Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Tận dụng cơ chế ưu đãi từ các Hiệp định thương mại tự do của Việt Nam" do NCS. Vũ Kim Dung thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương (2021), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Phạm Duy Liên và PGS. TS Phan Thị Thu Hiền, là một phân tích chuyên sâu giải quyết bài toán hội nhập kinh tế quốc tế từ góc độ vi mô của doanh nghiệp. Trong bối cảnh Việt Nam đã tham gia 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) với 14 FTA đã có hiệu lực tính đến tháng 5/2021, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng ngoạn mục từ 100 tỷ USD năm 2007 lên 543,9 tỷ USD năm 2020 (Bộ Công Thương, 2021). Tuy nhiên, một nghịch lý tồn tại là tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan qua Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi năm 2020 chỉ đạt 52,76 tỷ USD, tương đương 33,1% tổng kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường FTA (Trung tâm WTO và Hội nhập - VCCI, 2020). Tỷ lệ này cách biệt đáng kể so với các đối tác như Hàn Quốc (>60% theo Cheong, 2019) và Nhật Bản (51,2% theo JETRO, 2020).

Khoảng trống nghiên cứu then chốt mà luận án giải quyết là sự thiếu hụt các mô hình kinh tế lượng tích hợp phân tích đồng thời 6 nhóm nhân tố tác động đến hành vi tận dụng ưu đãi FTA ở cấp độ doanh nghiệp (firm-level), thay vì chỉ đánh giá thuần túy tác động vĩ mô thông qua mô hình trọng lực (Gravity Model) hay mô phỏng cân bằng cục bộ (WITS-SMART).

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 6 giả thuyết (H):

  • RQ1: Thực trạng tận dụng cơ chế ưu đãi thuế quan trong các FTA của Việt Nam giai đoạn 1996–2020 diễn ra như thế nào?
  • RQ2: Những nhân tố nào từ phía môi trường và nội lực doanh nghiệp quyết định mức độ tận dụng ưu đãi FTA?
  • RQ3: Mức độ tác động tương đối của từng nhân tố đến khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ và xin cấp C/O ưu đãi ra sao?
  • RQ4: Những hàm ý chính sách và giải pháp vi mô nào có thể tối ưu hóa tỷ lệ tận dụng FTA trong giai đoạn 2020–2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

  • H1: Nhận thức về sự hữu ích (Perceived Usefulness) có tác động thuận chiều (+) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.
  • H2: Mức độ tiếp xúc quốc tế (International Exposure) có tác động thuận chiều (+) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.
  • H3: Sự hỗ trợ của Chính phủ (Government Support) có tác động thuận chiều (+) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.
  • H4: Thái độ tích cực của lãnh đạo doanh nghiệp (Top Management Attitude) có tác động thuận chiều (+) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.
  • H5: Khả năng học hỏi của tổ chức (Organizational Learning Capability) có tác động thuận chiều (+) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.
  • H6: Rào cản kỹ thuật và chi phí tuân thủ (Barriers to FTA utilization) có tác động ngược chiều (-) đến mức độ tận dụng ưu đãi FTA.

Khung lý thuyết của đề tài tích hợp Thuyết Hành vi có kế hoạch (TPB), Thuyết Bậc thang quản trị (Upper Echelons Theory), Thuyết Năng lực học hỏi tổ chức và Mô hình Chấp nhận Công nghệ (TAM). Nghiên cứu khảo sát mẫu dữ liệu định lượng gồm 210 doanh nghiệp xuất nhập khẩu kết hợp phỏng vấn sâu 7 chuyên gia đầu ngành.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về FTA được phân hóa thành ba dòng nghiên cứu chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào tác động vĩ mô và dòng chảy thương mại. Khởi nguồn từ Jacob Viner (1950) với lý thuyết về hiệu ứng tạo lập thương mại (Trade Creation) và chuyển hướng thương mại (Trade Diversion), các tác giả Baier & Bergstrand (2002), Urata & Okabe (2007), Nguyễn Trọng Hoài & Nguyễn Quang Huy (2015), Lê Thị Ánh Tuyết (2021) đã chứng minh FTA thúc đẩy thương mại song phương tăng từ 3,5 đến 6,5 lần thông qua giảm thuế quan và thuận lợi hóa hải quan. Tuy nhiên, luồng quan điểm phản biện từ Bhagwati (1995) và Baldwin (2005) cảnh báo về "hiệu ứng bát mì spaghetti" (Spaghetti bowl phenomenon), khi sự chồng chéo của các biểu thuế và quy tắc xuất xứ làm méo mó dòng thương mại và gia tăng gánh nặng chi phí tuân thủ. Hoekman & Ozden (2005) cũng chỉ rõ rủi ro phân bổ sai lệch nguồn lực đối với các ngành không có lợi thế so sánh.

Dòng thứ hai xem xét tác động vi mô của FTA đối với doanh nghiệp. Kawai & Wignaraja (2011), Hayakawa (2015), Takahashi & Urata (2008, 2010) khẳng định FTA mang lại lợi ích tiếp cận thị trường và giảm chi phí nguyên liệu đầu vào nhưng đồng thời làm phát sinh chi phí chứng từ và rủi ro truy thu thuế sau thông quan.

Dòng thứ ba trực tiếp phân tích các yếu tố quyết định việc tận dụng FTA. De Guzman (2009) tại Philippines, Cheong (2014) tại Hàn Quốc, và Wignaraja (2014) tại Đông Nam Á chỉ ra các rào cản cốt lõi: biên độ ưu đãi MFN thấp, thiếu hụt thông tin, sự phức tạp của tiêu chí quy tắc xuất xứ (ROO), và thủ tục cấp C/O chậm trễ. Gần đây, Song & Moon (2019) cùng Park (2015) đã mở rộng sang các biến số hành vi nội tại của doanh nghiệp.

Tiếp cận Vĩ mô (Viner, 1950; Baier & Bergstrand, 2002)
Rào cản Kỹ thuật (Bhagwati, 1995; Baldwin, 2005)
Tiếp cận Vi mô / Hành vi Doanh nghiệp (Kawai & Wignaraja, 2011; Song & Moon, 2019)
       Khung tích hợp 6 nhân tố (Vĩ mô - Vi mô - Quản trị - Năng lực tổ chức)

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

  1. Nghiên cứu tại Hàn Quốc (Cheong, 2014; Song & Moon, 2019): Nhấn mạnh vai trò can thiệp toàn diện của các gói chính sách công (FTAUC, FTAPPAA) kết hợp năng lực học hỏi tổ chức của các DNNVV.
  2. Nghiên cứu tại Nhật Bản (Takahashi & Urata, 2008; Hayakawa et al., 2015): Tập trung vào biến quy mô doanh nghiệp và chuỗi cung ứng quốc tế.

Định vị học thuật của luận án: Luận án khắc phục khoảng trống khi kết hợp đồng thời các yếu tố thể chế bên ngoài (sự hỗ trợ của Chính phủ, rào cản ROO) và các yếu tố hành vi nội tại (thái độ lãnh đạo, tiếp xúc quốc tế, năng lực học hỏi, nhận thức hữu ích) trên tập dữ liệu tổng thể các FTA mà Việt Nam tham gia đến năm 2020.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý thuyết thương mại quốc tế và quản trị chiến lược qua các khía cạnh:

  1. Mở rộng Thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991): Chuyển hóa khái niệm "chuẩn chủ quan" và "kiểm soát hành vi nhận thức" vào bối cảnh thể chế thương mại, chứng minh sự hỗ trợ từ chính sách vĩ mô tác động trực tiếp đến động cơ thực hiện các quy trình kỹ thuật phức tạp (xin cấp C/O).
  2. Kiểm chứng Thuyết Bậc thang Quản trị (Upper Echelons Theory - Hambrick & Mason, 1984; Lewin & Stephens, 1994): Xác nhận định hướng đổi mới và nhận thức chiến lược của ban lãnh đạo là tiền đề để tái cấu trúc quy trình sản xuất đáp ứng tiêu chí xuất xứ khắt khe.
  3. Phát triển Thuyết Học hỏi Tổ chức (Organizational Learning Theory - Fiol & Lyles, 1985; Argote & Miron-Spektor, 2011): Chứng minh việc hấp thụ kiến thức kỹ thuật về mã HS, tiêu chí RVC và CTC là một quá trình tích lũy năng lực động giúp giảm chi phí cận biên trong tuân thủ thương mại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 4 lý thuyết nền tảng (TPB, Upper Echelons, TAM, Organizational Learning) để xây dựng biến phụ thuộc đa chiều gồm 3 chỉ báo: (1) Mức độ hiểu biết về ưu đãi thuế quan; (2) Khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ hàng hóa; (3) Tần suất xin cấp C/O ưu đãi thành công.

Mô hình phương trình hồi quy tuyến tính đa biến:

$$\text{FTA_USE} = \beta_0 + \beta_1 \text{PU} + \beta_2 \text{IE} + \beta_3 \text{GS} + \beta_4 \text{ATT} + \beta_5 \text{OL} + \beta_6 \text{BAR} + \varepsilon$$

Trong đó: $\text{PU}$ là Nhận thức hữu ích; $\text{IE}$ là Tiếp xúc quốc tế; $\text{GS}$ là Hỗ trợ Chính phủ; $\text{ATT}$ là Thái độ lãnh đạo; $\text{OL}$ là Học hỏi tổ chức; $\text{BAR}$ là Rào cản FTA; $\varepsilon$ là sai số ngẫu nhiên.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình áp dụng cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hàng hóa trực tiếp hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam trong khuôn khổ các FTA song phương và đa phương có hiệu lực giai đoạn 1996–2020.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết lý Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực Phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods) được triển khai:

  • Cấp độ phân tích đa tầng (Multi-level design): Tích hợp phân tích thể chế chính sách cấp độ vĩ mô (Bộ Công Thương, Tổng cục Hải quan, cam kết quốc tế) với hành vi tuân thủ và năng lực cấp độ vi mô của doanh nghiệp.
  • Quy mô mẫu: Nghiên cứu định lượng khảo sát 210 doanh nghiệp xuất nhập khẩu; nghiên cứu định tính phỏng vấn sâu 7 chuyên gia từ Ban Thư ký ASEAN, Cục Hải quan Hà Nội, CIEM, Trường Đại học Ngoại thương và các doanh nghiệp lớn (Hoàng Lâm, Việt Vương).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua các bước kiểm soát nghiêm ngặt:

  1. Chiến lược chọn mẫu: Mẫu phi xác suất thuận tiện kết hợp phân tầng theo ngành hàng chủ lực (Dệt may, Da giày, Nông thủy sản, Linh kiện điện tử) và theo loại hình sở hữu (DNNVV, Doanh nghiệp lớn, FDI).
  2. Tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp dữ liệu sơ cấp (khảo sát bảng hỏi 5 điểm Likert, phỏng vấn sâu) với dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Hải quan, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), ITC Trademap và cơ sở dữ liệu VCCI.
  3. Độ tin cậy và giá trị thang đo:
    • Kiểm định độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha (tất cả các nhóm biến đều đạt $\alpha > 0,70$; biến rác có tương quan biến - tổng $< 0,30$ bị loại bỏ).
    • Kiểm định tính giá trị qua phân tích nhân tố khám phá EFA với phép trích Principal Axis Factoring/Principal Components và phép quay Varimax; hệ số KMO đạt $> 0,5$ và kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$).

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm SPSS:

  • Thống kê mô tả: Phân tích cơ cấu mẫu theo quy mô lao động, doanh thu, thâm niên hoạt động, thị trường xuất khẩu trọng điểm (EU, Hoa Kỳ, CPTPP, ASEAN, Hàn Quốc, Trung Quốc).
  • Phân tích tương quan Pearson: Xác định sơ bộ mối liên hệ tuyến tính giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc, rà soát hiện tượng đa cộng tuyến sớm.
  • Hồi quy OLS và Kiểm định giả định mô hình:
    • Kiểm định độ phù hợp mô hình qua $R^2$, $R^2$ hiệu chỉnh và kiểm định ANOVA ($F$-test với $p < 0,001$).
    • Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF $< 2,0$, bảo đảm không có đa cộng tuyến nghiêm trọng).
    • Kiểm định sự khác biệt bằng $T$-test độc lập và ANOVA một yếu tố đối với các biến nhân khẩu học doanh nghiệp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định tính và mô hình hồi quy đa biến đã mang lại những phát hiện thực nghiệm có giá trị:

Thứ nhất, mức độ tác động của 6 nhân tố: Toàn bộ 6 giả thuyết đều được chấp nhận ở mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$. Trong đó, 4 nhân tố có tác động mạnh nhất chi phối tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA gồm:

  1. Rào cản FTA ($\text{BAR}$): Tác động ngược chiều mạnh nhất ($\beta < 0$, $p < 0,01$). Các rào cản cụ thể gồm quy tắc xuất xứ phức tạp (tiêu chuẩn xuất xứ từ sợi/vải trong dệt may theo EVFTA/CPTPP), chi phí tuân thủ cao, thủ tục cấp C/O tốn thời gian và rủi ro bị từ chối/kiểm tra sau thông quan.
  2. Tiếp xúc quốc tế ($\text{IE}$): Tác động thuận chiều mạnh ($\beta > 0$, $p < 0,01$). Tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu vào thị trường FTA, mạng lưới đại diện thương mại và số lượng hợp đồng quốc tế tỷ lệ thuận với năng lực làm chủ quy trình ưu đãi.
  3. Nhận thức về sự hữu ích ($\text{PU}$): Tác động thuận chiều ($\beta > 0$, $p < 0,01$). Doanh nghiệp nhận thức rõ biên độ ưu đãi (mức chênh lệch thuế FTA so với MFN) sẽ chủ động điều chỉnh nguồn cung ứng nguyên liệu.
  4. Khả năng học hỏi của tổ chức ($\text{OL}$): Tác động thuận chiều ($\beta > 0$, $p < 0,01$). Đội ngũ nhân sự chuyên trách nắm vững phân loại mã HS, quy tắc cộng gộp và tiêu chí RVC/CTC giúp giảm thiểu đáng kể chi phí hành chính.

Thứ hai, các phát hiện thực tế theo ngành hàng và thị trường:

  • Ngành da giày: Tỷ lệ tận dụng C/O ưu đãi đạt mức cao (trên 70% ở một số hiệp định như EUR.1 sang EU) do quy tắc xuất xứ tương đối phù hợp với năng lực chế biến nội địa (công đoạn sản xuất từ da mộc hoặc chuyển đổi nhóm CTH).
  • Ngành dệt may: Tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn thấp ở các hiệp định thế hệ mới (CPTPP yêu cầu quy tắc "từ sợi trở đi" - Yarn-forward; EVFTA yêu cầu "từ vải trở đi" - Fabric-forward), do Việt Nam phụ thuộc tới trên 60% nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu từ các nước ngoài khối (chủ yếu là Trung Quốc).
  • Nghịch lý biên độ ưu đãi: Ở các thị trường có thuế MFN vốn đã bằng 0% hoặc rất thấp (dưới 3%), doanh nghiệp có xu hướng từ bỏ việc xin C/O ưu đãi để tránh chi phí chứng từ và thủ tục phiền hà.

Implications đa chiều

  1. Hàm ý lý thuyết: Khẳng định sự cần thiết phải tích hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết năng lực động của doanh nghiệp khi giải thích hành vi thích ứng thương mại tại các nền kinh tế đang phát triển.
  2. Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp bộ thang đo chuẩn hóa đo lường mức độ tận dụng FTA ở cấp độ vi mô, có thể tái lập nghiên cứu tại các quốc gia ASEAN khác.
  3. Ứng dụng thực tiễn cho doanh nghiệp: Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược chuỗi cung ứng đáp ứng quy tắc xuất xứ ngay từ khâu thiết kế sản phẩm; đầu tư hệ thống ERP truy xuất nguồn gốc nguyên liệu; áp dụng cơ chế tự chứng nhận xuất xứ để giảm thiểu độ trễ giao nhận hàng.
  4. Khuyến nghị chính sách cho Chính phủ:
    • Xây dựng Cổng thông tin điện tử FTA quốc gia tích hợp tương tự mô hình của Hàn Quốc (FTA Center do KITA phối hợp Bộ Tài chính MOSF vận hành).
    • Tăng cường các chương trình đào tạo chuyên sâu về quy tắc xuất xứ cho từng ngành hàng; đẩy mạnh số hóa thủ tục hải quan và triển khai cơ chế tự chứng nhận xuất xứ rộng rãi.
    • Định hướng chiến lược đàm phán FTA trong tương lai: ưu tiên đàm phán quy tắc xuất xứ linh hoạt, cơ chế cộng gộp mở rộng (cộng gộp chéo dệt may Việt Nam - Hàn Quốc - EU trong EVFTA).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

  • Giới hạn về phạm vi nội dung: Nghiên cứu tập trung chủ yếu vào cơ chế ưu đãi thuế quan trong thương mại hàng hóa, chưa bao quát toàn diện các cam kết phi thuế quan, thương mại dịch vụ, đầu tư, mua sắm chính phủ và sở hữu trí tuệ.
  • Giới hạn về mẫu khảo sát: Quy mô mẫu 210 doanh nghiệp tuy bảo đảm tính đại diện kinh tế lượng cho phân tích hồi quy nhưng tập trung chủ yếu tại các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Bình Dương, Đồng Nai).
  • Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm khảo sát, chưa theo dõi được chuỗi tác động biến thiên theo thời gian khi các lộ trình cắt giảm thuế sâu (5–10 năm) của CPTPP và EVFTA đi vào giai đoạn thực thi hoàn tất.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

  1. Mở rộng kiểm định mô hình với chuỗi dữ liệu bảng (Panel Data) dài hạn để đánh giá hiệu ứng trễ của các cam kết cắt giảm thuế quan.
  2. Nghiên cứu sâu tác động của các quy định xuất xứ phi truyền thống trong các FTA thế hệ mới đối với phát triển bền vững và tiêu chuẩn lao động/môi trường.
  3. Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính SEM (Structural Equation Modeling) để phân tích các biến trung gian (mediating) và biến điều tiết (moderating) giữa năng lực học hỏi và kết quả kinh doanh quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

  • Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận và thực nghiệm chuẩn hóa cho hướng nghiên cứu vi mô về hành vi tuân thủ FTA tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kinh tế quốc tế và Kinh doanh quốc tế.
  • Chuyển đổi ngành công nghiệp: Thúc đẩy tái cấu trúc chuỗi giá trị các ngành dệt may, da giày, chế biến gỗ và nông thủy sản thông qua việc nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và hình thành các cụm liên kết công nghiệp hỗ trợ nhằm vượt qua rào cản xuất xứ.
  • Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực chứng phục vụ Bộ Công Thương, Ban Chỉ đạo liên ngành hội nhập quốc tế về kinh tế và các đoàn đàm phán thương mại trong việc rà soát thực thi FTA hiện hữu và xây dựng phương án đàm phán các thỏa thuận thương mại tự do thế hệ mới.
  • Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp cộng đồng doanh nghiệp khai thác hàng tỷ USD ưu đãi thuế quan hàng năm, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và giải quyết việc làm trong các ngành sản xuất xuất khẩu.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp, bộ thang đo đo lường năng lực tận dụng FTA và phương pháp luận khảo sát định lượng ở cấp độ doanh nghiệp.
  • Lãnh đạo và Quản lý Doanh nghiệp XNK: Nhận diện rõ 6 nhóm nhân tố cốt lõi, từ đó xây dựng kế hoạch đào tạo nhân sự, kiểm soát chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu và tối ưu hóa việc lựa chọn form C/O ưu đãi.
  • Các Hiệp hội ngành hàng (Vitas, Lefaso, VASEP): Có cơ sở dữ liệu thực chứng để kiến nghị Chính phủ tháo gỡ rào cản kỹ thuật, đồng thời tổ chức các chương trình tư vấn cấp C/O chuyên biệt cho hội viên.
  • Cơ quan quản lý nhà nước và Hoạch định chính sách: Sử dụng làm căn cứ điều chỉnh quy trình thủ tục hành chính hải quan, hoàn thiện hành lang pháp lý về xuất xứ hàng hóa (Nghị định 31/2018/NĐ-CP).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng Thuyết Hành vi có Kế hoạch (TPB - Ajzen, 1991) và Thuyết Bậc thang Quản trị (Upper Echelons Theory - Hambrick & Mason, 1984) vào lĩnh vực kinh tế đối ngoại. Công trình chứng minh rằng việc tận dụng ưu đãi thương mại quốc tế không chỉ phụ thuộc vào các biến số kinh tế vĩ mô (thuế suất, quy mô thị trường) mà là kết quả của một quá trình ra quyết định hành vi chịu sự chi phối bởi nhận thức của người lãnh đạo và năng lực học hỏi của tổ chức.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?
Khác với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu dùng mô hình trọng lực vĩ mô (Nguyễn Trọng Hoài & Nguyễn Quang Huy, 2015) hoặc phương pháp định tính đơn thuần, luận án thiết kế mô hình định lượng vi mô đa biến (OLS kết hợp EFA và Cronbach's Alpha) trên mẫu 210 doanh nghiệp, đo lường toàn diện biến phụ thuộc qua 3 cấu phần kỹ thuật (nhận thức ưu đãi, khả năng đáp ứng ROO, tần suất cấp C/O).

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Phát hiện về "nghịch lý biên độ ưu đãi thấp": Đối với các mặt hàng có mức chênh lệch thuế MFN và thuế FTA dưới 3%, việc doanh nghiệp không nộp C/O ưu đãi là một quyết định kinh tế hoàn toàn duy lý nhằm tránh chi phí quản trị và rủi ro chậm trễ giao hàng, bác bỏ giả định cho rằng doanh nghiệp luôn tìm mọi cách để được cấp C/O trong mọi hoàn cảnh.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Luận án mô tả chi tiết quy trình tái lập gồm: bảng câu hỏi khảo sát chuẩn hóa với thang đo Likert 5 điểm, tiêu chí chọn mẫu phân tầng, quy trình xử lý dữ liệu sạch, các bước chạy Cronbach's Alpha, EFA và phân tích hồi quy đa biến trên SPSS kèm danh mục biến số chi tiết.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (1) Đánh giá tác động của quy tắc xuất xứ trong bối cảnh các chuỗi giá trị toàn cầu tái cấu trúc sau biến động địa chính trị; (2) Tích hợp công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong quản lý xuất xứ và cấp C/O điện tử; (3) Tác động của các chương cam kết phi thương mại (lao động, môi trường, kinh tế số) trong các FTA thế hệ mới đến năng lực cạnh tranh xuất khẩu.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của NCS. Vũ Kim Dung đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

  1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tận dụng cơ chế ưu đãi trong các Hiệp định thương mại tự do, làm rõ bản chất quy tắc xuất xứ ưu đãi là công cụ chính sách thương mại chiến lược.
  2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình kinh tế lượng 6 nhân tố tác động đến mức độ tận dụng FTA của doanh nghiệp Việt Nam, đạt độ tin cậy và giá trị thống kê cao.
  3. Phân tích sâu thực trạng tận dụng C/O ưu đãi giai đoạn 1996–2020, chỉ rõ điểm nghẽn nguồn nguyên liệu trong ngành dệt may và sự phân hóa tỷ lệ tận dụng theo từng thị trường đối tác.
  4. Đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị từ Hàn Quốc và Australia về mô hình trung tâm hỗ trợ FTA và các gói hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.
  5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2020–2030 cho Chính phủ, Hiệp hội ngành hàng và Doanh nghiệp nhằm nâng cao tỷ lệ tận dụng ưu đãi, chuyển hóa lợi thế đàm phán FTA thành tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu bền vững.