CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẠI DIỆN THƯƠNG MẠI CUNG CẤP DỊCH VỤ XUẤT KHẨU 1.1 Khái niệm và đặc điểm của đại diện thương mại 1.1 Khái niệm Đại diện thương mại là một trong số hình thức đại diện thuộc lĩnh vực thương mại dịch vụ. Việc sử dụng dịch vụ đại diện thương mại nhằm mục đích giúp cho quá trình trao đổi thương mại hàng hóa được diễn ra một cách chuyên nghiệp hơn, góp phần vào sự phát triển và thành công của công ty sử dụng dịch vụ đại diện thương mại. Căn cứ vào tính chất của quan hệ pháp luật được xác lập giữa người được đại diện và người thứ ba là quan hệ pháp luật dân sự hay quan hệ pháp luật thương mại, đại diện được phân thành đại diện dân sự và đại diện thương mại. Quan hệ đại diện thương mại là quan hệ giữa một thương nhân và người đại diện của thương nhân, theo đó, người đại diện của thương nhân nhân danh thương nhân được đại diện để xác lập, thực hiện một giao dịch vì lợi ích của thương nhân được đại diện.
Ngoài phạm vi này, các quan hệ đại diện còn lại là quan hệ đại diện dân sự. Thương nhân bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng ký kinh doanh. Theo Luật Thương mại 2005, đại diện cho thương nhân là một loại trung gian thương mại, bên cạnh các hoạt động môi giới thương mại, uỷ thác mua bán hàng hoá và đại lý thương mại (Điều 3 Luật Thương mại 2005). Theo Điều 141 Luật Thương mại 2005, đại diện cho thương nhân hay đại diện thương mại là việc một thương nhân nhận uỷ nhiệm (gọi là bên đại diện) của thương nhân khác (gọi là bên giao đại diện) để thực hiện các hoạt động thương mại với danh nghĩa, theo sự chỉ dẫn của thương nhân đó và được hưởng thù lao về việc đại diện.
Như vậy, đại diện thương mại là một hình thức trung gian thương mại, bên đại diện sẽ được ủy thác từ bên được đại diện thực hiện hoạt động giao dịch, trao đổi các vấn đề liên quan đến hợp đồng như tìm kiếm đối tác hay khách hàng, thương lượng, đàm phán, ký kết hợp đồng giao dịch, kiểm tra hàng hóa, giải quyết các vấn đề liên quan,… Bên đại diện sẽ đóng vai trò là trung gian giữa các bên, thực hiện các yêu cầu của bên được đại diện và sẽ được hưởng phần hoa hồng mà hai bên đã thương lượng trước đó.2 Đặc điểm Để có thể phân biệt đại diện thương mại với những hoạt động trung gian thương mại khác, có thể dựa vào những đặc điểm sau đây: Một là, bên được đại diện là một thương nhân có quyền thực hiện các hoạt động thương mại nhất định (như mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ thương mại) mà mình muốn ủy quyền. Bên đại diện cũng là một thương nhân, phải có đăng ký kinh doanh 1 dịch vụ đại diện thương mại để cung ứng các dịch vụ đại diện một cách chuyên nghiệp nhất. Đây là loại hình kinh doanh có điều kiện nên tổ chức muốn kinh doanh lĩnh vực đại diện thương mại cần tuân theo những điều kiện luật định. Hai là, đây là hoạt động cung ứng dịch vụ được thực hiện theo phương thức giao dịch qua trung gian.
Quan hệ đại diện thương mại phát sinh do sự thỏa thuận giữa bên đại diện và bên được đại diện. Bản chất của quan hệ này là bên đại diện sẽ thay mặt và nhân danh bên được đại diện thực hiện một số giao dịch thương mại và bên đại diện sẽ được hưởng một phần thù lao sau khi hoàn thành công việc được giao. Bên được đại diện sẽ là bên chịu trách nhiệm với các cam kết do bên đại diện thực hiện trong phạm vi được ủy quyền. Ba là, trong quá trình tiến hành làm việc thì bên mua và bên bán sẽ không làm việc trực tiếp với nhau.
Mọi thông tin, vấn đề liên quan đến hợp đồng thương mại sẽ được giải quyết thông qua bên đại diện. Bên đại diện là kênh trung gian để trao đổi giữa bên mua và bên bán. Khi việc đàm phán, thương lượng giữa các bên thành công, đi đến ký kết hợp đồng thương mại thì bên mua và bên bán sẽ trực tiếp ký kết và thực hiện, bên đại diện không trực tiếp ký kết hay thực hiện hợp đồng mua bán. Bốn là, mục đích của hoạt động đại diện thương mại là sinh lời được quy định trong Luật Thương mại.
Quan hệ giữa bên đại diện và bên được đại diện được thể hiện sự ràng buộc chặt chẽ. Bên đại diện nhận được phần thù lao bằng cách thực hiện các công việc được giao như thay mặt hay nhân danh bên được đại diện tìm kiếm, xác lập mối quan hệ mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cho khách hàng. Các bên có thể tự thỏa thuận về việc bên đại diện sẽ thực hiện một phần hay thực hiện toàn bộ trong phạm vi hoạt động thương mại của bên giao đại diện. Năm là, việc đại diện có thể cho bên mua, cho bên bán hoặc cả hai.
Bên đại diện không giao dịch với tư cách của mình, mà với tư cách của bên được đại diện. Chính vì vậy, bên đại diện cần có sự trung thực, khách quan, đặt lợi ích của mình phía sau khách hàng, cân bằng và hài hòa quyền lợi giữa bên mua và bên bán, đặc biệt trong quá trình thương lượng hợp đồng. Sáu là, thông thường mối quan hệ đại diện thường không được sử dụng trong những thương vụ hợp tác ngắn hạn mà vai trò đại diện thương mại là thường xuyên, dài hạn cho nhiều hợp đồng của công ty được đại diện và cho tất cả các việc phát sinh liên quan đến những hợp đồng đó như các vấn đề liên quan đến hàng hóa, vận chuyển hàng hóa, giải quyết khiếu nại sau khi giao/nhận hàng hay duy trì mối quan hệ giữa bên được đại diện với đối tác của họ. 2 Thư viện ĐH Thăng Long 1.2 Các vấn đề pháp lý liên quan đến đại diện thương mại Pháp luật Việt Nam đã có một số quy định phù hợp để xác định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ đại diện thương mại.
Về nghĩa vụ và trách nhiệm của bên đại diện được quy định trong Điều 145 LTM 2005 như sau: Thực hiện các hoạt động thương mại với danh nghĩa và vì lợi ích của bên giao đại diện; Thông báo cho bên giao đại diện về cơ hội và kết quả thực hiện các hoạt động thương mại đã được uỷ quyền; Tuân thủ chỉ dẫn của bên giao đại diện nếu chỉ dẫn đó không vi phạm quy định của pháp luật; Không được thực hiện các hoạt động thương mại với danh nghĩa của mình hoặc của người thứ ba trong phạm vi đại diện; Không được tiết lộ hoặc cung cấp cho người khác các bí mật liên quan đến hoạt động thương mại của bên giao đại diện trong thời gian làm đại diện và trong thời hạn hai năm, kể từ khi chấm dứt hợp đồng đại diện; Bảo quản tài sản, tài liệu được giao để thực hiện hoạt động đại diện. Về nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của bên được đại diện quy định trong Điều 146 LTM 2005 như sau: Thông báo ngay cho bên đại diện về việc giao kết hợp đồng mà bên đại diện đã giao dịch, việc thực hiện hợp đồng mà bên đại diện đã giao kết, việc chấp nhận hay không chấp nhận các hoạt động ngoài phạm vi đại diện mà bên đại diện thực hiện; Cung cấp tài sản, tài liệu, thông tin cần thiết để bên đại diện thực hiện hoạt động đại diện; Trả thù lao và các chi phí hợp lý khác cho bên đại diện; Thông báo kịp thời cho bên đại diện về khả năng không giao kết được, không thực hiện được hợp đồng trong phạm vi đại diện. Ngoài quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, pháp luật Việt Nam còn quy định về phạm vi đại diện thương mại. Theo Điều 143 LTM 2005, các bên có thể thoả thuận về việc bên đại diện được thực hiện một phần hoặc toàn bộ hoạt động thương mại thuộc phạm vi hoạt động của bên giao đại diện.
Điều 144 Luật Thương mại 2005 quy định về thời hạn đại diện cho thương nhân như sau: Thời hạn đại diện do các bên thoả thuận; 3 Trường hợp không có thoả thuận, thời hạn đại diện chấm dứt khi bên giao đại diện thông báo cho bên đại diện về việc chấm dứt hợp đồng đại diện hoặc bên đại diện thông báo cho bên giao đại diện về việc chấm dứt hợp đồng; Trừ trường hợp có thoả thuận khác, nếu bên giao đại diện đơn phương thông báo chấm dứt hợp đồng đại diện theo quy định tại khoản 2 Điều 144 LTM 2005 thì bên đại diện có quyền yêu cầu bên giao đại diện trả một khoản thù lao do việc bên giao đại diện giao kết các hợp đồng với khách hàng mà bên đại diện đã giao dịch và những khoản thù lao khác mà đáng lẽ mình được hưởng; Trường hợp thời hạn đại diện chấm dứt theo quy định tại khoản 2 Điều 144 Luật Thương mại 2005 theo yêu cầu của bên đại diện thì bên đại diện bị mất quyền hưởng thù lao đối với các giao dịch mà đáng lẽ mình được hưởng nếu các bên không có thoả thuận khác. Theo Điều 147 Luật Thương mại 2005, bên đại diện được hưởng thù lao đối với hợp đồng được giao kết trong phạm vi đại diện. Quyền được hưởng thù lao phát sinh từ thời điểm do các bên thoả thuận trong hợp đồng đại diện; Trường hợp không có thỏa thuận, mức thù lao cho bên đại diện được xác định theo quy định tại Điều 86 LTM 2005; Bên cạnh đó, trừ trường hợp có thoả thuận khác, bên đại diện có quyền yêu cầu được thanh toán các khoản chi phí phát sinh hợp lý để thực hiện hoạt động đại diện. Theo Điều 148 Luật Thương mại 2005, quy định về thanh toán chi phí phát sinh như sau: trừ trường hợp có các thỏa thuận khác, bên đại diện có quyền yêu cầu được thanh toán các khoản chi phí phát sinh hợp lý để thực hiện hoạt động đại diện.
Theo Điều 149 Luật Thương mại 2005, quy định về quyền cầm giữ của bên đại diện: trừ trường hợp có các thỏa thuận khác, bên đại diện có quyền cầm giữ tài sản, tài liệu được giao để đảm bảo việc thanh toán các khoản thù lao và chi phí đã đến hạn.3 Đại diện thương mại cung cấp dịch vụ xuất khẩu 1.