Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ 1. NHẬN THỨC VỀ DÂN CHỦ VÀ DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG ĐIỀU KIỆN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN, BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI TRONG NHÀ NƯỚC TA HIỆN NAY Hiện nay, chúng ta đã và đang xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân, tất cả quyền lực thuộc về nhân dân. Ngay trong Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã xác định là: Có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Cương lĩnh cũng xác định rõ bản chất và các nguyên tắc cơ bản về tổ chức, hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta phấn đấu xây dựng: - Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ tri thức, do Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.
- Nhà nước phục vụ nhân dân, gắn bó mật thiết với nhân dân, thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân. - Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. - Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có sự phân công, phân cấp, đồng thời bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để làm được điều đó, một trong những nội dung quan trọng là phải xây dựng một chế độ dân chủ thực sự và rộng rãi trong đó việc thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là một yếu tố quan trọng.
Không những thế, cả thế giới nói chung và chúng ta nói riêng đang trong thời kỳ bảo đảm, bảo vệ quyền con người. Vi phạm dân chủ tức là vi phạm về quyền con người. Chính vì vậy, xây dựng dân chủ góp phần bảo vệ quyền con người một cách có hiệu quả hay ngược lại, muốn bảo vệ quyền con người được tốt thì phải phát huy được nền dân chủ mà đặc biệt là dân chủ từ cơ sở. Về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, đây là vấn đề nhức nhối, gây bức xúc trong nhân dân và gắn trực tiếp với việc thực hiện Nghị quyết TW 4 "Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng trong tình hình hiện nay".
Từ nhiều năm nay, Đảng và Nhà nước luôn chú trọng đến công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí; đã tiến hành nhiều biện pháp liên tục, nhưng đến nay công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí vẫn chưa đạt được kết quả như mong muốn. Vì vậy cần nhìn thẳng vào sự thật, phân tích, đánh giá một cách khách quan, toàn diện, sâu sắc tình hình tham nhũng, lãng phí và kết quả của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí; nhận dạng cho đúng những biểu hiện nổi bật của tham nhũng, lãng phí trong một số lĩnh vực chủ yếu như đất đai, tài nguyên, đầu tư xây dựng cơ bản, thu chi ngân sách, mua sắm tài sản công, quản lý, sử dụng vốn và tài sản Nhà nước, nhất là tại các doanh nghiệp nhà nước, hoạt động tín dụng, ngân hàng, công tác tổ chức, cán bộ. mà muốn làm tốt những điều này thì phải thực hiện tốt vấn đề dân chủ. Dân chủ là đấu tranh để công khai, minh bạch, để hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng tham nhũng đang diễn ra một cách nhức nhối trong nước ta hiện nay.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm pháp luật về dân chủ ở cơ sở 1. Khái niệm dân chủ, khái niệm về dân chủ cơ sở a) Khái niệm dân chủ: Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về phạm trù “Dân chủ” xét theo đối tượng, phương pháp và mục đích khác nhau của nhiều bộ môn khoa học. Ở đây tác giả dựa vào những quan điểm về dân chủ trong lịch sử tư tưởng, cũng theo một số học giả khác, tác giả đồng ý theo quan điểm triết học pháp quyền để đưa ra quan điểm về dân chủ qua hai cách tiếp cận: Một là: Dân chủ là một hiện tượng lịch sử – xã hội, xuất hiện và phát triển với tư cách là sản phẩm trực tiếp của đời sống chính trị, của sự vận động chính trị trong cuộc đấu tranh giai cấp nhằm giải quyết vấn đề quyền lực chính trị thuộc về giai cấp nào trong xã hội.
Như vậy, có thể coi lịch sử hình thành dân chủ như một đặc trưng của quan hệ quyền lực nhà nước. Và hơn thế nữa, nó còn được coi là hình thức chính trị của sự biểu đạt một kiểu quan hệ xã hội thường gắn với lịch sử xuất hiện các giai cấp. Nhà nước như là một thiết chế chính trị để thực hiện dân chủ. Tuy nhiên, không phải bất cứ chế độ nhà nước nào trong lịch sử xã hội cũng là chế độ dân chủ.
Xét về mặt quản lý xã hội, nội dung căn bản giải quyết vấn đề dân chủ là giải quyết vấn đề nhà nước. Đó là lĩnh vực các quan hệ tổ chức, cơ cấu và trật tự pháp lý của quyền lực dân chủ trong hoạt động của nhà nước. Còn xét từ góc độ lợi ích trong xã hội hình thành nhà nước thì không thể có dân chủ thuần tuý, dân chủ tuyệt đối và dân chủ chung cho tất cả mọi người không phân biệt giai cấp. Tính chất giai cấp của dân chủ đã và sẽ còn tồn tại chừng nào xã hội còn tồn tại giai cấp và nhà nước.
Điều này chứng tỏ rằng, mọi nghiên cứu về dân chủ, nếu không căn cứ trên cơ sở kinh tế – xã hội và việc giải quyết giữa lợi ích kinh tế và quyền lực chính trị của một giai cấp nhất định thì không thể chỉ ra bản chất của dân chủ. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hai là: Dân chủ là một hiện tượng lịch sử xã hội, một sản phẩm của sự vận động chính trị bị chế ước bởi trình độ và trạng thái hiện thực của kinh tế- xã hội; mà dân chủ còn là thành tựu của sự phát triển văn hoá nhân loại, với tính cách là thước đo về trình độ giải phóng con người, xã hội mà loài người đã đạt được trong mỗi thời đại lịch sử. Trong mối quan hệ này dân chủ là một động lực, một tiêu chuẩn của tiến bộ xã hội. Nói một cách tổng quát, dân chủ là yếu tố hợp thành nội dung của tiến bộ xã hội.
Quan niệm về tiến bộ xã hội sẽ trở nên hạn hẹp nếu xác định những kết quả chung mà tiến bộ xã hội đạt được tách rời khỏi mối liên hệ với dân chủ trong những điều kiện lịch sử nhất định của quá trình phát triển xã hội. Dân chủ trở thành thước đo của tiến bộ xã hội. Lôgic khách quan của sự vận động lịch sử dẫn tới sự trùng hợp, sự phù hợp ngày càng cao hơn, đầy đủ hơn giữa dân chủ với tiến bộ xã hội bởi mục tiêu giải phóng con người và xã hội của nền dân chủ XHCN và tiến bộ xã hội trong CNXH hướng tới con người, xem “con người là thước đo của tất cả”. Tuy nhiên, không phải bất cứ chế độ nhà nước nào cũng đồng thời là một chế độ dân chủ, nhưng bất cứ một chế độ dân chủ nào cũng phải được biểu hiện ra bởi hình thức nhà nước tương ứng, phù hợp với nó.
Ở đây có hai điều cần phải nhấn mạnh, khi nghiên cứu chế độ nhà nước là một chế độ dân chủ Thứ nhất: Nhà nước, một sản phẩm tất yếu của xã hội phân chia thành giai cấp và có đối kháng giai cấp bao giờ cũng mang bản chất giai cấp và cũng là công cụ quyền lực để duy trì bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị. Điều đó, cũng sẽ đúng ngay cả trong điều kiện giai cấp công nhân, nhờ thắng lợi chính trị trong cuộc đấu tranh giai cấp sử dụng chính quyền của mình để xây dựng xã hội mới theo các mục tiêu của CNXH thì nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn là nhà nước mang tính chất giai cấp. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai: Xét về lôgich, chủ nghĩa xã hội và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là sự thay thế hợp quy luật đối với nền dân chủ tư sản. Do đó, ở trên một trình độ cao hơn so với chủ nghĩa tư bản và nền dân chủ tư sản cũng là một tất yếu của lịch sử.
Điều đó cũng sẽ đúng, khi xét về mặt thực tiễn lịch sử trong thời gian qua và hiện nay, thì chủ nghĩa xã hội và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lại chưa ở trình độ cao, chưa trở thành một hiện thực phổ biến trực tiếp, nó còn đang trong quá trình hình thành, phát triển. Thuật ngữ “dân chủ” ra đời từ thời Hy Lạp cổ đại, khoảng thế kỷ thứ VII-VI trước công nguyên. Theo tiếng Hy Lạp cổ, dân chủ là do hai từ hợp thành, “demos” là nhân dân và “kuatos” là quyền lực hay chính quyền. “Demoskratia” – dân chủ - có nghĩa là quyền lực thuộc về nhân dân.
Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Dân chủ là hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội dựa trên việc thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thừa nhận nguyên tắc bình đẳng và tự do. Dân chủ cũng được vận dụng vào các tổ chức và hoạt động của những tổ chức và thiết chế xã hội nhất định”1. Như vậy, dân chủ được coi là tiêu chí đánh giá cách thức, trình độ tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Song vấn đề dân chủ luôn là vấn đề phức tạp, có nội dung rộng lớn, luôn luôn mới, gắn với những tiến bộ về lịch sử và văn hóa của loài người.
Để nghiên cứu, hiểu rõ bản chất, tính chất và nội dung của dân chủ phải xem xét nó dưới các góc độ, khía cạnh khác nhau. Bản thân thuật ngữ dân chủ được tiếp cận dưới nhiều góc độ: Triết học, chính trị; dân chủ là một hình thái nhà nước; dân chủ là một hiện thực chính trị; dân chủ là một hiện thực kinh tế, một hiện thực xã hội và dân chủ là một trạng thái của hệ thống quan hệ quốc tế. Nếu xét theo trình độ phát triển của 1 Từ điển Bách khoa Việt Nam, tập 1, NXB Sự thật, Hà Nội, 1995 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.