Thiết Kế và Sử Dụng Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học 11 Để Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Khám phá thiết kế và ứng dụng phiếu học tập trong dạy học dẫn xuất chứa oxi, phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh lớp 11.

• Tác giả: Đặng Giáng Thu
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Hồng Bắc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học
• Đề tài: Thiết Kế Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học 11 Để Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các hình vẽ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
• 1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Định hướng đổi mới giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực
• 1.2.1. Những định hướng đổi mới chương trình Giáo dục phổ thông
• 1.2.2. Dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực
• 1.3. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo
• 1.3.1. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo
• 1.3.2. Định hướng phát triển NLGQVĐ&ST cho HS của chương trình Giáo dục phổ thông
• 1.4. Phiếu học tập
• 1.4.1. Khái niệm phiếu học tập
• 1.4.2. Cấu trúc phiếu học tập
• 1.4.3. Phân loại phiếu học tập
• 1.4.4. Tác dụng của phiếu học tập
• 1.4.5. Các yêu cầu đối với phiếu học tập
• 1.4.6. Nguyên tắc thiết kế phiếu học tập nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh
• 1.4.7. Một số hình thức sử dụng phiếu học tập
• 1.4.8. Một số nguyên tắc khi sử dụng phiếu học tập theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trong dạy học hoá học trung học phổ thông
• 1.5. Một số phương pháp dạy học tích cực có sử dụng phiếu học tập
• 1.5.1. Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề
• 1.5.2. Phương pháp dạy học theo góc
• 1.5.3. Phương pháp dạy học theo dự án
• 1.5.4. Phương pháp dạy học hợp tác
• 1.6. Thực trạng của việc sử dụng phiếu học tập và phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trong dạy học môn Hoá học ở một số trường trung học phổ thông
• 1.6.1. Mục đích điều tra
• 1.6.2. Đối tượng điều tra
• 1.6.3. Kết quả điều tra
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN DẪN XUẤT CHỨA OXI CỦA HIĐROCACBON HOÁ HỌC 11
• 2.1. Phân tích mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon Hoá học 11
• 2.1.1. Mục tiêu dạy học phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon Hoá học 11
• 2.1.2. Cấu trúc nội dung phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon Hoá học 11
• 2.1.3. Những lưu ý khi dạy học phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon Hoá học 11
• 2.2. Thiết kế phiếu học tập nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh
• 2.2.1. Quy trình thiết kế PHT nhằm phát triển NLGQVĐ&ST
• 2.2.2. Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học hoá học phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon lớp 11 nhằm phát triển NLGQVĐ&ST cho học sinh thông qua các phương pháp dạy học tích cực
• 2.3. Thiết kế công cụ đánh giá sự phát triển NLGQVĐ&ST của học sinh qua học tập môn Hoá học phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon lớp 11 có sử dụng phiếu học tập
• 2.3.1. Thiết kế bảng kiểm quan sát biểu hiện (dành cho GV)
• 2.3.2. Thiết kế phiếu hỏi (HS)
• 2.3.3. Thiết kế đề kiểm tra
• 2.4. Thiết kế một số kế hoạch dạy học minh họa
• 2.4.1. Kế hoạch dạy học 1: Bài 40
• 2.4.2. Kế hoạch dạy học 2: Bài 41
• 2.4.3. Kế hoạch dạy học 3: Dự án: Anđehit với tinh dầu - Cách khai thác và sử dụng
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Nội dung thực nghiệm
• 3.4. Tiến hành thực nghiệm
• 3.4.1. Đánh giá trước thực nghiệm
• 3.4.2. Tiến hành dạy thực nghiệm
• 3.4.3. Tiến hành kiểm tra
• 3.5. Phân tích kết quả thực nghiệm
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thiết Kế Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học 11

Thiết kế phiếu học tập (PHT) trong dạy học hóa học lớp 11 là một phương pháp giáo dục hiện đại, nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh. Việc sử dụng PHT không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy phản biện. Theo nghiên cứu của Đặng Giáng Thu (2018), PHT có thể được áp dụng hiệu quả trong việc dạy phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon.

1.1. Khái Niệm Về Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học

Phiếu học tập là công cụ hỗ trợ giáo viên trong quá trình dạy học, giúp học sinh tự khám phá và giải quyết vấn đề. PHT được thiết kế để hướng dẫn học sinh thực hiện các nhiệm vụ học tập cụ thể, từ đó phát triển năng lực giải quyết vấn đề.

1.2. Lợi Ích Của Việc Sử Dụng Phiếu Học Tập

Việc sử dụng PHT trong dạy học hóa học mang lại nhiều lợi ích. Nó không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Học sinh sẽ trở nên chủ động hơn trong việc tìm kiếm và áp dụng kiến thức.

II. Thách Thức Trong Việc Thiết Kế Phiếu Học Tập Hiệu Quả

Mặc dù PHT mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc thiết kế và sử dụng chúng cũng gặp phải nhiều thách thức. Giáo viên cần phải cân nhắc kỹ lưỡng về nội dung và hình thức của PHT để phù hợp với đối tượng học sinh. Theo nghiên cứu, một số giáo viên vẫn còn gặp khó khăn trong việc áp dụng PHT vào thực tế giảng dạy.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Thiết Kế Nội Dung PHT

Nội dung PHT cần phải được thiết kế sao cho phù hợp với chương trình học và khả năng tiếp thu của học sinh. Việc này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm trong việc xây dựng bài giảng.

2.2. Thách Thức Trong Việc Đánh Giá Kết Quả Học Tập

Đánh giá kết quả học tập thông qua PHT cũng là một thách thức lớn. Giáo viên cần có các tiêu chí rõ ràng để đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh một cách công bằng và chính xác.

III. Phương Pháp Thiết Kế Phiếu Học Tập Để Phát Triển Năng Lực Giải Quyết Vấn Đề

Để thiết kế PHT hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Việc này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực giải quyết vấn đề mà còn khuyến khích sự sáng tạo trong học tập. Các phương pháp như dạy học theo dự án, hợp tác và giải quyết vấn đề là những lựa chọn tốt.

3.1. Phương Pháp Dạy Học Theo Dự Án

Dạy học theo dự án giúp học sinh có cơ hội thực hành và áp dụng kiến thức vào thực tế. Qua đó, học sinh sẽ phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng làm việc nhóm.

3.2. Phương Pháp Hợp Tác Trong Dạy Học

Phương pháp hợp tác khuyến khích học sinh làm việc cùng nhau để giải quyết các vấn đề học tập. Điều này không chỉ giúp học sinh học hỏi lẫn nhau mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học

Việc áp dụng PHT trong dạy học hóa học đã cho thấy những kết quả tích cực. Nhiều trường học đã triển khai thành công PHT trong giảng dạy, giúp học sinh nâng cao năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo. Theo khảo sát, học sinh tham gia vào các hoạt động học tập thông qua PHT có kết quả học tập tốt hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ứng Dụng PHT

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh sử dụng PHT có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn so với những học sinh không sử dụng. Điều này chứng tỏ rằng PHT là một công cụ hữu ích trong dạy học.

4.2. Các Mô Hình Ứng Dụng PHT Trong Giảng Dạy

Nhiều mô hình ứng dụng PHT đã được triển khai tại các trường học, từ việc tổ chức thí nghiệm đến các hoạt động nhóm. Những mô hình này không chỉ giúp học sinh học tập hiệu quả mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực.

V. Kết Luận Về Thiết Kế Phiếu Học Tập Trong Dạy Học Hóa Học

Thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học hóa học lớp 11 là một phương pháp hiệu quả để phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh. Việc áp dụng PHT không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự chủ động và sáng tạo trong học tập. Tương lai của việc sử dụng PHT trong giáo dục cần được nghiên cứu và phát triển hơn nữa.

5.1. Tương Lai Của Việc Sử Dụng PHT

Trong tương lai, việc sử dụng PHT cần được mở rộng và cải tiến để phù hợp với nhu cầu học tập của học sinh. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phát triển các công cụ hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế PHT.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng PHT

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng PHT trong dạy học. Điều này bao gồm việc đào tạo giáo viên, phát triển tài liệu hướng dẫn và tạo ra môi trường học tập tích cực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh triển khai Chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, việc chuyển dịch phương thức giảng dạy từ truyền thụ một chiều sang tổ chức hoạt động tự chiếm lĩnh tri thức là yêu cầu tất yếu. Khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông cho thấy, dù có tới 97,29% giáo viên đánh giá việc sử dụng phiếu học tập là cần thiết và rất cần thiết, nhưng chỉ có 15,63% áp dụng thường xuyên trên lớp. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa phương pháp và quy trình thiết kế công cụ dạy học hỗ trợ học sinh tư duy độc lập.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học thông qua việc thiết kế và sử dụng hệ thống phiếu học tập có cấu trúc sư phạm chuyên sâu. Mục tiêu cốt lõi là xây dựng hệ thống bài học và bộ công cụ tổ chức hoạt động nhằm hình thành, phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong phần Dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon (Chương 8 và Chương 9).

Phạm vi nghiên cứu được triển khai từ tháng 9 năm 2017 đến tháng 9 năm 2018 tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, trọng tâm là trường THPT Hòa Bình và trường THPT Diên Hồng. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi đưa ra các giải pháp sư phạm giúp nâng cao tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi thêm hơn 18%, đồng thời giảm tỷ lệ học sinh thụ động, lúng túng khi gặp tình huống thực tiễn từ mức 39,58% xuống dưới 15%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng thuyết kiến tạo trong giáo dục và định hướng phát triển năng lực người học của Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể. Đề tài vận dụng lý thuyết phát triển tư duy của Nguyễn Cảnh Toàn và nguyên lý giải quyết vấn đề theo tiến trình 4 giai đoạn của George Polya, kết hợp với khung năng lực của Chương trình Đánh giá Học sinh Quốc tế (PISA 2012).

Hệ thống khái niệm chính của đề tài bao gồm ba trụ cột:

• Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Cấu trúc gồm 5 năng lực thành phần với các biểu hiện cụ thể như nhận ra ý tưởng mới, phát hiện và làm rõ vấn đề, hình thành và triển khai ý tưởng, đề xuất - lựa chọn giải pháp, thực hiện và đánh giá giải pháp, cùng tư duy độc lập.
• Phiếu học tập: Phương tiện dạy học chứa đựng các nhiệm vụ nhận thức, tình huống có vấn đề và hướng dẫn hành động được thiết kế thành hệ thống logic giúp học sinh tự chiếm lĩnh tri thức.
• Phương pháp dạy học tích cực: Hệ thống các phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc, dạy học theo dự án (như dự án Anđehit với tinh dầu) và dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng thu thập từ 96 giáo viên giảng dạy Hóa học và 144 học sinh lớp 11 thông qua bảng hỏi điều tra thực trạng, kết hợp với dữ liệu kiểm định kết quả học tập từ các bài kiểm tra 15 phút, bài kiểm tra 1 tiết và bảng kiểm quan sát hành vi của giáo viên. Tiến trình nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện xuyên suốt 12 tháng của năm học 2017 - 2018.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu tương đương theo cặp tại trường THPT Hòa Bình và trường THPT Diên Hồng, chia thành các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng có tương quan đồng đều về trình độ ban đầu. Phương pháp phân tích dữ liệu áp dụng toán học thống kê giáo dục, bao gồm tính toán các đại lượng đặc trưng: điểm trung bình cộng, phương sai, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, sai số tiêu chuẩn và kiểm định độ tin cậy bằng kiểm định t-Student. Việc sử dụng phương pháp thống kê này giúp đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, chứng minh sự khác biệt về kết quả học tập giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng là có ý nghĩa thống kê với mức ý nghĩa p nhỏ hơn 0,05 chứ không do ngẫu nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát ban đầu ghi nhận 96,88% giáo viên nhận định việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh là rất quan trọng và quan trọng. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất nằm ở khâu thiết kế khi có 55,21% giáo viên lo ngại tốn thời gian chuẩn bị và 51,04% gặp khó khăn do sự phân hóa trình độ học sinh không đồng đều. Về phía người học, 90,28% học sinh bày tỏ sự yêu thích đối với các giờ học có sử dụng phiếu học tập và 95,14% nhận thức rõ tầm quan trọng của việc rèn luyện năng lực sáng tạo. Mặc dù vậy, khi gặp các mâu thuẫn nhận thức, có tới 56,94% học sinh vẫn chọn cách thụ động lắng nghe giáo viên giải thích thay vì tự lực tìm tòi.

Thực nghiệm sư phạm cho thấy sự tiến bộ vượt trội của nhóm học sinh được học qua hệ thống phiếu học tập định hướng năng lực. Điểm trung bình bài kiểm tra 1 tiết của lớp thực nghiệm tại trường THPT Hòa Bình và THPT Diên Hồng đạt mức cao hơn từ 0,85 đến 1,15 điểm so với lớp đối chứng. Tỷ lệ học sinh đạt loại giỏi ở lớp thực nghiệm tăng 12,50% và tỷ lệ học sinh khá tăng 8,75% so với lớp đối chứng, trong khi tỷ lệ học sinh trung bình và yếu giảm mạnh từ 22,15% xuống chỉ còn dưới 5,00%.

Khả năng tự chủ trong học tập của học sinh tăng lên rõ rệt: Tỷ lệ học sinh tự tin đề xuất các giải pháp giải quyết vấn đề tăng từ 25,00% lên 68,50% sau quá trình can thiệp sư phạm.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả nâng cao chất lượng học tập bắt nguồn từ việc phiếu học tập đã chuyển hóa thành công vai trò của người thầy từ truyền giảng sang hướng dẫn, định hướng. Khi đối diện với các tình huống chứa đựng mâu thuẫn nhận thức (như mâu thuẫn giữa cấu tạo hóa học và tính chất hóa học giữa phenol và ancol, hay ảnh hưởng của nhóm định hướng trên vòng benzen), học sinh bị kích thích trí tò mò khoa học và buộc phải huy động các thao tác tư duy phân tích, so sánh, tổng hợp.

So với các công trình trước đây của Trịnh Thị Minh Tâm (2009) chỉ dừng lại ở nguyên tắc sử dụng cơ bản hay Nguyễn Thị Phượng (2013) mới tập trung vào hình thức phiếu mà chưa gắn liền với mục tiêu năng lực, nghiên cứu này đã tạo ra bước đột phá khi tích hợp trọn vẹn quy trình thiết kế 4 bước gắn kết trực tiếp với 5 thành tố của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.

Kết quả nghiên cứu được minh chứng trực quan thông qua bảng phân phối tần số điểm số, đồ thị phân phối tần suất và đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút cùng bài kiểm tra 1 tiết. Đồ thị đường lũy tích của các lớp thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn về phía bên phải và phía dưới so với đường lũy tích của các lớp đối chứng, khẳng định chắc chắn rằng chất lượng học tập và năng lực tư duy của học sinh lớp thực nghiệm luôn vượt trội một cách đồng bộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng mô hình thiết kế và sử dụng phiếu học tập hiệu quả, đề tài đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Chuẩn hóa quy trình thiết kế phiếu học tập 4 bước gắn với mục tiêu bài học: Giáo viên Hóa học cần xác định rõ ràng khoảng cách giữa tri thức đã biết và tri thức cần hình thành, từ đó cài đặt các tình huống có vấn đề mang tính vừa sức. Mục tiêu cần đạt là 100% các bài học Hóa hữu cơ đều có phiếu học tập phân hóa theo 4 mức độ nhận thức, hoàn thành triển khai trong mỗi học kỳ.
2. Tích hợp linh hoạt phiếu học tập vào các phương pháp dạy học tích cực: Tổ chuyên môn Hóa học cần chỉ đạo giáo viên lồng ghép phiếu học tập vào dạy học theo góc, dạy học dự án và dạy học hợp tác nhóm, dành tối thiểu 40% thời lượng mỗi tiết học cho học sinh tự lực giải quyết nhiệm vụ.
3. Xây dựng ngân hàng phiếu học tập số hóa dùng chung: Ban giám hiệu nhà trường và Sở Giáo dục và Đào tạo cần tạo diễn đàn trực tuyến chia sẻ học liệu, video thí nghiệm mô phỏng và các mẫu phiếu học tập chất lượng cao, phấn đấu xây dựng kho tài nguyên tối thiểu 50 bộ phiếu chuẩn cho chương trình lớp 11 trong vòng 6 tháng.
4. Đổi mới công cụ kiểm tra và đánh giá năng lực: Giáo viên cần kết hợp đánh giá điểm số truyền thống với bảng kiểm quan sát hành vi của giáo viên và phiếu tự đánh giá của học sinh, bảo đảm tỷ trọng đánh giá quá trình chiếm từ 30% đến 40% tổng điểm đánh giá năng lực học sinh trong suốt năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và sản phẩm của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Giáo viên dạy môn Hóa học cấp trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp các kế hoạch bài dạy minh họa chi tiết (như Bài 40, Bài 41 và Dự án Anđehit với tinh dầu) cùng hệ thống phiếu học tập in sẵn để áp dụng ngay vào giảng dạy thực tế trên lớp nhằm nâng cao hứng thú cho học sinh.
• Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lí luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Tiếp cận hệ thống cơ sở lý luận bài bản, quy trình thiết kế công cụ nghiên cứu giáo dục và phương pháp xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm chuẩn xác bằng thống kê toán học.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và tổ trưởng chuyên môn các trường phổ thông: Sử dụng các tiêu chí đánh giá năng lực và quy trình tổ chức dạy học tích cực làm tài liệu tập huấn nội bộ, phục vụ công tác đổi mới sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học.
• Chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo: Tham khảo cách thức xây dựng các tình huống thực tiễn và mô hình hóa kiến thức hóa học thành các nhiệm vụ giải quyết vấn đề gắn liền với đời sống thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Phiếu học tập định hướng phát triển năng lực khác gì so với phiếu bài tập truyền thống? Phiếu bài tập truyền thống chỉ tập trung kiểm tra việc ghi nhớ và tái hiện kiến thức qua các câu hỏi đơn lẻ. Ngược lại, phiếu học tập định hướng năng lực chứa đựng tình huống có vấn đề, mâu thuẫn nhận thức và hệ thống chỉ dẫn thao tác giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá và chiếm lĩnh kiến thức mới.

Làm thế nào để phân bổ thời gian hợp lý khi dùng phiếu học tập trong tiết học 45 phút? Giáo viên chỉ nên sử dụng từ 1 đến 2 phiếu học tập cho các nội dung trọng tâm trong một tiết dạy, quy định thời gian làm việc nhóm từ 7 đến 10 phút, kết hợp trình chiếu đáp án trên màn hình để tiết kiệm thời gian và tạo điều kiện cho học sinh thảo luận, phản biện.

Làm sao để thiết kế phiếu học tập phù hợp với lớp học có trình độ học sinh không đồng đều? Giáo viên cần thiết kế nội dung phiếu theo các bậc nhận thức tăng dần từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng thấp và vận dụng cao. Đồng thời, giáo viên chuẩn bị thêm các phiếu câu hỏi phụ hoặc gợi ý hỗ trợ dành riêng cho học sinh trung bình và yếu.

Những phương pháp dạy học nào phát huy tối đa hiệu quả của phiếu học tập? Phiếu học tập đạt hiệu quả cao nhất khi kết hợp cùng các phương pháp dạy học tích cực như dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc (với phiếu riêng cho từng góc quan sát, trải nghiệm, phân tích), dạy học hợp tác và dạy học theo dự án thực tiễn.

Làm cách nào để đo lường chính xác sự tiến bộ của học sinh về năng lực sáng tạo? Việc đo lường cần phối hợp đồng bộ giữa định tính và định lượng: sử dụng bảng kiểm quan sát với các tiêu chí hành vi cụ thể do giáo viên đánh giá, phiếu tự đánh giá nhận thức của học sinh và ma trận đề kiểm tra đánh giá năng lực theo các thang điểm chuẩn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về thiết kế, sử dụng phiếu học tập theo định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông.
• Khảo sát thực trạng trên 96 giáo viên và 144 học sinh phản ánh bức tranh toàn diện về nhu cầu cấp thiết cũng như những khó khăn thực tế trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy Hóa học.
• Xây dựng thành công quy trình 4 bước thiết kế phiếu học tập khoa học, áp dụng trọn vẹn vào phần Dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon Hóa học 11 cùng hệ thống kế hoạch bài dạy tích cực.
• Thiết lập bộ công cụ đánh giá năng lực hoàn chỉnh bao gồm bảng kiểm quan sát hành vi, phiếu tự đánh giá và ma trận đề kiểm tra chuẩn hóa.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi và hiệu quả vượt trội của đề tài, nâng cao rõ rệt kết quả học tập và phẩm chất tư duy của học sinh.

Các trường trung học phổ thông và giáo viên bộ môn Hóa học hãy tích cực nghiên cứu, ứng dụng quy trình thiết kế phiếu học tập này vào thực tế giảng dạy nhằm thúc đẩy đổi mới căn bản và toàn diện chất lượng giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn về vấn đề thiết kế và sử dụng PHT trong DHHH nhằm phát triển NLGQVĐ&ST cho HS Chương 2. Thiết kế và sử dụng PHT nhằm phát triển NLGQVĐ&ST cho HS trong DH phần dẫn xuất chứa oxi của hiđrocacbon hoá học 11. Thực nghiệm sư phạm.

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu - Trịnh Thị Minh Tâm (2009), Sử dụng PHT trong dạy học môn Hoá học lớp 10 trung học phổ thông”, Khoá luận tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm TP. Khoá luận đã đưa ra hướng nghiên cứu đề tài logic: đi từ cơ sở lí luận PTDH để làm nền tảng nghiên cứu về PHT; nêu được cơ sở lí luận về PTDH: khái niệm, phân loại, vai trò và yêu cầu đối với PTDH; nêu được sơ lược khái niệm, phân loại, vai trò của PHT; đặc biệt những nguyên tắc về sử dụng PHT nhằm phát huy khả năng tư duy, tính tích cực, chủ động, ST của HS trong quá trình tìm tòi, lĩnh hội tri thức. Nhược điểm của khoá luận là mới dừng ở việc nghiên cứu cách sử dụng PHT nhưng chưa quan tâm đến việc thiết kế PHT; đã xác định được một số khó khăn khi sử dụng nhưng chưa đề xuất được các biện pháp khắc phục, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng PHT.

- Nguyễn Thị Phượng (2013), Thiết kế và sử dụng PHT trong dạy học hoá học lớp 10 THPT, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Trường Đại học Sư phạm TP. Luận văn đã phát triển những kết quả từ luận văn của Trịnh Thị Minh Tâm, nêu được yêu cầu và nguyên tắc sử dụng đối với PTDH, xác định được những sai sót điển hình trong việc sử dụng PTDH và nêu được một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng PHT. Nhược điểm của luận văn là mới dừng ở việc nghiên cứu cách thiết kế và sử dụng PHT nhưng chưa thực sự quan tâm đến mục đích phát triển NL người học. Tác giả cũng đã xác định được một số thuận lợi, khó khăn khi thiết kế PHT nhưng chưa đề xuất được các biện pháp khắc phục khó khăn, góp phần nâng cao hiệu quả thiết kế PHT.

7 - Nguyễn Thị Ngọc Nga (2016), Phát triển NLGQVĐ&ST thông qua hệ thống bài tập hoá học chương Oxi - lưu huỳnh, lớp 10 THPT, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Trường Đại học Sư phạm TP. Những khoá luận và luận văn trên đã có những đóng góp riêng của mình, nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu về thiết kế và sử dụng PHT trong DHHH lớp 11 THPT nhằm phát triển NLGQVĐ&ST cho HS. Định hướng đổi mới giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực 1. Những định hướng đổi mới chương trình Giáo dục phổ thông Theo (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017), chương trình giáo dục phổ thông thực hiện mục tiêu giáo dục, hình thành, phát triển phẩm chất và NL cho HS thông qua các nội dung giáo dục ngôn ngữ và văn học, giáo dục toán học, giáo dục khoa học xã hội, giáo dục khoa học tự nhiên, giáo dục công nghệ, giáo dục tin học, giáo dục công dân, giáo dục quốc phòng và an ninh, giáo dục nghệ thuật, giáo dục thể chất, giáo dục hướng nghiệp.

Mỗi nội dung giáo dục đều được thực hiện ở tất cả các môn học và hoạt động giáo dục, trong đó có một số môn học và hoạt động giáo dục đảm nhiệm vai trò cốt lõi. Căn cứ mục tiêu giáo dục và yêu cầu cần đạt về phẩm chất, NL ở từng giai đoạn giáo dục và từng cấp học, chương trình mỗi môn học và hoạt động giáo dục xác định mục tiêu, các yêu cầu cần đạt về phẩm chất, NL và nội dung giáo dục của môn học, hoạt động giáo dục đó. Giai đoạn giáo dục cơ bản thực hiện phương châm giáo dục toàn diện và tích hợp, bảo đảm trang bị cho HS tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau THCS; giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp thực hiện phương châm giáo dục phân hoá, bảo đảm HS được tiếp cận nghề nghiệp, chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lượng. Cả hai giai đoạn giáo dục cơ bản và giáo dục định hướng nghề nghiệp đều có các môn học tự chọn; giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp có thêm các môn học và chuyên đề học tập được lựa chọn theo định hướng nghề nghiệp, nhằm đáp ứng nguyện vọng, phát triển tiềm năng, sở trường của mỗi HS.

Đổi mới PPDH ở trường THPT theo hướng phát triển NL (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017). 8 Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường áp dụng các PP tích cực hoá hoạt động của người học, trong đó GV đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho HS, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có VĐ để khuyến khích HS tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiện NL, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được để phát triển. Các hoạt động học tập của HS bao gồm hoạt động khám phá VĐ, hoạt động luyện tập và hoạt động thực hành (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giải quyết những VĐ có thực trong đời sống), được thực hiện với sự hỗ trợ của PTDH tối thiểu, đồ dùng học tập và công cụ khác, đặc biệt là công cụ tin học và các hệ thống tự động hoá của kỹ thuật số. Các hoạt động học tập nói trên được tổ chức trong và ngoài khuôn viên nhà trường thông qua một số hình thức chủ yếu sau: học lí thuyết; thực hiện bài tập, ThN, trò chơi, đóng vai, dự án nghiên cứu; tham gia xêmina, tham quan, cắm trại, đọc sách; sinh hoạt tập thể, hoạt động phục vụ cộng đồng.

Tùy theo mục tiêu cụ thể và tính chất của hoạt động, HS được tổ chức làm việc độc lập, làm việc theo nhóm hoặc làm việc chung cả lớp. Tuy nhiên, dù làm việc độc lập, theo nhóm hay theo đơn vị lớp, mỗi HS đều phải được tạo điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế. Dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực 1. Khái niệm của dạy học theo định hướng phát triển năng lực DH theo định hướng phát triển NL HS là chú trọng tổ chức cho HS hoạt động học.

Trong DH định hướng phát triển NL HS, HS là chủ thể nhận thức, GV có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học tập của HS theo một tiến trình sư phạm hợp lí sao cho HS tự chủ chiếm lĩnh, xây dựng tri thức. Bản chất và đặc điểm của dạy học theo định hướng phát triển năng lực * Bản chất - Tạo hứng thú nhận thức thông qua việc tổ chức cho HS bộc lộ những hiểu biết ban đầu,. về cái mới sẽ được học trong bài. 9 - Tổ chức cho HS tìm hiểu/nghiên cứu về cái mới/kiến thức mới thông qua việc sử dụng các kĩ thuật dạy học (KTDH) tích cực để HS nghiên cứu tài liệu khoa học; nghiên cứu TN; tiến hành ThN.

- Yêu cầu HS vận dụng/ứng dụng cái mới học được vào giải quyết các tình huống/VĐ trong thực tiễn. * Đặc điểm - DH là tổ chức các hoạt động học tập của HS. - DH chú trọng rèn luyện PP tự học. - DH tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.

- DH có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò. Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo 1. Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo - GQVĐ: Hoạt động trí tuệ được coi là trình độ phức tạp và cao nhất về nhận thức, huy động tất cả các NL trí tuệ của cá nhân. Để GQVĐ, chủ thể phải huy động trí nhớ, tri giác, lí luận, khái niệm hoá, ngôn ngữ, đồng thời sử dụng cả cảm xúc, động cơ, niềm tin ở NL bản thân và khả năng kiểm soát được tình thế (Nguyễn Cảnh Toàn, 2012).

- NLGQVĐ là khả năng của một cá nhân hiểu và giải quyết các tình huống có VĐ khi mà giải pháp chưa rõ ràng, bao gồm sự sẵn sàng tham gia giải quyết tình huống có VĐ đó (PISA, 2012). - Sáng tạo: Quá trình hoạt động của con người tạo ra cái mới có giá trị GQVĐ đặt ra một cách hiệu quả, đáp ứng nhu cầu xác định của con người. - NL sáng tạo là khả năng tạo ra cái mới có giá trị của cá nhân dựa trên tổ hợp các phẩm chất độc đáo của cá nhân đó để GQVĐ hiệu quả. Như vậy, NLGQVĐ và NL ST có mối liên hệ chặt chẽ với nhau và đều hướng tới việc GQVĐ một cách có hiệu quả.

Theo Nguyễn Cảnh Toàn, “Người có óc ST là người có kinh nghiệm về phát hiện và GQVĐ đã đặt ra”. Hay theo nhà sư phạm G. Polya cho rằng: “Có thể gọi là tư duy có hiệu quả nếu dẫn đến GQVĐ cụ thể nào đó. Có thể coi là ST nếu tư duy đó tạo ra những tư liệu, phương tiện để GQVĐ”.

NLGQVĐ tạo điều kiện cho NL ST phát triển và NL ST giúp giải quyết các VĐ thực tiễn cuộc sống một cách mới mẻ, linh hoạt và toàn diện hơn. 10 NLGQVĐ&ST của HS là khả năng HS biết phân tích, đề xuất các biện pháp GQVĐ và lựa chọn được giải pháp không những phù hợp nhất và còn mới lạ để GQVĐ đó, đồng thời đánh giá giải pháp GQVĐ; suy ngẫm về cách thức và tiến trình GQVĐ dưới những góc nhìn khác nhau để điều chỉnh và vận dụng linh hoạt trong hoàn cảnh, nhiệm vụ mới. Từ đó thực hiện thành công nhiệm vụ học tập và giải quyết hiệu quả các VĐ đặt ra cho chính các em trong cuộc sống (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017). Theo (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017), cấu trúc NLGQVĐ&ST gồm 5 NL thành phần, mỗi NL thành phần ở cấp trung học phổ thông bao gồm một số biểu hiện, thể hiện qua bảng 1.

Biểu hiện của NLGQVĐ&ST Năng lực Biểu hiện Xác định và làm rõ thông tin, ý tưởng mới và phức tạp từ các Nhận ra ý nguồn thông tin khác nhau; phân tích các nguồn thông tin độc tưởng mới lập để thấy được khuynh hướng và độ tin cậy của ý tưởng mới. Phân tích được tình huống trong học tập, trong cuộc sống; phát Phát hiện và hiện và nêu được tình huống có VĐ trong học tập, trong cuộc làm rõ VĐ sống.