Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lý thuyết hành động xã hội của Max Weber. Luận điểm cơ bản của lý thuyết hành động xã hội của Max Weber là hướng tới việc phân tích và làm sáng tỏ tính chất xã hội trong hành động của con người, để phân biệt ranh giới rõ ràng giữa hành động mang tính chất xã hội và những hành vi thuần túy “phản ứng”, mang tính bản năng của con người. Cụ thể Max Weber lý giải tính xã hội trong hành động của con người thông qua hai yếu tố: thứ nhất, một hành động được coi là hành động xã hội luôn luôn có sự tham gia của ý thức con người “Hành động xã hội là hành động được chủ thể gắn cho một ý nghĩa chủ quan nào đó. Weber thì gọi yếu tố ý thức đó chính là ý nghĩa chủ quan và ý nghĩa chủ quan này có tác dụng định hướng mục đích của hành động.
Vậy những nhân tố nào tham gia vào ý nghĩa chủ quan chi phối hành động của cá nhân? Max Weber đã hướng tới lý giải động cơ, nhu cầu và ý nghĩa của hành động xã hội. Như vậy, trong cấu trúc của hành động xã hội, yếu tố đầu tiên phải nhắc đến là nhu cầu, lợi ích cá nhân. Nhu cầu của chủ thể tạo ra động cơ thúc đẩy hành động để thỏa mãn nó. Nhu cầu xuất phát từ những trạng thái tâm lý, tình cảm, tinh thần của mỗi con người.
Động cơ là yếu tố bên trong, khó nắm bắt, tuy nhiên nó lại tạo nên tính tích cực hành động của chủ thể, tham gia định hướng hành động, và qui định mục đích của hành động. Các động cơ này cũng hướng các hành động xã hội đến việc đạt được những mục đích nhất định hay đến những điều kiện sống và làm việc, điều kiện hoạt động nói chung. Như vậy, hành động xã hội luôn gắn với tính tích cực của cá nhân. Tính tích cực này lại bị qui định bởi hàng loạt các yếu tố như nhu cầu, lợi ích, định hướng giá trị của 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chủ thể hành động.
Tất cả các yếu tố và quá trình đó là phương thức tồn tại của chủ thể. Thông qua lý thuyết hành động xã hội, chúng ta có thể hiểu được tính tích cực trong hoạt động học tập của học viên cao học. Khi tham gia vào quá trình học tập, học viên cũng là chủ thể hành động. Hoạt động học tập của học viên là tập hợp những hành vi học tập được học viên gắn cho ý nghĩa chủ quan và mục đích nhất định, đồng thời cũng có sự hướng tới hành vi của người khác trong quá trình thực hiện.
Nghĩa là học viên xác định rõ việc thực hiện những hành động như đi học đúng giờ, ghi chép bài đầy đủ, nghe giảng, tìm kiếm thêm tài liệu trên thư viện, ôn thi .để làm gì, có ý nghĩa gì với chính bản thân họ và ảnh hưởng như thế nào đến những người xung quanh. Những hành vi học tập là sản phẩm của ý thức chủ quan của mỗi học viên. Khi những động cơ và mục đích học tập của mỗi học viên khác nhau sẽ dẫn đến việc thực hiện hành vi khác nhau. Một học viên đến lớp chỉ để điểm danh cho đủ sĩ số lớp sẽ có hành vi ghi bài và nghe giảng khác với một học viên đến lớp tiếp nhận kiến thức để trả bài tốt, một học viên có mục đích học tập để nâng cao trình độ và tiếp nhận thêm tri thức cũng sẽ có những hành vi tham gia vào các bài tập nhóm trên lớp, tìm kiến thêm tài liệu học tập, trao đổi với bạn học và tranh luận với giảng viên khác hơn những học viên đi học theo phong trào hay để học chỉ để lấy tấm bằng.
Tính tích cực trong hoạt động học tập của học viên chính là việc sinh viên đề ra ý nghĩa, đề ra mục đích cho hành vi học tập của mình và sự ý thức được cần thiết phải thực hiện nó. Ý nghĩa của hành động tùy vào nhận thức chủ quan của mỗi học viên, nhưng tính tích cực thì luôn gắn liền với hành động ấy. Như vậy, chúng ta có thể phân tích tính tích cực của học viên thông qua tìm hiểu động cơ, mục đích và việc học viên gắn ý nghĩa vào từng hành động của mình. Thông qua lý thuyết hành động xã hội giúp chúng ta hiểu hơn về bản chất hành vi học tập của học viên.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Quan điểm xã hội học về giáo dục của Emilie Durkheim. Quan điểm về giáo dục của Emile Durkheim được thể hiện trong cuốn sách “Giáo dục học và xã hội học” được xuất bản năm 1911 trong bối cảnh các thành tựu của khoa học tự nhiên đang đưa phương pháp luận khoa học tự nhiên lên vị trí độc tôn trong xã hội, vì vậy ông tham gia vào cuộc đấu tranh dành lại vị trí và ý nghĩa cho phương pháp luận khoa học xã hội. Ông đã quan tâm nghiên cứu giáo dục với tư cách là một phần của hệ thống khoa học xã hội. Nhìn nhận giáo dục dưới góc độ xã hội học, Emilie Durkheim đã phân tích chức năng xã hội của hệ thống giáo dục trên cơ sở lý thuyết cấu trúc - chức năng, từ đó chỉ ra sự tồn tài và phát triển của giáo dục với tư cách một tiểu hệ thống xã hội xuất phát từ việc đáp ứng các nhu cầu cơ bản của xã hội tổng thể, cụ thể ở đây là nhu cầu tiếp nhận tri thức, nhu cầu học hỏi, nhu cầu rèn luyện đạo đức, kỹ năng.Điểm then chốt trong nhiệm vụ của giáo dục là tạo ra “một lý tưởng của con người, một lý tưởng quy định về trí tuệ, thể chất và đạo đức.” Để thực hiện điều này giáo dục đã duy trì và củng cố sự thuần nhất giữa các cá nhân - cơ sở của tồn tại xã hội, bằng việc “ghi dấu ấn vào trong đầu óc của đứa trẻ những mối quan hệ cơ bản cần thiết trong cuộc sống của chúng tại cộng đồng.
Thông qua giáo dục, các tồn tại cá nhân trở thành con người xã hội” [ 26, tr. Luận điểm này đã bao hàm toàn bộ mục đích của một nền giáo dục: đó là việc giáo dục toàn diện mọi mặt đối với một cá nhân, đồng thời cũng đã chỉ ra giáo dục là một quá trình xã hội hóa thế hệ trẻ, khi tham gia vào môi trường nhà trường, quá trình xã hội hóa cá nhân bắt đầu mang tính hệ thống, và trường học chính là môi trường quan trọng nhất giúp cá nhân hòa nhập với các thành viên khác, hình thành và duy trì sự kết nối xã hội một cách liên tục và bền vững. Bởi vì không chỉ được chuyển giao các tri thức về khoa học cơ bản, các kỹ năng, giá trị trong môi trường nhà trường, cá nhân còn học hỏi được các kinh nghiệm xã hội, tham gia vào các mối quan hệ 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội - điều kiện tiền đề cho quá trình hội nhập xã hội. Vận dụng quan điểm này trong nghiên cứu để thấy được tầm quan trọng và sự tác động của yếu tố môi trường đào tạo tới sự hình thành, hoàn thiện nhân cách cá nhân nói chung và tới tính tích cực học tập của học viên nói riêng.
Bên cạnh những yếu tố về đặc điểm nhân khẩu, nơi cư trú, nghề nghiệp của cá nhân người học thì các yếu tố khách quan đến từ môi trường đào tạo như: cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật hỗ trợ giảng dạy và học tập; đội ngũ giảng viên, nội dung, chương trình và phương pháp giảng dạy; nội quy, quy chế lớp học ; bầu không khí học tập góp phần không nhỏ vào quá trình học tập của học viên. Dựa trên quan điểm này chúng tôi xem xét đưa ra giả thuyết về tác động của các yếu tố thuộc môi trường đào tạo tới tính tích cực học tập của học viên cao học, chẳng hạn như: những lớp học có bầu không khí học tập sôi nổi sẽ kích thích học viên hăng hái, nhiệt tình học tập hơn; hay giảng viên khi kết hợp nhiều phương pháp giảng dạy, sử dụng phương tiện kỹ thuật hỗ trợ sẽ tăng chất lượng, hiệu quả của bài giảng và làm tăng tính tích cực học tập của người học; hay những môn học giảng viên xiết chặt hơn về kỷ luật như: điểm danh thường xuyên, trừ điểm khi nghỉ học. thì học viên cũng sẽ có xu hướng đi học chăm chỉ hơn những môn học mà giảng viên ít điểm danh hoặc không có một hình phạt nào cho việc nghỉ học tự do và đi học muộn. Một luận điểm quan trọng nữa mà Emile Durkheim nhấn mạnh trong quan điểm về giáo dục nữa chính là mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh.
Ông cho rằng “bất kỳ sự thay đổi nào trong hệ thống giáo dục cũng phải được các giáo viên thúc đẩy trước tiên để đáp ứng được các nhu cầu mới của xã hội và cũng đáp ứng nhu cầu mới của hệ thống. Luận điểm này của ông nhấn mạnh vai trò quan trọng của người thầy giáo trong quá trình chuyển giao những tri thức khoa học, kỹ năng, kinh nghiệm, các khuôn mẫu giá trị, khuông mẫu hành vi tới người học sinh. Có thể nói người thầy giáo là 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người đi đầu trong việc lĩnh hội mọi sự cải biến theo hướng tích cực và tiến bộ của xã hội để truyền đạt lại cho thế hệ học sinh, họ có vai trò là cầu nối giữa người học và những nhu cầu ngày càng cao của xã hội, họ càng làm tốt nhiệm vụ cầu nối này thì kết quả đầu ra của giáo dục sẽ là những nguồn nhân lực, đội ngũ tri thức, đội ngũ lao động có chất lượng cao của xã hội. Vận dụng quan điểm này trong nghiên cứu của mình, chúng tôi xem xét ảnh hưởng của yếu tố phương pháp giảng dạy của giảng viên tới tính tích cực học tập của học viên, cụ thể là những thay đổi, cải tiến về phương pháp giảng dạy như: chuyển từ phương pháp giảng dạy truyền thống (độc chép, độc thoại, thuyết trình kết hợp đọc chép) sang phương pháp giảng dạy mới (thảo luận nhóm theo chủ để, định hướng, gợi mở vấn đề, sủ dụng các phương tiện kỹ thuật hiện đại hỗ trợ giảng dạy.) sẽ kích thích tính chủ động tư duy và làm việc độc lập của học viên, từ đó tăng tính tích cực học tập của họ.3 Lý thuyết lựa chọn hợp lý: Trung tâm của thuyết lựa chọn hợp lý là chủ thể hành động.