ĐẶT VẤN ĐỀ Trải qua hơn 30 Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn về phát triển KT-XH. Với tốc độ tăng kinh tế bình quân hơn 7%/năm, Việt Nam đã thoát khỏi tình trạng kém phát triển, vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình thấp. Cơ cấu kinh tế có sự chuyển dịch phù hợp với mục tiêu CNH, HĐH. Ngành nông nghiệp đã trở thành ngành đầu tiên của cả nền kinh tế triển khai đề án tái cơ cấu, xuất phát từ vấn đề tự thân của nông nghiệp.
Sản xuất của chúng ta đã tới hạn, thay vì chạy theo sản lượng, giờ đây phải tìm cách nâng cao giá trị, muốn vậy thì phải thực hiện tái cơ cấu. Việt Nam đã xác định mục tiêu tổng quát của tái cơ cấu ngành nông nghiệp là phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững cả về kinh tế, xã hội và môi trường. Chuyển mạnh từ phát triển theo chiều rộng, lấy số lượng làm mục tiêu phấn đấu sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng, hiệu quả thể hiện bằng giá trị và lợi nhuận; đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng trong nước và đủ sức cạnh tranh trên thị trường thế giới. Là tỉnh duyên hải trọng điểm nông nghiệp của vùng đồng bằng sông Hồng, Nam Định có bờ biển dài 72 km, diện tích tự nhiên hơn 165 nghìn héc-ta, trong đó có 78 nghìn héc-ta đất lúa, 15 nghìn héc-ta nuôi trồng thủy sản.
Với điều kiện đất đai màu mỡ, chủ động tưới tiêu, người nông dân cần cù, sáng tạo, Nam Định có nhiều tiềm năng phát triển nông nghiệp hàng hóa tập trung, ứng dụng công nghệ cao. Cùng với nhiều địa phương trên toàn cả nước, ngày 30-7-2014, UBND tỉnh có Quyết định số 1346/QÐ-UBND phê duyệt Ðề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp Nam Ðịnh theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững giai đoạn 2014- 2020 (sau đây gọi tắt là Ðề án), đồng thời bổ sung nhiệm vụ chỉ đạo thực hiện Ðề án cho Ban chỉ đạo nông thôn mới các cấp. Việc thực hiện Đề án của tỉnh đã góp phần nâng cao giá trị thu nhập, đời sống của người nông dân ổn định hơn. Hải Hậu là một huyện ven biển thuộc tỉnh Nam Định, là huyện đi đầu trong công tác “Xây dựng nông thôn mới” trên toàn cả nước.
Thực hiện Đề án tái cơ cấu ngành Nông nghiệp, huyện Hải Hậu đã áp dụng nhiều tiến bộ kỹ thuật mới, thâm canh tăng năng suất cây trồng, vật nuôi như: sử dụng một số giống lúa 1 ngắn ngày có năng suất, chất lượng cao, các mô hình cánh đồng mẫu lớn (CĐML), mô hình cánh đồng liên kết sản xuất theo chuỗi, các mô hình chuyển đổi đất trồng lúa, sản xuất muối kém hiệu quả sang sản xuất các đối tượng khác có giá trị kinh tế cao, khuyến khích xây dựng các trang trại, gia trại chăn nuôi tập trung.Tuy nhiên, TCC sản xuất ngành nông nghiệp Hải Hậu thời gian qua đặt ra một số vấn đề cần giải quyết như: lợi thế của khu vực nông nghiệp, nông thôn và chưa đồng đều giữa các vùng, tái cơ cấu trên thực tiễn mới chỉ là bước đầu, vẫn chưa tạo được chuyển biến rõ rệt; tốc độ tăng trưởng của ngành chưa thực sự vững chắc, khả năng tổn thương của ngành nông nghiệp do tác động của BĐKH vẫn còn khá cao; trình độ lực lượng lao động trong nông nghiệp nhìn chung còn thấp; Huy động và sử dụng các nguồn lực chưa thật sự hiệu quả. Để thực hiện Đề án hiệu quả, các cấp, các ngành cần từng bước tháo gỡ khó khăn về nhận thức, cơ chế, chính sách, xác định và phát huy những “cây, con” lợi thế của từng địa phương.Vậy làm thế nào để đẩy mạnh thực hiện tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện trước những khó khăn đang gặp phải là bài toán đặt ra ngay lúc này? Xuất phát từ tình hình trên, tôi xin phép xây dựng và nghiên cứu đề tài: “Tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định”. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu chung Trên cơ sở đánh giá thực trạng tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định những năm qua; đề xuất giải pháp tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định trong thời gian tới.
Mục tiêu cụ thể - Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận và thực tiễn về tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp. - Đánh giá thực trạng thực hiện tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. - Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. - Đề xuất giải pháp hoàn thiện và đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định.
CÂU HỎI NGHIÊN CỨU - Tái cơ cấu và tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp là gì? Sự cần thiết và nội dung nghiên cứu của tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp như thế nào? - Thực trạng tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định như thế nào? - Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định hiện nay? - Giải pháp thực hiện tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định? 1. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1. Đối tượng nghiên cứu Các vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp. Để thực hiện nghiên cứu này, một số đối tượng khảo sát được lưa chọn nhằm cung cấp các thông tin gồm: - Cán bộ lãnh đạo cấp huyện, xã; - Cán bộ các phòng ban chuyên môn; - Các HTX nông nghiệp, trang trại; - Hộ nông dân trực tiếp tham gia sản xuất.
Phạm vi nghiên cứu a. Phạm vi không gian: Đề tài được tiến hành nghiên cứu tại địa bàn huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định b. Phạm vi thời gian: + Thời gian của số liệu nghiên cứu: 2015-2020. + Thời gian làm nghiên cứu: từ T8/2019-T8/2020 c.
Phạm vi về nội dung Phân tích và làm rõ thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp tại huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Trên cơ sở đó, đề xuất giải pháp đẩy nhanh tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp phù hợp trên địa bàn huyện trong thời gian tới. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁI CƠ CẤU SẢN XUẤT NGÀNH NÔNG NGHIỆP 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TÁI CƠ CẤU SẢN XUẤT NGÀNH NÔNG NGHIỆP 2.
Một số khái niệm cơ bản 2. Khái niệm về cơ cấu Trước khi đi vào tìm hiểu khái niệm tái cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp chúng ta hãy tiếp cận nó bằng khái niệm cơ cấu. Cơ cấu là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống. Cơ cấu được biểu hiện như là tập hợp hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định.
Nó biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật hiện tượng nó biến đổi cùng với sự biến đổi của sự vật, hiện tượng. Vì thế khi nghiên cứu cơ cấu phải đứng trên quan điểm của hệ thống. Dương Ngọc Quang (2014) cho rằng: “Tái cơ cấu là sự thay đổi về chiến lược, mục tiêu, tầm nhìn của một hệ thống hoặc là sự cơ cấu lại hệ thống bao gồm các hoạt động như sắp xếp lại chuyển đổi hình thức hoạt động. Cơ cấu ngành kinh tế Cơ cấu nền kinh tế là sự phân chia nên kinh tế thành những bộ phận kinh tế thành phần khác nhau.
Trong đó tổng thể các bộ phận kinh tế thành phần là một thể hoàn chỉnh của cả nền kinh tế. Bằng cách xác định tỷ trọng của các bộ phận kinh tế thành phần theo một đơn vị tính nhất định sẽ xác định được cơ cấu nền kinh tế. Từ khái niệm cơ cấu nền kinh tế cho thấy, cơ cấu ngành kinh tế là một loại biểu hiện của cơ cấu nền kinh tế. Theo cách hiểu đơn gian nhất, cơ cấu ngành kinh tế chính là cơ cấu nền kinh tế xác định theo nhóm ngành chủ đạo.
Những ngành chủ đạo này tương đối độc lập với nhau, dựa trên những đối tượng và sản phẩm sản xuất khác nhau để phân loại rõ ràng. Trong đó, theo các nhóm ngành chính hiện nay, cơ cấu ngành kinh tế bao gồm: Cơ cấu ngành nông, lâm, ngư nghiệp; ngành công nghiệp và xây dựng; ngành thương mại dịch vụ (Dương Ngọc Quang, 2014). Cơ cấu sản xuất ngành nông nghiệp Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi nhằm tạo ra lương thực, thực phẩm cho con người và nguyên liệu cho công nghiệp chế biến nông sản. Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn với nhiều sản phẩm khác nhau, được phân chia theo các chuyên ngành như (Phạm Ngọc Dũng, 1998): - Nông nghiệp thuần bao gồm các tiểu ngành như trồng trọt, chăn nuôi, và dịch vụ nông nghiệp.
- Lâm nghiệp bao gồm các tiểu ngành như: trồng rừng, khai thác gỗ, lâm sản ngoài gỗ, dịch vụ lâm nghiệp. Chuyên ngành này có chức năng xây dựng rừng, quản lý và bảo vệ rừng, khai thác, chế biến lâm sản và chức năng môi trường như: phòng chống thiên tai và hình thành các đặc điểm văn hóa, xã hội của nghề rừng. - Thủy sản bao gồm các tiểu ngành: nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản ở các vùng biển ven bờ, sông, hồ, các thung lũng có nước. * Theo trình độ phát triển, ngành nông nghiệp chia ra làm hai loại hình chính, bao gồm: - Nông nghiệp tự cung tự cấp: Ở trình độ này, nông nghiệp sử dụng các đầu vào hạn chế và sản phẩm làm ra chủ yếu phục vụ tiêu dùng tại chỗ cho chính gia đình của mỗi người nông dân.
Không sử dụng cơ giới hóa và các tiến bộ kỹ thuật. - Nông nghiệp hàng hóa: Ở trình độ này, quá trình sản xuất nông nghiệp được chuyên môn hóa ở tất cả các khâu, gồm cả sử dụng máy móc, thiết bị cơ giới trong canh tác trồng trọt, chăn nuôi và trong chế biến sản phẩm tươi sống.