CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những nghiên cứu về mạng xã hội và ảnh hưởng của mạng xã hội đối với đời sống xã hội 1. Trên thế giới Mạng xã hội hình thành và phát triển từ những năm 90 của thế kỷ XX. Được xây dựng dựa trên hai mục đích chính là kết nối cộng đồng và kinh doanh hoặc kết hợp cả hai, MXH dần trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của con người hiện đại, tác động đến mọi tầng lớp, mọi lĩnh vực của xã hội, ở tất cả các quốc gia trên thế giới.
MXH cùng sự phát triển và biến đổi không ngừng của nó thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu thuộc lĩnh vực khác nhau, từ các chuyên gia kinh tế, tin học đến các nhà giáo dục, chuyên viên tâm lý,. Ngày này, đài phát thanh, đài truyền hình, báo in,. dường như không còn là “trụ cột” thông tin. Giới trẻ giờ đây sinh và lớn lên cùng với MXH nên không có gì ngạc nhiên khi nghiên cứu về MXH tập trung nhiều nhất vào thanh thiếu niên, học sinh và sinh viên, nhóm người sử dụng thường xuyên, liên tục MXH với tần suất cao.
Các nghiên cứu tập trung làm rõ những điểm tích cực và cả những điểm tiêu cực mà MXH mang đến cho thanh thiếu niên. Không ít nghiên cứu đặc biệt nhấn mạnh việc đưa ra những phương cách để các bạn trẻ “thoát khỏi đám mây mù độc hại” mà MXH có thể tạo ra với họ. Ưu thế mà MXH mang lại là không thể phủ nhận khi MXH trao cho người sử dụng quyền chọn thông tin, sàng lọc hay tiếp nhận. Các nền tảng được xây dựng để thích ứng ngày càng tốt hơn với sở thích của giới trẻ, những người vốn quan tâm nhiều hơn đến những tin tức nhẹ nhàng, chẳng hạn như âm nhạc, thời trang, những người nổi tiếng, phong cách sống hơn là những sự kiện chính trị hoặc cạnh tranh kinh doanh.
Trong 10 năm trở lại đây, cùng với sự mở rộng nhanh chóng của Internet, sự quan tâm của giới học thuật đối với MXH đã tăng lên i 9 nhanh chóng. Việc phân tích các mối quan hệ trên MXH đã nổi lên như một chủ đề chính, rõ ràng trong nghiên cứu về các phương tiện truyền thông mới. Ít nhất là trong tương lai gần, các nghiên cứu về MXH được thiết lập để đóng vai trò cung cấp rộng hơn những hiểu biết về thay đổi công nghệ và xã hội. Thông điệp bao trùm các nghiên cứu về MXH là chúng ta đang sống trong một giai đoạn mà những vấn đề phức tạp và nghịch lý của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 không ngăn được việc tạo ra cơ hội tuyệt vời cho thế hệ trẻ viết lại “các quy tắc giao tiếp được chấp nhận” và tìm con đường mới cho sự phát triển mạnh mẽ.
Các nhà nghiên cứu không chỉ chủ ý tìm cách đưa ra cách giải pháp thích ứng với MXH mà còn muốn trình bày trực tiếp những gì mà mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể làm cho bản thân, gia đình và cộng đồng, chuẩn bị cho tương lai và sẵn sàng thích ứng với cuộc sống trong một hệ sinh thái MXH phát triển chóng mặt. Nổi bật trong số đó có thể kể đến cuốn sách The virtual community: homesteading on the electronic frontier của Howard Rheingold [91], được Massachusetts Addison - Wesley xuất bản lần đầu năm 1993, cách đây đúng 30 năm. Thuật ngữ “cộng đồng ảo” (virtual community) xuất hiện lần đầu tiên trong công trình này và H. Rheingold được hóm hỉnh gọi là công dân đầu tiên của cộng đồng ảo.
Trong cuốn sách này, H. Rheingold đã đưa người đọc đi “tham quan” cộng đồng ảo của mạng trực tuyến. Đó là một cộng đồng có thật, phong phú, sinh động và không ít những phức tạp, “rối rắm” như bất kỳ một cộng đồng nào khác. Ở đó, mọi người nói chuyện, tranh luận, tìm kiếm thông tin, trao đổi chính trị, giao lưu, kết bạn, thậm chí yêu nhau và lừa dối,.
Trong ấn bản này, tác giả cũng đưa ra ý tưởng về giao tiếp xã hội trực tuyến, khi ngày càng có nhiều người trên khắp thế giới kết nối mạng. Trong nghiên cứu The complex problem of monetizing virtual electronic social netswoks [89], tác giả Eric K. Clemons cho rằng, từ khi xuất hiện Internet, MXH đã ra đời, là một tập hợp người/hoặc các tổ chức/hay các thực i 10 thể xã hội khác được kết nối với nhau thông qua mạng máy tính. Khi quảng cáo truyền thống đang mất dần hiệu quả, trở nên mờ nhạt và thiếu sức hấp dẫn, cả nhà quảng cáo và chủ sở hữu phương tiện truyền thông đang tuyệt vọng tìm kiếm những cách thay thế để tiếp cận người tiêu dùng hiệu quả hơn thì MXH mang lại cho quảng cáo một nguồn lực mới, đầy tiềm năng.
Mặc dù có nhiều cách để kiếm tiền từ lưu lượng truy cập MXH, nhưng nếu chỉ cố gắng coi MXH là một phương tiện giải trí như nhiều phương tiện giải trí khác thì chắc chắn sẽ thất bại. Phương tiện quảng cáo và giải trí truyền thống là hệ thống gửi tương tác một chiều, trong đó người xem phải trả phí như một phần cái giá mà họ phải trả để được giải trí. Các MXH trực tuyến nên được xem như môi trường, hoặc là nơi gặp gỡ để trao đổi thông tin, quan sát, cạnh tranh và cùng nỗ lực,… Trong không gian MXH, mọi người không phải là tù nhân, và khi họ không quan tâm, không được giải trí hoặc cảm thấy rằng họ đang bị thao túng, họ có thể rời đi. Các nguyên tắc kiếm tiền từ môi trường và địa điểm gặp gỡ vẫn đang được khám phá.
Năm 1996, Rob Shields công bố công trình Cultures of Internet, virtual spaces, real histories, living bodies [103]. Cuốn sách xem xét triển vọng của một “thế giới trực tuyến” - sân chơi dành cho những thực thể ảo, được định hình bằng những danh tính tương đối linh hoạt, có thể tráo đổi, và dường như không liên quan với các thực thể trong thế giới thực. Cuốn sách cũng trình bày một cách hệ thống về sự phát triển của Internet, vai trò của các nhà làm chính sách đối với việc hình thành ‘siêu xa lộ” thông tin. Cách đây 27 năm, Rob Shields cũng đặt ra câu hỏi: Có tự do ngôn luận trên mạng không.
Kết cấu hạ tầng thông tin toàn cầu có bị kiểm duyệt không? Cần xây dựng ý thức trong thế giới ảo không?. The world flat (Thế giới phẳng) được viết bởi Thomas L. Friedman [108], một trong những nhà bình luận hàng đầu của nước Mỹ về quan hệ quốc tế, trưởng phân xã tạp chí New York Times tại Beirut và Jerusalem, xuất bản lần đầu năm 2005. Friedman sử dụng ẩn dụ thế giới phẳng để mô tả cách mà i 11 toàn cầu hóa - lên độ cao gần như chọc trời và xuống độ sâu thậm chí không thể tưởng tượng nổi - đã san bằng “sân chơi” và tạo khả năng cho không chỉ là sự cô đọng “ảo” của không gian và thời gian địa lý, mà còn là sự kết hợp của tất cả con người trên thế giới vào một mạng lưới của kết nối và cộng tác, thông qua các loại tín hiệu kỹ thuật số, Internet, điện thoại di động với nhiều chức năng mới và nhiều hình thức lưu trữ,.
Trên cơ sở đó, tác giả cũng đưa ra quan điểm về chiến lược phát triển của các quốc gia. Với mỗi quốc gia sẽ có những cách phát triển khác nhau nhưng để bắt kịp với xu hướng chung của toàn cầu thì bất kỳ quốc gia nào cũng cần tập trung vào hai yếu tố cơ bản: thứ nhất, xây dựng một cơ sở hạ tầng kỹ thuật tốt, từ băng thông Internet đến điện thoại di động giá rẻ, sân bay và đường sá hiện đại; thứ hai, xây dựng một nền giáo dục tiên tiến, ngang tầm với các tiêu chuẩn của thế giới nhằm đào tạo ngày càng nhiều người có tư duy sáng tạo. Trong công trình nghiên cứu Social networks and Internet usages by the young generations (Mạng xã hội và thói quen sử dụng Internet của thế hệ trẻ) (2013), tác giả Sophie Tan-Ehrhardt [107] đã rất lý trí khi khẳng định đầy mạnh mẽ rằng, chúng ta đang đắm mình trong một xã hội kỹ thuật số, trong đó các mối quan hệ xã hội, giao tiếp, giáo dục, giải trí và công việc đang thay đổi hằng ngày, hằng giờ. Các quỹ đạo quan trọng của mọi công dân trên toàn cầu, quyền tự chủ và hạnh phúc bị ảnh hưởng bởi quá trình số hóa.
Để phân tích các khía cạnh khác nhau của hạnh phúc như làm chủ môi trường hoặc các mối quan hệ tích cực, tác giả lưu ý cần tính đến môi trường công nghệ và cách những người trẻ tuổi tham gia, học hỏi và tương tác trên các trang MXH. Thế hệ mới, những người sử dụng nhiều công nghệ, được coi là những người “bản địa kỹ thuật số”, và do đó năng lực kỹ thuật số đóng một vai trò quan trọng đối với hạnh phúc của họ. Trong cuốn sách The psychology of the Internet (2015) [101], Patricia M. Wallace - Tiến sĩ Tâm lý học và Thạc sĩ tin học của trường Đại học Maryland University đã công bố những thực nghiệm về cách con người ứng xử i 12 khi tương tác, giao tiếp trực tuyến và lý giải về ảnh hưởng của môi trường trực tuyến tới hành vi của con người theo những cách đáng ngạc nhiên.
Wallace, tương tác trên Internet làm mất đi những hành vi, cử chỉ phi ngôn ngữ và bản chất “lạnh” khi giao tiếp trực tuyến có thể dẫn đến nhiều vấn đề. Dựa trên nghiên cứu tâm lý của người sử dụng Internet, cuốn sách cung cấp một cái nhìn tổng quan về các khía cạnh tâm lý của những người tham gia không gian mạng, trả lời các câu hỏi quan trọng về tác động của Internet đối với hành vi của con người, chẳng hạn như tại sao chúng ta thường hành động theo những cách không bình thường trong môi trường trực tuyến và cách mạng xã hội ảnh hưởng đến ấn tượng trong tâm trí chúng ta cũng như trong việc hình thành các mối quan hệ cá nhân. Cuốn sách tiếp cận nghiêm túc các xu hướng công nghệ mới, ứng dụng của mạng xã hội như hẹn hò trực tuyến, “gây hấn” trực tuyến, chơi trò chơi trực tuyến, giới tính và tình dục, quyền riêng tư và giám sát, đặc tính gây nghiện của Internet và chiến lược định hình tương lai của Internet. Và cuối cùng P.
Wallace ngụ ý rằng, Internet, MXH - nơi mà kinh nghiệm của chúng ta trong đó - vẫn còn non trẻ, nên hãy bắt đầu từ bây giờ, khi chúng ta vẫn còn cơ hội hiếm hoi để tác động đến quá trình phát triển của nó.