Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LỆNH DÂN CHỦ Ở XÃ, PHƯỜNG, THỊ TRẤN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm dân chủ Thuật ngữ “dân chủ” có gốc tiếng Hy Lạp là “demokratia” được hình thành từ hai chữ “demos” có nghĩa là nhân dân và “kratos” có nghĩa là quyền lực. “Demokratia” hiểu một cách đơn giản là quyền lực thuộc về nhân dân hay nhân dân làm chủ quyền lực.
Dân chủ có quá trình tiến hóa lâu dài thể hiện khát vọng của nhân dân được làm chủ vận mệnh, làm chủ quyền lực xã hội của mình. Sự phát triển của dân chủ phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, xã hội, năng lực nhận thức của công dân và chính quyền, truyền thống lịch sử, văn hóa… Khi xã hội chưa phân chia thành giai cấp, còn sống thành thị tộc, bộ lạc nguyên thủy thì quyền lực chung của cộng đồng là quyền lực của công xã trao cho người thủ lĩnh thừa hành. Xã hội chiếm hữu nô lệ ra đời xuất hiện sự phân chia thành hai giai cấp cơ bản và đối lập nhau: chủ nô và nô lệ. Quyền lực được tổ chức thành nhà nước nhưng do giai cấp chủ nô chi phối, người nô lệ là lực lượng sản xuất lớn nhất, tạo ra tài sản xã hội nhưng hầu như không có quyền sống, quyền làm người.
Đó là nghịch lý lớn nhất trong xã hội chiếm hữu nô lệ. Bước sang chế độ phong kiến, nông dân và nông nô có chút quyền tự do nhưng vẫn chỉ được coi là “thần dân”, là “bầy tôi” của vua, tức là họ vẫn là công cụ, phương tiện của người cầm quyền; quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, về cơ bản, vẫn nằm trong tay chúa đất và nhà thờ. Sang thời đại tư bản chủ nghĩa, nơi mà luôn nêu khẩu hiệu “bình đẳng”, “bác ái”, “tự do” nhưng sự tự do, bình đẳng, bác ái ấy lại khó có được nếu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com như ai đó không có tiền hoặc có ít tiền. Tuy nhiên dân chủ tư sản vẫn là một bước tiến vượt bậc của lịch sử nhân loại vì nó đã thừa nhận và mở rộng các quyền tự nhiên của con người, quyền công dân và các cộng đồng của nó, đã xây dựng nên các thể chế, quy tắc… để thực thi quyền lực nhà nước bằng cách thức trần thế do giai cấp tư sản quy định.
Qua mỗi thời đại khác nhau, khái niệm “dân chủ” ngày càng phong phú hơn, mang những đặc trưng về hình thức, nội dung và bản chất của thời đại. Theo quan điểm của V.Lênin thì “dân chủ” là một hình thức tổ chức nhà nước, ông viết: “Chế độ dân chủ, đó là một nhà nước thừa nhận việc thiểu số phục tùng đa số, nghĩa là sự tổ chức bảo đảm cho một giai cấp thi hành bạo lực một cách có hệ thống chống lại một giai cấp khác” [34, tr. Do đó, “dân chủ” luôn mang tính giai cấp, tồn tại ở những hình thức cụ thể và biến đổi cùng với sự thay đổi của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì “Dân chủ, hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do.
Dân chủ cũng được vận dụng vào tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế chính trị nhất định” [63, tr. Như vậy, theo tác giả, dân chủ là sản phẩm của xã hội loài người, của quá trình đấu tranh giai cấp, là tiêu chí để đánh giá cách thức, trình độ tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về bộ phận dân cư sở hữu tư liệu sản xuất chủ yếu trong xã hội. Song, vấn đề dân chủ luôn là vấn đề phức tạp, có nội dung rộng lớn, gắn với những tiến bộ về lịch sử, văn hóa của loài người nên khi xem xét, nghiên cứu về dân chủ cần tìm hiểu nó ở nhiều góc độ khác nhau. Khái niệm dân chủ xã hội chủ nghĩa Dân chủ là khát vọng được làm chủ quyền lực, là quyền tự nhiên của con người.
Song, các chế độ dân chủ trước đây chỉ là dân chủ cho thiểu số 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giai cấp bóc lột còn đa số nhân dân lao động thì không có dân chủ. Chỉ đến khi nền dân chủ vô sản - dân chủ XHCN ra đời thì quyền lực của người dân mới ngày càng được thực hiện đầy đủ trong thực tiễn bởi đó là nền dân chủ của đa số nhân dân với sự đảm bảo thực hiện của Pháp luật của Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân trên nền tảng của chế độ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất chủ yếu. Dân chủ XHCN ra đời là một hiện tượng hợp quy luật, là bước phát triển cao hơn về chất so với các kiểu dân chủ khác. Đó là nền dân chủ được xây dựng và hình thành trong tiến trình xây dựng CNXH, mang bản chất của giai cấp công nhân, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản để thực hiện và bảo đảm quyền làm chủ thực sự của đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội.
Nền dân chủ XHCN khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân lao động, nhân dân tự tổ chức quyền lực nhà nước qua bầu cử, tham gia quản lý và quyết định những vấn đề quan trọng, kiểm tra, giám sát hoạt động của nhà nước thông qua các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Chủ nghĩa Mác-Lênin cũng đã từng khẳng định rằng dân chủ vô sản không chỉ là công cụ, phương tiện để phát huy tính sáng tạo của quần chúng mà còn là bản chất tồn tại của nhà nước XHCN. Chế độ dân chủ XHCN là một kiểu hình thức nhà nước mới khác về chất so với các hình thức nhà nước trước đó bởi nó đảm bảo đươc quyền lợi cho đa số nhân dân lao động.Lênin: “Đồng thời với việc mở rộng rất nhiều chế độ dân chủ, lần đầu tiên biến thành chế độ dân chủ cho người nghèo, chế độ dân chủ cho nhân dân. dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân dân” [34, tr.
Dân chủ XHCN đảm bảo dân chủ thực sự cho nhân dân lao động, dân chủ toàn diện trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, tư tưởng…, thống nhất được quyền và nghĩa vụ của công dân trong mối quan hệ với Nhà nước, nó là mục tiêu và động lực của sự phát triển xã hội. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quyết tâm đưa nước ta trở thành một nước dân chủ, Người chỉ ra rằng: bao nhiêu quyền hạn đều của dân, nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ. Nhân dân có quyền lợi làm chủ, thì phải có nghĩa vụ làm tròn bổn phận công dân, giữ vững đạo đức công dân… Những lời dạy của Bác luôn là những tư tưởng chỉ đạo cho chúng ta ngày nay khi muốn phát huy quyền dân chủ. Đảng ta đã tiếp thu, phát triển những giá trị tư rưởng về dân chủ của nhân loại, đặc biệt là quán triệt sâu sắc những quan điểm của chủ nghĩa Mac- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và dân chủ XHCN.
Đảng ta đã xác định rằng “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước” [18, tr. Theo PGS, TS Lê Minh Quân: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là dân chủ của đa số và đưa lại lợi ích cho đa số, là sự tham gia của đa số vào quá trình hình thành các giá trị xã hội điều chỉnh cuộc sống của đa số” [55, tr. Hay theo GS. TS Lê Hữu Nghĩa trong lời đề dẫn hội thảo “Thực hiện dân chủ ở cơ sở: Qua thực tiễn Việt Nam và Trung Quốc” năm 2003 thì “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là dân chủ kiểu mới, của đa số nhân dân lao động đã được giải phóng và làm chủ.
Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa theo bản chất của nó phải là nền dân chủ của nhân dân, vì nhân dân và do nhân dân” [54, tr. Trong cuốn “Dân chủ và dân chủ ở cơ sở nông thôn trong tiến trình đổi mới”, GS. TS Hoàng Chí Bảo đưa ra khái niệm đầy đủ về dân XHCN: “Dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ được xây dựng và hình thành trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, mang bản chất của giai cấp công nhân, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản để thực hiện và đảm bảo quyền làm chủ thực sự của đông đảo quần chúng nhân dân đối với xã hội” [5, tr. Các quan niệm trên về dân chủ XHCN đều đã chỉ ra đó là nền dân chủ cho số đông, dân chủ thực sự và dân chủ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Thực hiện “dân là chủ, dân làm chủ” chính là thực hiện sứ mệnh lịch 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử, vai trò to lớn của quần chúng nhân dân bởi quần chúng nhân dân là lực lượng cơ bản của mọi cuộc cách mạng, quyết định sự tồn tại và phát triển của nhân loại. Khái niệm dân chủ xã hội chủ nghĩa ở cơ sở Dân chủ XHCN ở cơ sở là một cấp độ của chế độ dân chủ XHCN. Củng cố và mở rộng dân chủ XHCN ở cơ sở là một quá trình nâng cao sức mạnh và hiệu quả hoạt động của nhà nước, trước hết ở cấp xã, phường, thị trấn. Hay nói cách khác, dân chủ ở xã, phường, thị trấn là việc thực hiện quyền mọi người được tham gia bàn bạc hoặc quyết định các công việc chung của xã, phường, thị trấn.
Hệ thống chính trị của nước ta được tổ chức theo nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đó là nguyên tắc tập trung dân chủ, tổ chức thành bốn cấp là trung ương, tỉnh, huyện, xã. Cơ sở, là cấp xa Trung ương nhất nhưng lại là cấp gần dân nhất. Đó cũng là nơi sẽ trực tiếp thực hiện và kiểm nghiệm những chính sách, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, là nơi bắt đầu của mọi cuộc vận động xã hội. Vì vậy nói dân làm chủ trước hết là nói đến làm chủ ở cơ sở.
Trong xây dựng nền dân chủ XHCN, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, khâu cấp bách hiện nay là phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở.