Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VÈ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Ở TRUNG TÂM BỒI DƯỠNG CHÍNH TRỊ 1. Giáo dục lý luận chính trị và phương pháp pháp giáo dục lý luận chính trị 1. Lý luận chính trị và Giáo dục lý luận chính trị 1. Lý luận chính trị Để hiểu bản chất của khái niệm lý luận chính trị, trước hết cần tìm hiểu một số khái niệm có liên quan.
- Khái niệm lý luận Có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm lý luận. Lý luận có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp “Theo rie”, nghĩa sơ khai của nó là quan sát, nghiên cứu. Theo từ điển Tiếng Việt: “Lý luận là tổng kết có hệ thống những kinh nghiệm của loài người phát sinh từ thực tiễn để chi phối và cải tạo thực tiễn” [53, tr. Từ điển Triết học đã định nghĩa: “Lý luận là sự tổng hợp các tri thức về tự nhiên và xã hội tích lũy được trong quá trình lịch sử, là hệ tư tưởng chủ đạo trong một lĩnh vực tri thức” [51, tr.
Chủ tịch Hồ Chí Minh định nghĩa: “Lý luận là sự tổng kết những kinh nghiệm của loài người, là tổng hợp những tri thức về tự nhiên và xã hội tích trữ lại trong quá trình lịch sử” [40, tr. Theo Người, lý luận chân chính là “đem thực tế trong lịch sử, trong kinh nghiệm, trong các cuộc tranh đấu, xem xét, so sánh kỹ lưỡng, rõ ràng, làm thành kết luận. Rồi lại đem nó chứng minh trong thực tế” [35, tr. 8 Có thể nói, định nghĩa về lý luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn toàn chính xác và đầy đủ về lý luận.
Qua đó, Người đã góp phần làm sáng tỏ quan niệm về lý luận cũng như nguồn gốc, cách thức hình thành lý luận. Từ những cách tiếp cận khái niệm lý luận nói trên, có thể hiểu: lý luận theo nghĩa chung nhất, là sự khái quát những kinh nghiệm thực tiễn, là sự tổng hợp những tri thức về tự nhiên, xã hội được tích luỹ trong quá trình hoạt động sống của con người; là sự phản ánh bản chất, tính quy luật, tất cả mọi hiện tượng trong đời sống xã hội và sau đó nó quay trở lại định hướng cho hoạt động thực tiễn của con người. - Khái niệm chính trị Khi đề cập đến chính trị có rất nhiều quan điểm khác nhau. Tuỳ theo cách tiếp cận cũng như việc bảo vệ lợi ích cho giai cấp mình mà người ta đưa ra các quan điểm cho phù hợp.
Theo quan niệm của các nhà kinh điển Mácxít thì chính trị là mối quan hệ giữa các giai cấp, dân tộc, quốc gia đối với quyền lực nhà nước. Chính trị là một hiện tượng xã hội đặc biệt, nó xuất hiện cùng với sự xuất hiện giai cấp, phân chia giai cấp và nhà nước. Theo tiếng Hy Lạp cổ chính trị là politica có nghĩa là những công việc có liên quan tới nhà nước, là nghệ thuật cai trị đất nước, đó còn là một tổ chức xã hội nằm dưới một quyền lực nhất định, quyền lực nhà nước. “Chính trị theo nguyên nghĩa của nó là những công việc của nhà nước, là phạm vi hoạt động gắn với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm xã hội khác nhau mà hạt nhân của nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước” [3, tr.Lênin khẳng định chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế, chính trị do kinh tế quyết định.
Nhưng mặt khác, chủ nghĩa Mác - Lênin cũng khẳng định vai trò tích cực tác động trở lại của chính trị đối với đời sống kinh tế - xã hội. Sự tác động của chính trị đối với cơ sở kinh tế thường diễn ra theo hai 9 hướng: nếu tư tưởng, quan điểm chính trị nào phản ánh đúng đắn sự vận động, phát triển khách quan thì nó thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Ngược lại, nó làm kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội.Lênin khẳng định: Chính trị không thể không chiếm vị trí ưu tiên so với kinh tế. Ưu tiên cho chính trị, là ưu tiên cho việc giành lấy quyền lực chính trị và cho xây dựng các quyết sách chính trị đúng.
Để đảm bảo cho sự phát triển kinh tế thì phải thông qua một hệ thống chính trị như chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật nhà nước một cách đúng đắn khoa học, không được sai lầm, mơ hồ về chính trị. Chính trị là một lĩnh vực rất tinh tế, nhạy cảm, nó biểu hiện trên cơ sở các tri thức được tích luỹ trong quá trình lịch sử và những quan hệ gắn với con người, với giai cấp, dân tộc và thời đại. Do tính phức tạp, nhạy bén, năng động nên chính trị không có một công thức chung, cách thức chung duy nhất nào cả và nó cũng không phải là con đường thẳng tắp, thuận lợi, dễ đi mà nó là con đường quanh co phức tạp.Lênin cho rằng chính trị giống đại số hơn là số học, càng giống toán học cao cấp hơn toán học sơ cấp, chính trị là vận mệnh thực tế của hàng triệu con người. - Khái niệm lý luận chính trị Với góc độ tiếp cận khái niệm lý luận và khái niệm chính trị ở trên đây, có thể đưa ra một khái niệm lý luận chính trị như sau: Lý luận chính trị là lý luận trong lĩnh vực chính trị.
Lý luận chính trị ra đời khi xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp để đại diện cho một lợi ích của một Đảng, một giai cấp nhất định trong xã hội. Lý luận chính trị là hệ thống các quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của một Đảng, một giai cấp để giành, giữ và thực thi quyền lực Nhà nước. Như vậy, lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin là lý luận chính trị của giai cấp vô sản, là hệ tư tưởng chân chính nhất của giai cấp vô sản và chính đảng của mình - Đảng Cộng sản. Đó là kim chỉ nam của giai cấp vô sản trong cuộc đấu tranh giải phóng mình, giải phóng nhân dân lao động khỏi áp bức bóc lột của giai cấp tư sản và trả con người về đúng vị trí của nó.
Giáo dục và giáo dục lý luận chính trị Giáo dục Theo từ điển Tiếng Việt, giáo dục được hiểu “là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đặt ra; khi coi giáo dục là một danh từ thì nó được hiểu “là hệ thống các biện pháp và các cơ quan giảng dạy- giáo dục của một nước”[86 tr. Với cách tiếp cận khác nhau, giáo dục được hiểu theo 2 nghĩa: Theo nghĩa rộng, giáo dục là hoạt động (hay quá trình) chuyển giao hệ thống tri thức, kinh nghiệm xã hội của thế hệ này cho các thế hệ kế tiếp nhằm hình thành và phát triển nhân cách, đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển của đời sống xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định. Theo nghĩa hẹp, giáo dục gắn với quá trình hình thành và phát triển hệ thống nhà trường (giáo dục nhà trường) là các hoạt động giáo dục có mục đích, có nội dung chính xác cho từng bậc học và loại hình trường, được thực hiện một cách có kế hoạch, có hệ thống trong khuôn khổ nhà trường Như vậy, với cách hiểu rộng rãi nhất, giáo dục tương ứng với quá trình xã hội hóa con người, là hoạt động tất yếu của xã hội và phát triển xã hội. Đó là quá trình hình thành nhân cách con người dưới ảnh hưởng, tác động của các điều kiện khách quan, chủ quan đối với các cá nhân; giáo dục là hoạt động có mục đích của xã hội với nhiều lực lượng tham gia, tác động có hệ thống, có kế hoạch đến con người để hình thành nên những giá trị nhân cách, những phẩm chất năng lực cần thiết (giáo dục xã hội); giáo dục được hiểu là quá trình tác động của các nhà sư phạm trong nhà trường tới người học nhằm giúp đỡ họ nhận thức, phát triển trí tuệ, hình thành phẩm chất nhân cách; giáo dục được hiểu là quá trình bồi dưỡng để hình thành những phẩm chất đạo đức cụ thể thông qua việc tổ chức cuộc sống, giao lưu và hoạt động.
11 Giáo dục có nội dung rất phong phú bao gồm giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm mỹ, lao động, kinh tế, quốc phòng, an ninh, chính trị, tư tưởng… Xét trong mối quan hệ giữa giáo dục với chính trị, từ khi xã hội có sự phân chia giai cấp thì giáo dục trở thành một phương thức đấu tranh giai cấp và giáo dục mang tính giai cấp. Trong đó, chính trị - tư tưởng được xác định là một nội dung chủ đạo và có vị trí đặc biệt trong việc rèn luyện, xây dựng các tri thức chính trị, hình thành nhân cách, củng cố niềm tin, quy định bản chất xã hội, bản chất giai cấp cho đối tượng giáo dục. Giáo dục lý luận chính trị Từ quan niệm chung về giáo dục, lý luận chính trị như vậy, ta cần nhận thức như thế nào về giáo dục lý luận chính trị? Giáo dục lý luận chính trị như một hoạt động không thể thiếu trong công tác chính trị - tư tưởng của mọi chế độ đương thời. Theo Lênin, giáo dục lý luận chính trị đem cho quần chúng nhân dân lao động sự hiểu biết về quy luật sự phát triển xã hội, về thế giới khoa học, về đường lối, chính sách của chính đảng cách mạng, biến nó thành niềm tin tưởng, những nguyên tắc đạo đức, giúp gạt bỏ những tàn dư tư tưởng cũ, lạc hậu, tiếp thu tư tưởng mới tiên tiến, khoa học.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Giáo dục lý luận chính trị là truyền bá Chủ nghĩa Mác – Lê nin, đường lối, chính sách của đảng và Nhà nước tới cán bộ, đảng viên và nhân dân nhằm tạo sự thống nhất về tư tưởng, năng cao nhận thức chính trị, phẩm chất cách mạng và năng lực hoạt động thực tiễn của họ, hướng dẫn họ vận dụng những hiểu biết ấy vào thiển cuộc sống…, chúng ta học tập lý luận là cốt để áp dụng vào thực tế”. Trong giáo trình “Nguyên lý công tác tư tưởng” của khoa Tuyên truyền, học viện báo chí và Tuyên truyên viết: “Giáo dục lý luận chính trị là quá trình truyền bá và tiếp thu những nguyên lý Chủ nghĩa Mác – Lên nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước trong can bộ, đảng viên quần chúng nhân dân”.