tích các tổn thương bệnh lý cơ bản: ấu trùng sán dây chèn ép mô cơ và hệ thần kinh trung ương; ấu trùng giun xoắn gây viêm cơ, tăng bạch cầu ái toan, phù nề và suy nhược; sán lá gan gây xơ gan, viêm túi mật, tắc ống dẫn mật và thiếu máu cục bộ.
• Chẩn đoán, phòng và điều trị: Khảo cứu các phác đồ điều trị sán lá gan bằng các hoạt chất đặc hiệu (Dertil, Fasiolid/nitroxynil, Tolzan-F/oxyclozanid, Fasinex/triclabendazole); điều trị giun xoắn ở người bằng Praziquantel, Thiabendazol; điều trị sán dây bằng bài thuốc dân gian (hạt bí ngô, hạt cau, sulfat magie) và các biện pháp kiểm soát vệ sinh thú y lò mổ.

Chương 2: Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung quy trình thực nghiệm, bao gồm:

• Tiêu chuẩn phân nhóm lợn mổ khám theo lứa tuổi: ≤2 tháng, >2–6 tháng, >6–12 tháng, >12 tháng tuổi.
• Phân nhóm giống: Lợn địa phương (các giống lợn nội tại vùng cao) và lợn lai (lai giữa lợn ngoại với lợn Móng Cái hoặc lợn địa phương).
• Phân loại phương thức chăn nuôi: Nuôi nhốt hoàn toàn, nuôi bán chăn thả và nuôi thả rông.
• Thiết kế bảng câu hỏi điều tra gồm 250 phiếu khảo sát tập trung vào thực trạng chuồng trại, nguồn thức ăn, việc sử dụng hố xí, tập quán ăn thịt tái/sống và tiền sử tẩy giun sán của người dân.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thu thập qua khảo sát và thực nghiệm tại 5 xã của huyện Bắc Yên:

• Tập quán chăn nuôi và sinh hoạt: Trong 250 hộ điều tra, có 175 hộ nuôi lợn thả rông (70,00%), 40 hộ nuôi bán chăn thả (16,00%). Đáng chú ý, 96 hộ không có nhà vệ sinh (38,40%), 34 hộ có thói quen ăn thịt sống hoặc tái (13,60%) và 100% người dân chưa từng được xét nghiệm hay tẩy sán dây định kỳ.
• Dịch tễ bệnh ấu trùng Cysticercus cellulosae: Tỷ lệ nhiễm chung trên 650 lợn mổ khám là 0,46% (3 con nhiễm), cường độ nhiễm trung bình từ 3–4 ấu trùng/40 cm². Xã Phiêng Ban có tỷ lệ nhiễm cao nhất (1,38%, 2/145 con), tiếp đến là xã Hồng Ngài (0,77%, 1/130 con); ba xã Song Pe, Chim Vàn và Háng Đồng không phát hiện lợn nhiễm bệnh (0%).
• Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến bệnh gạo lợn:
  • Theo tuổi: Lợn ở lứa tuổi >6–12 tháng có tỷ lệ nhiễm cao nhất (1,12%, 2/179 con), nhóm >2–6 tháng nhiễm 0,30% (1/328 con); nhóm ≤2 tháng và >12 tháng không ghi nhận trường hợp nhiễm nào.
  • Theo giống: Lợn địa phương nhiễm 0,53% (3/566 con); đàn lợn lai không phát hiện cá thể nhiễm bệnh (0/84 con).
  • Theo phương thức nuôi: Phương thức thả rông có tỷ lệ nhiễm cao nhất (1,80%, 2/111 con), bán chăn thả là 1,19% (1/84 con), nuôi nhốt hoàn toàn không có lợn mắc bệnh (0/455 con).
• Dịch tễ bệnh giun bao (Trichinella spiralis): Xét nghiệm 200 mẫu cơ hoành chỉ phát hiện 1 mẫu dương tính tại xã Song Pe (chiếm tỷ lệ chung 0,50%; riêng xã Song Pe là 2,50%), cường độ nhiễm đạt 5 kén/50 g cơ. Con lợn nhiễm bệnh là lợn 3 tháng tuổi bị chết, được gia đình tiêu hủy bằng biện pháp chôn lấp hợp vệ sinh.
• Dịch tễ bệnh sán lá gan (Fasciola spp.) ở trâu, bò: Xét nghiệm 300 mẫu phân trâu bò phát hiện 113 mẫu dương tính, tỷ lệ nhiễm chung là 37,67%. Tỷ lệ nhiễm cao nhất tại xã Song Pe (43,75%), tiếp theo là Hồng Ngài (37,50%), Phiêng Ban (37,14%), Chim Vàn (35,38%) và thấp nhất tại Háng Đồng (31,11%). Về cường độ nhiễm: nhiễm nhẹ chiếm 54,87% (62 con), nhiễm trung bình chiếm 28,32% (32 con), nhiễm nặng chiếm 16,81% (19 con). Sự khác biệt dịch tễ phản ánh rõ đặc điểm địa hình: các xã ven lưu vực sông Đà và có nhiều ruộng trũng nước (Song Pe, Phiêng Ban) tạo điều kiện cho ốc trung gian phát triển mạnh hơn xã vùng cao khô hạn (Háng Đồng).

Chương 4: Kết luận và đề nghị

Tóm lược các chỉ số khoa học then chốt thu được từ đề tài và đưa ra 6 nhóm khuyến nghị cụ thể nhằm kiểm soát bệnh truyền lây tại cộng đồng vùng cao.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã định lượng hóa bức tranh dịch tễ học thú y về ba bệnh ký sinh trùng nguy hiểm tại huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La thông qua hệ thống số liệu thực nghiệm:

Chỉ tiêu dịch tễ	Đối tượng kiểm tra	Dung lượng mẫu (n)	Số mẫu dương tính	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm đặc trưng
Ấu trùng C. cellulosae	Lợn mổ khám toàn diện	650 con	3 con	0,46%	3–4 ấu trùng/40 cm²
- Xã Phiêng Ban	Lợn địa phương/lai	145 con	2 con	1,38%	4 ấu trùng/40 cm²
- Xã Hồng Ngài	Lợn địa phương/lai	130 con	1 con	0,77%	3 ấu trùng/40 cm²
- Phương thức thả rông	Lợn thả rông	111 con	2 con	1,80%	4 ấu trùng/40 cm²
- Lứa tuổi >6–12 tháng	Lợn các giống	179 con	2 con	1,12%	4 ấu trùng/40 cm²
Giun bao T. spiralis	Mẫu cơ chân hoành	200 mẫu	1 mẫu	0,50%	5 kén/50 g cơ
- Xã Song Pe	Mẫu cơ lợn	40 mẫu	1 mẫu	2,50%	5 kén/50 g cơ
Sán lá gan Fasciola	Mẫu phân trâu, bò	300 mẫu	113 mẫu	37,67%	54,87% nhẹ, 28,32% TB, 16,81% nặng
- Xã Song Pe	Trâu, bò nông hộ	80 con	35 con	43,75%	Tỷ lệ nhiễm nặng đạt 20,00%
- Xã Háng Đồng	Trâu, bò nông hộ	45 con	14 con	31,11%	Tỷ lệ nhiễm nặng đạt 14,29%

Giải pháp và kiến nghị của tác giả:

1. Công tác tuyên truyền: Đẩy mạnh giáo dục cộng đồng nhằm thay đổi tập quán sinh hoạt, xóa bỏ thói quen ăn thịt sống, thịt tái, nem chua, tiết canh và uống nước lã.
2. Vệ sinh thú y và chuồng trại: Chấm dứt triệt để tập quán nuôi lợn thả rông; xây dựng chuồng trại cách ly và quản lý nguồn phân người bằng hệ thống hố xí hợp vệ sinh (hố xí tự hoại hoặc hố xí hai ngăn) để cắt đứt vòng đời sán dây.
3. Kiểm soát giết mổ: Phối hợp chặt chẽ giữa thú y và chính quyền địa phương kiểm tra nghiêm ngặt tại các lò mổ và điểm giết mổ nhỏ lẻ; kiên quyết tịch thu, tiêu hủy thịt lợn nhiễm gạo và giun bao theo đúng quy chuẩn (xử lý nhiệt hoặc chôn sâu).
4. Phòng trị sán lá gan gia súc: Định kỳ tẩy sán lá gan cho đàn trâu, bò 1–2 lần/năm bằng các chế phẩm đặc hiệu (Dertil, Fasiolid, Tolzan-F, Fasinex); thực hiện ủ phân sinh học diệt trứng sán; xử lý bãi chăn thả và các vùng thủy sinh ẩm ướt bằng dung dịch đồng sulfat (CuSO₄ 3–4%) để diệt ốc ký chủ trung gian.

Đóng góp khoa học của đề tài: Công trình cung cấp hệ thống dữ liệu thực địa cập nhật, phản ánh chính xác mối tương quan giữa tập quán chăn thả tự do, điều kiện vệ sinh nông thôn với mức độ lưu hành ký sinh trùng truyền lây tại vùng núi Tây Bắc. Đây là cơ sở khoa học tin cậy phục vụ công tác xây dựng chương trình can thiệp liên ngành Y tế – Thú y (One Health) tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Nghiên cứu thực hiện trong khung thời gian 6 tháng (từ tháng 5 đến tháng 11/2017) nên chưa theo dõi được sự biến động dịch tễ của bệnh sán lá gan và ốc ký chủ trung gian qua mùa đông - xuân; số lượng mẫu lợn lai khảo sát còn thấp (84 con) do cơ cấu giống tại địa phương chủ yếu là lợn bản địa; chưa triển khai xét nghiệm huyết thanh học ELISA diện rộng trên đàn gia súc và người dân để đối chiếu với kết quả mổ khám.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu dịch tễ học phân tử để định danh chính xác các loài sán lá gan (F. hepatica hay F. gigantica) lưu hành tại Sơn La; khảo sát tỷ lệ nhiễm sán dây và ấu trùng sán dây trực tiếp trên người dân tại các bản vùng cao; đánh giá hiệu lực thực địa của các phác đồ tẩy trừ ký sinh trùng trên đàn trâu bò thả rông.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên môn hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên ngành Thú y, Chăn nuôi và Y học dự phòng: Tham khảo quy trình thiết kế điều tra dịch tễ học thực địa, phương pháp mổ khám Skrjabin, kỹ thuật ép cơ chân hoành và phương pháp gạn rửa sa lắng Benedek tìm trứng ký sinh trùng.
• Cán bộ quản lý thú y và y tế cơ sở tại các tỉnh miền núi phía Bắc: Sử dụng bộ dẫn liệu dịch tễ để xây dựng kế hoạch kiểm dịch giết mổ, quản lý an toàn sinh học nông hộ và tuyên truyền phòng chống bệnh truyền lây từ động vật sang người.
• Các nhà nghiên cứu về ký sinh trùng học: Kế thừa số liệu thực địa tại huyện Bắc Yên để so sánh với các vùng sinh thái khác ở khu vực Tây Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus cellulosae (bệnh gạo) trên đàn lợn tại huyện Bắc Yên được ghi nhận ở mức nào?
Qua mổ khám 650 con lợn, tỷ lệ nhiễm chung là 0,46% (3 con nhiễm), cường độ nhiễm trung bình từ 3–4 ấu trùng/40 cm². Bệnh chỉ xuất hiện ở giống lợn địa phương (0,53%) và tập trung ở hai phương thức nuôi thả rông (1,80%) và bán chăn thả (1,19%), hoàn toàn không phát hiện trên lợn nuôi nhốt kín.

2. Kết quả kiểm tra giun bao (Trichinella spiralis) trên đàn lợn tại địa bàn ra sao?
Kiểm tra 200 mẫu cơ chân hoành bằng phương pháp ép cơ phát hiện 1 mẫu dương tính (tỷ lệ 0,50%), cường độ 5 kén/50 g cơ tại xã Song Pe. Trường hợp này xảy ra trên lợn 3 tháng tuổi bị chết và đã được hộ chăn nuôi chôn lấp xử lý hợp vệ sinh.

3. Yếu tố địa hình ảnh hưởng như thế nào đến tỷ lệ nhiễm sán lá gan (Fasciola) trên đàn trâu, bò tại 5 xã nghiên cứu?
Tỷ lệ nhiễm sán lá gan trung bình là 37,67%. Các xã vùng thấp ven sông Đà, có nhiều suối và đồng trũng ẩm ướt như Song Pe (43,75%), Hồng Ngài (37,50%), Phiêng Ban (37,14%) có tỷ lệ và cường độ nhiễm sán cao hơn hẳn so với xã Háng Đồng (31,11%) – nơi có địa hình núi cao, ít khe rạch và ruộng cạn hạn chế sự phát triển của ốc nước ngọt.

4. Điều tra xã hội học trên 250 hộ dân chỉ ra những nguy cơ dịch tễ học chủ yếu nào?
Khảo sát cho thấy có tới 70,00% hộ nuôi lợn thả rông, 38,40% hộ không có nhà vệ sinh, 13,60% người dân vẫn duy trì thói quen ăn thịt lợn tái/sống và 100% người được hỏi chưa từng được xét nghiệm hoặc tẩy sán dây định kỳ.

5. Tác giả đã sử dụng những phương pháp xét nghiệm cận lâm sàng cụ thể nào trong nghiên cứu?
Đề tài sử dụng phương pháp mổ khám toàn diện theo Skrjabin (1928) để tìm gạo lợn, phương pháp ép cơ chân hoành cách mô để tìm kén giun xoắn, phương pháp gạn rửa sa lắng Benedek để xét nghiệm trứng sán lá gan trong phân và phương pháp làm tiêu bản mô bệnh học vi thể (nhuộm HE) cắt bằng máy Microtom.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Lò Văn Khuých đã hoàn thành việc đánh giá thực trạng dịch tễ của ba bệnh ký sinh trùng truyền lây nguy hiểm (Cysticercus cellulosae, Trichinella spiralis, Fasciola spp.) trên đàn gia súc tại 5 xã thuộc huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La năm 2017. Kết quả thực nghiệm khẳng định tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng có mối liên hệ mật thiết với tập quán thả rông gia súc, điều kiện địa hình bãi chăn và thói quen vệ sinh sinh hoạt lạc hậu của người dân bản địa. Công trình đề xuất hệ thống giải pháp phòng trừ toàn diện kết hợp giữa vệ sinh chuồng trại, quản lý nguồn phân, kiểm dịch giết mổ và tẩy trừ định kỳ, mang lại giá trị thực tiễn cao cho công tác thú y và y tế công cộng vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của ấu trùng Cysticercus cellulosae, giun bao ở lợn và sán lá gan ở trâu, bò * Đặc điểm hình thái, cấu tạo của ấu trùng Cysticercus cellulosae ở lợn - Đặc điểm hình thái: Ấu trùng Cysticercus cellulosae là một hạt nước hình cầu hay hình bầu dục, dài 6 - 10 mm, rộng 5 - 10 mm, chứa đầy nước. Trên có mặt một điểm trắng đục, bằng hạt gạo, đó chính là đầu sán tụt vào.

Theo Phạm Sỹ Lăng, Phan Địch Lân (2001) [13] : Ấu trùng Cysticercus cellulosae ký sinh ở não, mắt, cơ lưỡi, cơ mông, cơ liên sườn, cơ tim của lợn và người. Ấu trùng có cấu tạo dạng bọc mầu trắng, giống hạt gạo nếp, đường kính từ 8 - 10 mm, bên ngoài là tổ chức liên kết dầy, bên trong chứa dịch thể trong suốt và một đầu sán màu trắng. Cấu tạo như đầu sán dây trưởng thành. - Sức đề kháng của ấu trùng: Ấu trùng sán dây lợn do có vỏ bọc nên có sức tồn tại cao.

Ở thịt lợn chưa nấu chín, có vắt chanh, ấu trùng vẫn tồn tại nguyên vẹn. Những biện pháp điều trị nhằm làm vôi hóa ấu trùng nói chung đều không có tác dụng (Nguyễn Văn Đề và cs, 1998[2]). Những hóa chất có tác dụng diệt khuẩn, nếu được dùng với nồng độ cao có tác dụng diệt ấu trùng sán lợn tốt. Phạm Hoàng Thế đã thí nghiệm tiêm các dung dịch ancol hoặc iod vào bọc ấu trùng thấy có tác dụng diệt ấu trùng nhanh.

Ấu trùng có sức đề kháng cao ở nhiệt độ thấp và có sức đề kháng yếu ở nhiệt độ cao. Ở nhiệt độ 50 - 60oC, ấu trùng sán dây chết sau 1giờ. 6 * Đặc điểm hình thái, cấu tạo của giun bao ở lợn Giun tròn Trichinella spiralis có thân hình rất nhỏ. Cơ thể giun chia thành 2 phần.

Phần trước nhỏ, phần sau to hơn một chút. Phần trước là thực quản, gồm các tế bào xếp hình chuỗi hạt, chiếm tới ⅓ chiều dài cơ thể. - Giun đực trưởng thành dài 1,4 - 1,6 mm, rộng 0,06 mm. Không có gai giao hợp, chỉ có hai gai chồi ở cuối thân.

Lỗ bài tiết ở giữa 2 gai chồi - Giun cái dài 3 - 4 mm,rộng 0,06 mm. Âm hộ ở khoảng 1/5 phía trước thân. Hậu môn ở tận cùng đuôi. Giun cái đẻ ra ấu trùng.

Mỗi giun cái có thể đẻ từ 1000 - 1500, có khi 6000 - 10. Ấu trùng mới đẻ có kích thước 0,08 - 0,12 x 0,005 - 0,006 mm. ấu trùng cuộn hình xoáy ốc trong tổ chức cơ, bọc bởi màng bao tạo thành kén. Vì vậy giun xoắn còn có tên gọi là giun bao.

- Kén của ấu trùng giun xoắn màu trắng, gồm hai lớp, hình bầu dục nếu ở lợn, loài gặm nhấm, chó; hình tròn nếu ở cáo, gấu, mèo … Vì vậy kén của giun xoắn trong tổ chức cơ có nguồn gốc từ vật chủ, chứ không phải nguồn gốc từ ký sinh trùng. * Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán lá gan ở trâu, bò Sán lá F. hepatica có màu đỏ nâu. gigantica là loàisán lá phổ biến ở nước ta.

Loài sán này có chiều dài từ 25 - 75 mm, rộng từ 3 - 12 mm,hình lá, u lồi hình nón của đầu là phần tiếp theo của thân, vì vậy sán không có ‘‘vai’’. Hairìa bên thân sán song song với nhau, có hai giác bám: giác bụng và giác miệng. Giácmiệng ở đầu sán thông với hầu, thực quản, ruột gồm hai manh tràng phân thành nhiềunhánh nhỏ. Giác bụng tròn, lớn hơn giác miệng và ở gần giác miệng.gigantica màu vàng nâu, hình bầu dục, phình rộng ở giữa, thon dần về hai đầu, đầu hơinhỏ có nắp trứng, trứng dài 0,13 - 0,18 mm, rộng 0,06 - 0,1 mm.

hepatica có đầu lồi và nhô ra phía trước làm cho sán có ‘‘vai’’. Sándài 18 - 51 mm, rộng 4 - 13 mm, phần đầu hình nón dài 3 - 4 mm, chứa cả hai giácbám, giác bụng lớn hơn giác miệng. Hai rìa bên thân sán không song song với nhaumà phình ra ở chỗ vai rồi thon lại ở cuối thân. Cấu tạo bên trong của F.

Trứng sán có hình thái, màu sắc tương tự trứng của loài F.gigantica, dài 0,13 - 0,15 mm; rộng 0,07 - 0,09 mm. Cũng như nhiều loài sán lá khác, sán lá gan lưỡng tính, có thể thụ tinh chéo hoặc tự thụ tinh. Sán có giác miệng và giác bụng, giác bụng không nối với cơ quan tiêu hoá. Sán không có hệ hô hấp, tuần hoàn và cơ quan thị giác (ở giai đoạn mao ấu có dấu vết sắc tố mắt).

Hệ sinh dục rất phát triển với cả bộ phận sinh dục đực và cái trong cùng một sán. Tử cung sán chứa đầy trứng. Hệ bài tiết gồm 1 - 2 ống bài tiết chạy dọc cơ thể. Từ ống bài tiết có nhiềunhánh nhỏ chạy ra hai bên và tận cùng là tế bào ngọn lửa.

Các ống này tập trung dịch bài tiết vào túi dự trữ ở cuối thân và đổ ra ngoài qua lỗ bài tiết. Hệ thần kinh kém phát triển, gồm hai hạch não nằm ở hai bên, nối với nhaubằng vòng dây thần kinh. Từ đó có ba đôi dây thần kinh đi về phía trước và phía sau thân, những dây này nối với nhau bằng nhiều dây nhỏ. Cơ quan cảm giác bị tiêu giảm.

Hệ sinh dục của sán phát triển mạnh, có bộ phận sinh dục đực và cái trên cùngmột cơ thể. Bộ phận sinh dục đực gồm hai tinh hoàn phân nhánh mạnh, xếp trên dưới nhau ở phần sau cơ thể. Mỗi tinh hoàn thông với ống dẫn tinh riêng rồi đổ vào túi sinh dục. Phần cuối của túi sinh dục được kitin hóa, gọi là cirrus, có chức năng như dương vật.

Buồng trứng phân nhánh ở phía trước tinh hoàn. Tử cung sán chứa đầy trứng, uốn khúc thành hình hoa ở giữa ống dẫn noãn hoàng và giác bụng. Tuyến noãn hoàng xếp dọc 2 bên thân và phân nhánh. Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae, bệnh giun bao ở lợn và bệnh sán lá gan trâu, bò * Đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae Trên thế giới có khoảng 2,5 triệu người mắc bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae, bệnh gặp khắp nơi trên thế giới.

Tỷ lệ mắc bệnh phụ thuộc vào thói quen ăn nhất là ở những nơi có tập tục ăn thịt lợn sống, chưa nấu chín. Việc quản lý phân thải chưa tốt như sử dụng các loại hố xí không hợp vệ sinh, nuôi lợn thả rông. Ngoài ra, chưa có chế độ quy định về kiểm tra an toàn thực phẩm chặt chẽ cũng làm bệnh có thể lưu hành. Ở châu Mỹ La tinh tỷ lệ nhiễm từ 0,2-2,7%, châu Á từ 3,9-38%, châu Phi từ 0,13-8,6%, các nước theo đạo Hồi ở vùng Bắc Phi, Do Thái giáo thì hiếm gặp hơn.

Tại Việt Nam, theo điều tra của Viện Sốt Rét KST - CT TW, tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercuscellulosae vùng đồng bằng từ 0,5-2%, vùng trung du và miền núi là 3,8-6%. * Đặc điểm dịch tễ bệnh do giun bao ở lợn - Phân bố : Bệnh giun bao thấy ở khắp nơi trên thế giới, với những mức độ khác nhau. Bệnh của những động vật có giun bao có thể chia thành ổ dịch thiên nhiên (chủ yếu là những động vật hoang dại có giun bao) và ổ dịch gần người (chủ yếu là những động vật chăn nuôi). Bệnh giun bao ở người liên quan chủ yếu tới ổ dịch giun bao ở các động vật chăn nuôi, hiếm khi liên quan tới ổ dịch giun bao ở các động vật hoang dại.

- Con đường truyền bệnh : + Qua thức ăn: Ăn thịt động vật có ấu trùng (ấu trùng có thể sống trong thịt gia súc chết 2-4 tháng) + Động vật nhiễm do ăn phân của động vật + Do ăn phải côn trùngmang mầm bệnh 9 + Truyền qua bào thai +Người mắc bệnh do ăn thịt động vật mắc giun bao chưa nấu chín : thịt tái, nem chua, nem lạp,giăm bông, thịt hun khói. - Tình hình mắc giun bao: + Trên thế giới bệnh giun bao thường xảy ra ở Bắc cực và Châu Phi: Ước tính có khoảng 11 triệu người mắc và tỷ lệ chết : 0,2 %. Có 43/198 nước thấy vật nuôi (Lợn) nhiễm Có 66/198 nước thấy thú rừng nhiễm. Gần đây bệnh đã có ở các nước Châu Âu : Serbia, Croatia, Rumani,Bungari,Ireland Tại châu Á: 22/45 nước có bệnh như Thái Lan, Lào, Trung Quốc, Nhật Bản.

* Đặc điểm dịch tễ của bệnh sán lá gan trâu, bò Bệnh sán lá gan là bệnh chung của hầu hết các loài thú đặc biệt là loài nhai lại, kể cả người. Trâu bò bị nhiễm bệnh nặng hơn và ở tất cả các lứa tuổi. Bê nghé non bị bội nhiễm sẽ phát bệnh ở thể cấp tỉnh. Trong điều kiện sinh thái ở nước ta, đàn trâu bò thường bị nhiễm sán lá gan quanh năm.

Bởi vì thời tiết ấm áp và ẩm ướt trên mặt đất làm cho ốc ký chủ phát triển mạnh từ đó làm môi giới truyền bào ấu cho trâu bò suốt 12 tháng trong năm. Nhìn chung tất cả các trâu bò nhập nội đều mắc bệnh sán lá gan, kể cả bò sữa. Trâu bò nhiễm sán khi gặp điều kiện không thuận lợi vào vụ đông và đầu vụ xuân (làm việc nặng, thời tiêt lạnh, thiếu thức ăn xanh) sẽ phát bệnh hàng loạt rồi chết, đôi khi tưởng là một bệnh truyền nhiễm. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh * Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh do ấu trùng Cysticercus cellulosae - Bệnh lý: Theo Phạm Sỹ Lăng và cs (2001) [13]: Khi lợn mắc bệnh gạo có triệu chứng không điển hình, khi mổ khám mới thấy những tổn thương bệnh lý.

Nếu gạo ở não thì con vật bị co giật, sùi bọt mép giống như cơn động kinh ở 10 người. Mổ khám lợn bị bệnh thường thấy ấu trùng ký sinh ở tổ chức cơ vân, chèn ép các mao mạch gây trở ngại tuần hoàn, chèn ép thần kinh gây bại liệt. Ấu trùng cũng gây ra các ổ viêm xơ hóa ở các tổ chức nội quan của vật chủ. Ấu trùng “gạo lợn” tạo ra các kén trong cơ, gây tắc mao mạch, chèn ép vào thần kinh vận động, làm liệt từng bộ phận của cơ thể, đặc biệt khi ấu trùng ký sinh ở não vật chủ làm con vật có triệu chứng thần kinh.

Ấu trùng có thể có ở nhiều vị trí khác nhau trong cơ thể, nhưng nhiều nhất là ở bắp thịt, cơ lưỡi, cổ, vai, mông, cơ liên sườn, cơ tim, cơ hoành cách mô.