Nghiên Cứu Tác Động Của Hiệp Định EVFTA Đến Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam

Khóa luận phân tích tác động của hiệp định EVFTA đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về cơ hội và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Lê Dung
• Người hướng dẫn: ThS. Đỗ Hoàng Phương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Tác Động Của Hiệp Định EVFTA Đến Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tác động của FTA đến thương mại quốc tế
• 1.3. Tác động của Hiệp định EVFTA tới ngành thủy sản
• 1.4. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Các khái niệm cơ bản về xuất khẩu thủy sản
• 1.6. Đặc điểm của ngành xuất khẩu thủy sản
• 1.7. Vai trò của xuất khẩu thủy sản đối với nền kinh tế
• 1.8. Hiệp định thương mại tự do (FTA)
• 1.9. Đặc điểm của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.10. Vai trò của Hiệp định thương mại tự do
• 1.11. Phân loại Hiệp định thương mại tự do
• 1.12. Tổng quan về Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA)
• 1.13. Nội dung của Hiệp định EVFTA liên quan đến ngành thủy sản
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Chỉ số lợi thế so sánh (RCA)
• 2.2. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.3. Mô hình trọng lực (Gravity model)
• 2.4. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.5. Số liệu của mô hình
• 3. XUẤT KHẨU THỦY SẢN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam
• 3.2. Tình hình xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường thế giới
• 3.3. Tình hình xuất khẩu thủy sản Việt Nam ra thị trường EU
• 3.4. Tăng trưởng xuất khẩu thủy sản Việt Nam ra thị trường EU
• 3.5. Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang các nước EU trước và sau khi EVFTA có hiệu lực
• 3.6. Kết quả phân tích mô hình
• 3.7. Thống kê mô tả biến nghiên cứu
• 3.8. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy
• 3.9. Giải pháp đối với Nhà nước
• 3.10. Giải pháp cho doanh nghiệp
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Hiệp Định EVFTA Đến Xuất Khẩu Thủy Sản

Hiệp định EVFTA (Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU) được ký kết vào tháng 6 năm 2019 và có hiệu lực từ tháng 8 năm 2020. Đây là một trong những hiệp định thương mại tự do quan trọng nhất mà Việt Nam tham gia, mở ra cơ hội lớn cho ngành xuất khẩu thủy sản. Ngành thủy sản Việt Nam, với nhiều sản phẩm chủ lực như tôm, cá tra, và cá ngừ, có thể tận dụng lợi thế từ việc giảm thuế quan và tiếp cận thị trường EU. Tuy nhiên, để đạt được điều này, các doanh nghiệp cần phải đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và quy định nghiêm ngặt từ EU.

1.1. Hiệp Định EVFTA Cơ Hội Và Thách Thức Cho Ngành Thủy Sản

Hiệp định EVFTA mang lại nhiều cơ hội cho ngành thủy sản Việt Nam, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Các doanh nghiệp cần phải cải thiện chất lượng sản phẩm và tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm. Theo VASEP, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ EVFTA vẫn còn thấp, chỉ đạt khoảng 32,66% trong năm 2022.

1.2. Tình Hình Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam Sang EU Trước Và Sau EVFTA

Trước khi EVFTA có hiệu lực, xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang EU đã gặp nhiều khó khăn do các rào cản kỹ thuật và quy định nghiêm ngặt. Sau khi hiệp định có hiệu lực, kim ngạch xuất khẩu đã có sự tăng trưởng đáng kể, đặc biệt là trong các mặt hàng như tôm và cá ngừ.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam

Ngành thủy sản Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức trong bối cảnh thực thi EVFTA. Các doanh nghiệp cần phải vượt qua các rào cản kỹ thuật và đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng cao của EU. Ngoài ra, sự cạnh tranh từ các quốc gia khác cũng là một yếu tố cần được xem xét. Việc thiếu thông tin và hỗ trợ từ chính phủ cũng làm giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp.

2.1. Rào Cản Kỹ Thuật Đối Với Xuất Khẩu Thủy Sản

Các rào cản kỹ thuật như quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật là những thách thức lớn đối với xuất khẩu thủy sản. Doanh nghiệp cần phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng các yêu cầu này.

2.2. Cạnh Tranh Từ Các Quốc Gia Khác

Việt Nam không phải là quốc gia duy nhất xuất khẩu thủy sản sang EU. Các đối thủ như Ấn Độ và Thái Lan cũng đang gia tăng cạnh tranh. Do đó, việc nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Nâng Cao Chất Lượng Xuất Khẩu Thủy Sản

Để tận dụng tối đa lợi ích từ EVFTA, các doanh nghiệp thủy sản cần áp dụng các phương pháp nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và cải thiện quy trình kiểm soát chất lượng là rất cần thiết. Ngoài ra, việc đào tạo nhân lực cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.1. Đầu Tư Vào Công Nghệ Và Quy Trình Sản Xuất

Đầu tư vào công nghệ mới giúp cải thiện chất lượng sản phẩm và giảm chi phí sản xuất. Các doanh nghiệp cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường EU.

3.2. Đào Tạo Nhân Lực Để Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh

Đào tạo nhân lực là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào kỹ năng sản xuất, quản lý chất lượng và marketing.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Xuất Khẩu Thủy Sản

Nghiên cứu cho thấy rằng việc thực thi EVFTA đã mang lại nhiều lợi ích cho ngành thủy sản Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu đã tăng trưởng đáng kể, đặc biệt là trong các mặt hàng chủ lực. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, các doanh nghiệp cần phải tiếp tục cải thiện chất lượng sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn của EU.

4.1. Kết Quả Xuất Khẩu Thủy Sản Sau Khi EVFTA Có Hiệu Lực

Sau khi EVFTA có hiệu lực, kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang EU đã tăng trưởng mạnh mẽ. Các sản phẩm như tôm và cá ngừ đã có sự gia tăng đáng kể về lượng và giá trị xuất khẩu.

4.2. Các Bài Học Kinh Nghiệm Từ Doanh Nghiệp Thành Công

Nhiều doanh nghiệp đã thành công trong việc tận dụng lợi ích từ EVFTA. Họ đã áp dụng các chiến lược marketing hiệu quả và cải thiện chất lượng sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của thị trường EU.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam

Tương lai của xuất khẩu thủy sản Việt Nam trong bối cảnh EVFTA là rất hứa hẹn. Tuy nhiên, để đạt được thành công bền vững, các doanh nghiệp cần phải tiếp tục cải thiện chất lượng sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh. Chính phủ cũng cần hỗ trợ doanh nghiệp trong việc tiếp cận thông tin và công nghệ mới.

5.1. Triển Vọng Tương Lai Của Ngành Thủy Sản

Ngành thủy sản Việt Nam có nhiều cơ hội để phát triển trong tương lai. Việc tận dụng tốt các ưu đãi từ EVFTA sẽ giúp ngành này mở rộng thị trường và tăng trưởng bền vững.

5.2. Các Giải Pháp Đề Xuất Để Tăng Cường Xuất Khẩu

Để tăng cường xuất khẩu thủy sản, cần có các giải pháp như cải thiện chất lượng sản phẩm, nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu mạnh cho sản phẩm thủy sản Việt Nam.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tác động của Hiệp định EVFTA đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Lê Dung (lớp QH-2020 E Kinh tế CLC 3, Hệ Chất lượng cao, Khoa Kinh tế Chính trị, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội) dưới sự hướng dẫn của ThS. Đỗ Hoàng Phương vào năm 2023.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Hiệp định Thương mại Tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA) được Nghị viện Châu Âu phê chuẩn ngày 12 tháng 2 năm 2020 và chính thức có hiệu lực vào năm 2020, đánh dấu bước ngoặt lớn trong việc mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa Việt Nam. Với việc xóa bỏ khoảng 99% số dòng thuế quan, EVFTA mở ra triển vọng tiếp cận thị trường EU – khu vực nhập khẩu thủy sản lớn nhất thế giới với nhu cầu trên 9,3 triệu tấn (trị giá khoảng 50 tỷ euro mỗi năm).

Theo số liệu từ Bộ Công Thương được tác giả trích dẫn, tính đến năm 2022, Việt Nam đứng thứ ba thế giới về xuất khẩu thủy sản (chiếm gần 7% thị phần toàn cầu, chỉ sau Na Uy và Trung Quốc). Kim ngạch xuất khẩu thủy sản chiếm 3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và đóng góp gần 12% tổng kim ngạch xuất khẩu của nền kinh tế trong nước, với các mặt hàng chủ lực gồm tôm, cá tra và cá ngừ.

Tuy nhiên, bối cảnh thương mại giai đoạn 2020–2023 đối mặt với nhiều biến động do sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu bởi đại dịch COVID-19 và sức ép suy giảm kinh tế. Theo số liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản tính đến tháng 5 năm 2023 chỉ đạt khoảng 3,4 tỷ USD (giảm 28% so với cùng kỳ năm trước). Bên cạnh đó, tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA chung của Việt Nam năm 2022 chỉ đạt 32,66% do các rào cản nghiêm ngặt về quy tắc xuất xứ, rào cản kỹ thuật (TBT), và biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS). Do đó, việc nghiên cứu định lượng và định tính về tác động thực tế của EVFTA sau khi có hiệu lực là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường EU (đặc biệt trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19) và đề xuất các giải pháp nhằm giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý tận dụng tối đa lợi ích từ Hiệp định.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về xuất khẩu thủy sản và các cam kết trong Hiệp định EVFTA.
  2. Phân tích thực trạng xuất khẩu mặt hàng thủy sản từ Việt Nam sang các nước EU giai đoạn trước và sau khi EVFTA có hiệu lực.
  3. Đánh giá tác động định lượng và định tính của Hiệp định EVFTA đến kim ngạch và cơ cấu xuất khẩu thủy sản Việt Nam.
  4. Đề xuất nhóm giải pháp cho Nhà nước và các doanh nghiệp ngành thủy sản nhằm gia tăng kim ngạch và tối ưu hóa ưu đãi từ Hiệp định.
• Câu hỏi nghiên cứu: Tham gia Hiệp định EVFTA mang lại những tác động như thế nào đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của Hiệp định EVFTA đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Hoạt động thương mại thủy sản giữa Việt Nam và 27 quốc gia thành viên Liên minh Châu Âu (EU).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn thu thập và phân tích dữ liệu từ năm 2012 đến năm 2022 (kèm số liệu cập nhật đầu năm 2023).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình áp dụng

Khóa luận xây dựng nền tảng nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế quốc tế:

• Lý thuyết thương mại quốc tế cổ điển và hiện đại: Lý thuyết "Bàn tay vô hình" của Adam Smith, Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo, và lý thuyết thương mại quốc tế của Paul R. Krugman & Maurice Obstfeld.
• Lý thuyết về FTA thế hệ mới: Khái niệm FTA theo Điều XXIV:8(b) GATT 1947 và quan điểm mở rộng "WTO cộng" bao gồm cả các lĩnh vực phi thương mại (lao động theo chuẩn ILO, môi trường, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ).
• Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (Revealed Comparative Advantage - RCA): Sử dụng phương pháp luận và công thức từ World Integrated Trade Solution (WITS) nhằm đánh giá mức độ chuyên môn hóa và sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
• Mô hình trọng lực (Gravity Model in International Trade): Dựa trên cơ sở lý thuyết của Thomas Chaney, Luca De Benedictis và Daria Taglioni (2011) để thiết lập phương trình hồi quy đánh giá tác động của quy mô kinh tế (GDP), khoảng cách địa lý (Distance), tỷ giá hối đoái, thuế quan và biến giả EVFTA đến kim ngạch xuất khẩu thủy sản.

Khung pháp lý và phân loại hàng hóa

• Định nghĩa pháp lý: Khoản 1 Điều 28 Luật Thương mại Việt Nam năm 2005 về hoạt động xuất khẩu hàng hóa.
• Phân loại mã HS (Hệ thống Hài hòa mô tả và mã hóa hàng hóa): Khóa luận tiếp cận nhóm hàng thủy sản qua 8 phân nhóm chính thuộc Chương 3 (HS 0301 đến HS 0308 bao gồm cá sống, cá tươi/lạnh/đông lạnh, phi lê, động vật giáp xác, thân mềm, thủy sinh không xương sống) và Chương 16 (chế phẩm thủy sản như cá hộp, tôm đóng hộp, surimi).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp phân tích: Kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp số liệu thứ cấp, so sánh đối chiếu chuỗi thời gian (2012–2022), và phương pháp kinh tế lượng ước lượng mô hình trọng lực.
• Nguồn dữ liệu thứ cấp:
  • Cơ sở dữ liệu thống kê thương mại Liên Hợp Quốc (UN COMTRADE) và ITC Trade Map (dữ liệu xuất nhập khẩu thủy sản chi tiết giữa Việt Nam và 27 nước EU).
  • Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB) và Trading Economics (dữ liệu GDP, GDP bình quân đầu người, tỷ giá hối đoái).
  • Giải pháp Thương mại Tích hợp Thế giới (WITS) của WB/UNCTAD (dữ liệu thuế quan và chỉ số RCA).
  • The Time Now (dữ liệu khoảng cách địa lý giữa Việt Nam và các đối tác EU).
  • Số liệu chuyên ngành từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương, và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về Hiệp định thương mại tự do và xuất khẩu thủy sản

Chương 1 tập trung tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước, hệ thống hóa khái niệm và phân tích các cam kết cốt lõi của Hiệp định EVFTA liên quan đến ngành thủy sản:

• Tổng quan y văn: Tác giả phân tích các nghiên cứu của Dent (2006) và ICDT (2015) về tác động hai mặt của FTA thế hệ mới; các nghiên cứu chuyên sâu về thủy sản Việt Nam của Lê Thị Việt Nga (2021) chỉ ra các biện pháp SPS cản trở mạnh mẽ xuất khẩu hơn rào cản TBT; nghiên cứu của Le Thi Viet Nga, Vu Anh Tuan, Chu Tien Minh (2022) về biến động cơ cấu mặt hàng tôm, cá ngừ và cá tra; nghiên cứu của Đào Quỳnh Trang (2017), Trần Thị Duyên (2018), Nguyễn Thu Hương (2006), và Trần Văn Tuấn (2018) về rào cản kỹ thuật và lộ trình cắt giảm thuế.
• Quy trình xuất khẩu thủy sản: Khóa luận chuẩn hóa quy trình xuất khẩu qua 8 công đoạn liên hoàn: (1) Thu hoạch/nuôi trồng $\rightarrow$ (2) Chế biến $\rightarrow$ (3) Kiểm soát chất lượng $\rightarrow$ (4) Đóng gói $\rightarrow$ (5) Thủ tục giấy tờ xuất khẩu $\rightarrow$ (6) Vận chuyển và hậu cần đông lạnh $\rightarrow$ (7) Thông quan $\rightarrow$ (8) Phân phối tại thị trường đích.
• Đặc điểm và vai trò của ngành thủy sản: Tính mùa vụ cao, chuỗi cung ứng phức tạp có tính liên ngành, đáp ứng nhu cầu lương thực thiết yếu, tạo nguồn thu ngoại tệ cho ngân sách, giải quyết hơn 5 triệu việc làm trong ngành ngư nghiệp và góp phần bảo đảm an ninh, chủ quyền biển đảo.
• Cam kết cụ thể trong Hiệp định EVFTA đối với ngành thủy sản:
  • Cam kết thuế quan: Ngay khi có hiệu lực (EIF), khoảng 50% số dòng thuế được bãi bỏ (thuế suất từ 6–22% về 0% cho mực, bạch tuộc, nghêu, sò điệp, bào ngư, tôm sú đông lạnh). 50% số dòng thuế còn lại (thuế cơ sở 5,5–26%) giảm về 0% theo lộ trình 3–7 năm. Áp dụng hạn ngạch thuế quan (TRQ) 11.500 tấn/năm cho cá ngừ đóng hộp và 500 tấn/năm cho surimi (HS 1604.05).

Mặt hàng	Mã HS	Lộ trình cắt giảm thuế quan theo EVFTA
Tôm	HS 03061100, HS 03061710, HS 03061791–93	Thuế giảm từ 12% – 12,5% về 0% ngay khi EVFTA có hiệu lực (EIF).
	HS 03061794	Giảm từ mức thuế cơ sở 18% về 0% sau 5 năm.
	HS 16052110, HS 16052190 (Tôm chế biến/rán)	Giảm từ mức thuế cơ bản 20% về 0% sau 7 năm.
Cá tra	Nhóm HS 03	Lộ trình xóa bỏ thuế quan trong 3 năm (riêng cá hun khói là 7 năm).
Cá ngừ	Tươi sống/đông lạnh (trừ thăn/philê HS 0304)	Xóa bỏ thuế quan về 0% ngay khi Hiệp định có hiệu lực.
	Thăn/philê cá ngừ đông lạnh (HS 030487)	Xóa bỏ thuế quan từ mức cơ bản 18% về 0% sau 3 năm.
	Chế biến đóng hộp (HS 16)	Hạn ngạch thuế quan (TRQ) 11.500 tấn/năm được miễn thuế nhập khẩu.
Mực, bạch tuộc	Nhóm HS 03	Xóa bỏ thuế quan ngay khi có hiệu lực hoặc theo lộ trình 3 năm.
Cua	Nhóm HS 03	Xóa bỏ thuế quan theo lộ trình 3 năm.
Surimi	HS 1604.05	Áp dụng hạn ngạch thuế quan (TRQ) 500 tấn/năm.

• Quy tắc xuất xứ: Phân định thành 3 trường hợp: (1) Xuất xứ thuần túy (đánh bắt tại vùng biển Việt Nam hoặc nuôi trồng nội địa); (2) Cộng dồn xuất xứ song phương và cộng dồn mở rộng khu vực ASEAN đối với mực, bạch tuộc; (3) Quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR) cho phép nguyên liệu không có xuất xứ không vượt quá 10% giá thành sản phẩm đối với Chương 16.
• Cam kết TBT, SPS và Lao động: Quy định dán nhãn sức khỏe, chứng nhận khai thác chống khai thác IUU, hạn chế tiếp xúc nhựa trong sơ chế, tuân thủ tiêu chuẩn OIE/WTO SPS và thực thi các công ước cơ bản của ILO.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

• Trình bày công thức tính toán và ý nghĩa kinh tế của chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) đối với các nhóm hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh quốc tế.
• Thiết lập mô hình trọng lực mở rộng cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang 27 thị trường EU: định nghĩa biến phụ thuộc (kim ngạch xuất khẩu) và các biến độc lập (GDP Việt Nam, GDP các nước EU, khoảng cách địa lý, tỷ giá hối đoái, thuế suất thực tế, biến giả EVFTA đại diện cho hiệu lực hiệp định).
• Quy trình thu thập, xử lý và làm sạch dữ liệu bảng (panel data) giai đoạn 2012–2022 từ các cơ sở dữ liệu quốc tế WITS, COMTRADE, Trade Map và World Bank.

Chương 3: Thực trạng và đánh giá tác động của Hiệp định EVFTA đến xuất khẩu thủy sản ở Việt Nam

• Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam (2012–2022): Phân tích quy mô kim ngạch sang các thị trường lớn trên thế giới và vị trí của thị trường EU; cơ cấu tỷ trọng kim ngạch theo mã HS 4 chữ số tại thị trường thế giới và thị trường EU.
• So sánh trước và sau khi EVFTA có hiệu lực: Đánh giá biến động kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang 27 nước EU qua các kỳ giai đoạn 2020–2023; chỉ ra sự phục hồi về mặt trị giá nhưng chịu ảnh hưởng tiêu cực từ các cú sốc gián đoạn chuỗi cung ứng trong đại dịch COVID-19.
• Phân tích chỉ số RCA: Trình bày bảng so sánh chỉ số lợi thế so sánh hiện thị của thủy sản Việt Nam trong chuỗi 2012–2022 so với các nước trong khu vực, khẳng định nhóm hàng thủy sản vẫn duy trì lợi thế so sánh cao ($RCA > 1$).
• Kết quả ước lượng mô hình trọng lực: Thống kê mô tả các biến nghiên cứu và công bố kết quả hồi quy mô hình trọng lực; phân tích hệ số tác động của các biến quy mô kinh tế đối tác, khoảng cách, thuế quan và việc thực thi EVFTA đối với kim ngạch xuất khẩu thủy sản thực tế.
• Tỷ lệ tận dụng ưu đãi C/O: Phân tích thực tế tỷ lệ tận dụng ưu đãi theo mẫu C/O EUR.1 của ngành thủy sản trong tương quan với tỷ lệ tận dụng FTA trung bình của Việt Nam (32,66% năm 2022).

Chương 4: Giải pháp thúc đẩy thương mại ngành thủy sản Việt Nam

Chương 4 đề xuất hệ thống giải pháp chia thành 2 nhóm chủ thể:

• Nhóm giải pháp đối với Nhà nước: Hoàn thiện cơ chế chính sách xuất nhập khẩu; nâng cấp hạ tầng kiểm định vệ sinh an toàn dịch tễ đạt chuẩn EU; hỗ trợ pháp lý và đàm phán tháo gỡ "thẻ vàng" IUU; triển khai hệ thống đăng ký tự chứng nhận xuất xứ (REX); đẩy mạnh xúc tiến thương mại chuyên biệt tại các thị trường thành viên EU.
• Nhóm giải pháp đối với Doanh nghiệp: Nâng cao năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng thuế 0%; hiện đại hóa công nghệ chế biến sâu và chuỗi bảo quản lạnh (cold chain); thực hiện đầy đủ trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) và các tiêu chuẩn lao động theo công ước ILO; xây dựng thương hiệu thủy sản riêng biệt có chỉ dẫn địa lý rõ ràng để gia tăng giá trị gia tăng tại thị trường Châu Âu.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Khóa luận đã làm rõ vị thế của thủy sản Việt Nam trong thương mại quốc tế: đứng thứ 3 thế giới về xuất khẩu năm 2022 (chiếm gần 7% thị phần toàn cầu), đóng góp 3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và 12% tổng kim ngạch xuất khẩu trong nước.
2. Tổng hợp chi tiết lộ trình giảm thuế của toàn bộ các dòng thuế thủy sản chủ lực (tôm, cá tra, cá ngừ, mực, bạch tuộc, cua, surimi), chỉ rõ 50% dòng thuế về 0% ngay tại thời điểm EIF và 50% còn lại theo lộ trình 3–7 năm cùng hạn ngạch thuế quan TRQ (11.500 tấn cá ngừ đóng hộp, 500 tấn surimi).
3. Đo lường định lượng qua mô hình trọng lực và chỉ số RCA giai đoạn 2012–2022, chứng minh EVFTA có tác động tích cực thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu thủy sản, đồng thời chỉ ra các rào cản kỹ thuật SPS/TBT và việc đáp ứng quy tắc xuất xứ (PSR, tỷ lệ nguyên liệu không xuất xứ $<10%$) là các điểm nghẽn chính khiến tỷ lệ tận dụng ưu đãi chung năm 2022 chỉ đạt 32,66%.

Đóng góp của khóa luận

• Về mặt học thuật: Bổ sung khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm thông qua việc đánh giá dữ liệu thực tế sau khi EVFTA chính thức có hiệu lực (giai đoạn 2020–2022) kết hợp bối cảnh biến động của đại dịch COVID-19, thay vì chỉ dừng lại ở các dự báo tiềm năng trước hiệp định.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bộ giải pháp đồng bộ và khả thi cho cả cơ quan hoạch định chính sách nhà nước và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản nhằm tối ưu hóa lợi ích thuế quan từ EVFTA và vượt qua các rào cản phi thuế quan khắt khe của thị trường EU.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khoảng thời gian đánh giá sau khi EVFTA có hiệu lực trong khóa luận tương đối ngắn (từ tháng 8/2020 đến hết năm 2022), trùng lặp với giai đoạn dịch bệnh COVID-19 bùng phát mạnh làm biến dạng dòng chảy thương mại và logistics quốc tế, do đó chưa phản ánh toàn diện tác động dài hạn của các dòng thuế có lộ trình giảm 5–7 năm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng chuỗi số liệu sau năm 2023 khi các lộ trình thuế quan 3–5 năm hoàn tất; phân tích chi tiết tác động của EVFTA ở cấp độ vi mô theo từng nhóm doanh nghiệp (doanh nghiệp lớn so với doanh nghiệp vừa và nhỏ) hoặc phân tích sâu hơn tác động của việc gỡ bỏ thẻ vàng IUU đối với xuất khẩu hải sản khai thác.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tham khảo hữu ích cho:

• Đối tượng: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Kinh tế chính trị, Kinh doanh quốc tế, Thương mại quốc tế và Quản trị chuỗi cung ứng nông - thủy sản.
• Phần giá trị nhất:
  • Bảng tổng hợp chi tiết lộ trình cắt giảm thuế quan theo từng mã HS (Chương 1).
  • Quy chuẩn xác định quy tắc xuất xứ và cơ chế cộng dồn (Chương 1).
  • Khung phương pháp luận kết hợp chỉ số RCA và Mô hình trọng lực trong phân tích thương mại song phương (Chương 2 và Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Hiệp định EVFTA mang lại cam kết thuế quan cụ thể nào đối với mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam?

Đối với tôm nguyên liệu thuộc Chương 3 (như mã HS 03061100, HS 03061710), thuế nhập khẩu giảm từ mức 12% – 12,5% về 0% ngay khi EVFTA có hiệu lực. Mã HS 03061794 giảm từ mức thuế cơ sở 18% về 0% sau lộ trình 5 năm. Đối với tôm chế biến thuộc Chương 16 (như mã HS 16052110, HS 16052190), thuế suất giảm từ 20% về 0% sau lộ trình 7 năm.

2. Quy tắc xuất xứ hàng thủy sản trong EVFTA được phân định thành những trường hợp nào?

Quy tắc xuất xứ gồm 3 trường hợp: (1) Sản phẩm có xuất xứ thuần túy (thu hoạch/đánh bắt tự nhiên hoặc nuôi trồng tại Việt Nam hoặc EU); (2) Sản phẩm có xuất xứ cộng dồn (cộng dồn song phương Việt Nam - EU và cộng dồn mở rộng với một số nước ASEAN đã ký FTA với EU đối với mực, bạch tuộc); (3) Hàng hóa sử dụng nguyên liệu không có xuất xứ nhưng đáp ứng quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR), trong đó nguyên liệu thủy sản không có nguồn gốc Việt Nam không được chiếm quá 10% giá thành sản phẩm đối với Chương 16.

3. Khóa luận sử dụng các công cụ định lượng nào để đánh giá tác động thương mại?

Tác giả sử dụng hai công cụ chính: (1) Chỉ số Lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) từ nguồn dữ liệu WITS để đánh giá sức cạnh tranh của thủy sản Việt Nam qua các năm 2012–2022; (2) Mô hình trọng lực (Gravity Model) sử dụng dữ liệu bảng giữa Việt Nam và 27 nước EU để ước lượng định lượng tác động của GDP, khoảng cách địa lý, thuế quan và biến giả EVFTA đến kim ngạch xuất khẩu.

4. Ngành thủy sản Việt Nam giữ vị thế như thế nào trong cơ cấu xuất khẩu năm 2022?

Năm 2022, Việt Nam đứng thứ ba thế giới về xuất khẩu thủy sản (chiếm gần 7% thị phần toàn cầu, sau Na Uy và Trung Quốc). Kim ngạch xuất khẩu thủy sản chiếm 3% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa cả nước và đóng góp gần 12% tổng kim ngạch xuất khẩu của khối kinh tế trong nước.

5. Hạn ngạch thuế quan (TRQ) theo EVFTA được áp dụng cho những mặt hàng thủy sản nào và khối lượng bao nhiêu?

Hiệp định EVFTA áp dụng hạn ngạch thuế quan miễn thuế nhập khẩu cho 2 nhóm mặt hàng thủy sản chế biến của Việt Nam: cá ngừ đóng hộp với hạn ngạch 11.500 tấn/năm và surimi (cá viên, mã HS 1604.05) với hạn ngạch 500 tấn/năm.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Lê Dung đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và đánh giá thực chứng tác động của Hiệp định EVFTA đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường 27 nước EU giai đoạn 2012–2022. Thông qua việc kết hợp chỉ số RCA và mô hình trọng lực, nghiên cứu khẳng định tiềm năng tăng trưởng vượt bậc từ việc bãi bỏ thuế quan nhưng cũng chỉ ra các thách thức lớn từ rào cản kỹ thuật SPS/TBT và quy tắc xuất xứ khắt khe trong bối cảnh hậu COVID-19. Các giải pháp đề xuất cho Nhà nước và doanh nghiệp tại Chương 4 mang tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc hoạch định chiến lược phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tác động của FTA đến thương mại quốc tế Trong những năm gần đây, Việt Nam đã tích cực đàm phán và ký kết các FTA thế hệ mới, ngoài các FTA "truyền thống". FTA thế hệ mới có tác động lớn đến kinh tế Việt Nam (Trần Thị Trang (2019) và Phan Linh (2021)).

Các quốc gia thành viên của các FTA thế hệ mới sẽ nhận được nhiều lợi ích từ các thỏa thuận thương mại tự do, đặc biệt là trong lĩnh vực xuất khẩu. Các FTA thế hệ mới có hiệu lực sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh và thúc đây tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu với các cam kết cắt giảm thuế quan mạnh mẽ. Dent (2006) đã đưa ra một lập luận thuyết phục về tác động của các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) đối với các tổ chức khu vực, nhắn mạnh rằng chúng có thể làm xói mòn sự gắn kết và tính bền vững của các tổ chức khu vực hiện có. Quan điểm của tác giả làm sáng tỏ những lực lượng cạnh tranh đáng kể mà các FTA có thé tạo ra giữa các quốc gia, có khả năng làm gia tăng chênh lệch về quyền lực và làm trầm trọng thêm sự chênh lệch về phát triển trong khu vực.

Tuy nhiên, điều cần thiết là phải nhận ra rằng, bên cạnh những thách thức đặt ra, các FTA thế hệ tiếp theo này cũng mang đến nhiều cơ hội. Cụ thể, họ trao quyền cho các quốc gia tham gia thực hiện quyền kiểm soát tốt hơn đối với trạng thái cân bằng kinh tế vĩ mô của họ, tạo điều kiện đây nhanh các cải cách kinh tế và xã hội nhằm nâng cấp nền kinh tế của họ. FTA có thé thúc day đầu tư trực tiếp nước ngoài và thúc day kinh tế. Hơn nữa, các FTA đóng một vai trò quan trọng trong việc khuyến khích phân bồ nguồn lực cho các ngành công nghiệp mới, có giá trị gia tăng, cuối cùng là tối ưu hóa chuỗi giá trị trong các lĩnh vực quan trọng của một quốc gia dé đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế Về bản chất, các FTA có hai đặc điểm: chúng đặt ra những thách thức và mở ra những cơ hội cho các quốc gia.

Do đó, phân tích của tác giả nhấn mạnh đặc điểm này.tham gia vào các cam kết này. ICDT (2015) với nghiên cứu “Study on the New Generation of Free Trade Agreements and Their Impact on Intra-OIC Trade” khang dinh FTA thé hệ mới được coi là để giải quyết những thiếu sót của các FTA “truyền thống”, chúng vượt ra ngoài thương mại để giải quyết các lĩnh vực phi thương mại như nhân quyền, tự do, môi trường, chống đói nghèo, chống tham nhũng,. Bài viết “Structure of the Euro Area Economy” của Ngân hàng Trung ương châu Âu năm 2019 cho thấy tỷ trọng của các ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trong EU, giúp tác giả minh họa rõ ràng sự khác biệt trong cấu trúc kinh tế giữa Việt Nam và EU. Ngoài ra, các khái niệm, công thức và tầm quan trọng của các chỉ số như Lợi thế so sánh được bộc lộ (RCA) và giá tri gia tăng trong quan hệ thương mai đã được trình bày trong bài bao "Trade Indicators" của Giải pháp Thuong mại Tích hợp Thế giới (WIST) dé đánh giá tác động của hiệp định EVFTA tới xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU trong Chương 3, tác giả sử dụng thông tin này đề tính toán RCA của Việt Nam và EU cũng như tăng giá trị của quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU.

Dé nâng cao phần mô hình hấp dẫn của nghiên cứu nay, tác giả đã tham khảo nhiều nguồn khác nhau, bao gồm "The Gravity Equation in International Trade: An Explanation" của Thomas Chaney, bài báo trực tuyến Kinh tế "Gravity Theory of Trade" dành cho sinh viên kinh tế, va Luca De Benedictis và "The Gravity Model in International Trade" của Daria Taglioni từ năm 2011. Những bài viết nay cung cấp nền tảng lý thuyết và các phương trình cơ bản, đồng thời là những bài đầu tiên phân tích hoạt động thương mại giữa các quốc gia bằng cách sử dụng mô hình trọng lực. Ngoài ra, để có được di liệu và cơ sở dữ liệu cho mô hình, tác giả đã phải sử dụng nhiều website nước ngoài như Trade Map về dữ liệu xuất nhập khẩu thủy sản giữa Việt Nam và 27 nước EU, Kinh tế thương mại cho EU và GDP của 27 nước thành viên EU, World Giải pháp Thương mại Tích hợp (WITS) dé cung cấp thông tin về thuế hải quan đo các nước EU áp đặt đối với các sản phẩm thủy sản của Việt Nam, GDP bình quân đầu người và tỷ giá hối đoái của Ngân hàng Thế giới và The Time Now về khoảng cách giữa Việt Nam và các nước EU. Các tài liệu và website nghiên cứu này đã hỗ trợ tác giả hoàn thiện phần phân tích định lượng của mô hình hấp dẫn đã trình bày ở Chương 3 của nghiên cứu.

Tác động của Hiệp định EVFTA tới ngành thủy sản Lê Thị Việt Nga (2021) trong nghiên cứu “Tác động của các biện pháp kỹ thuật và vệ sinh dịch tế đến xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vào thị trường EU” đã chỉ ra rằng có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc suy giảm giá trị xuất khẩu thủy sản vào thị trường EU trong những năm gần đây, trong đó có nguyên nhân từ các biện pháp kỹ thuật và vệ sinh dịch tễ. Đề đánh giá tác động của các biện pháp kỹ thuật và vệ sinh dịch tễ đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, bài viết này sử dụng mô hình trọng lực với các số liệu cần thiết được thống kê bởi COMTRADE, WB và WTO từ năm 2000 đến năm 2019. Mục tiêu của bài viết Nghiên cứu cho thấy các biện pháp SPS của Liên minh Châu Âu thực sự cản trở xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, trong khi các biện pháp TBT không cản trở xuất khẩu. Le Thi Viet Nga, Vu Anh Tuan, Chu Tien Minh (2022) với “Vietnam š Seafood Export to the EU Market in the Context of the EVFTA Implementation” có nói Việt Nam có lợi thé trong hoạt động xuất khẩu thủy sản, đồng thời có nhiều cơ hội để thúc day xuất khẩu thủy sản vào thị trường Liên minh Châu Âu (EU) từ khi Hiệp định EVFTA có hiệu lực.

Theo nghiên cứu, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU giai đoạn 2010- 2021 có nhiều biến động. Kim ngạch xuất khẩu tôm và cá ngừ tăng lên trong khi kim ngạch xuất khẩu cá tra giảm liên tục. Bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đây xuất khẩu thủy sản trong bối cảnh thực thi Hiệp định EVFTA bằng cách phân tích thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU, đánh giá các cơ hội, thách thức và lợi thế của Việt Nam đối với thị trường này. Đào Quỳnh Trang (2017) trong “Anh hưởng của hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên mình Châu Au đến xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam sang Liên minh Châu Au” chỉ ra những cơ hội mà EVFTA mang lại cho ngành thủy sản Việt Nam, đặc biệt là ưu đãi thuế quan sẽ giúp họ nâng cao năng lực cạnh tranh, tiếp cận vốn đầu tư và khoa học công nghệ hiện đại từ EU.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, các doanh nghiệp cũng phải đối mặt với một số thách thức. Chúng bao gồm các quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt, các quy định về rào cản kỹ thuật đối với thương mại (TBT) và các biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) khắt khe và phức tạp, sức ép Tuy nhiên, các công ty Việt Nam sẽ có điều kiện tốt hơn để chuẩn bị cho cuộc cạnh tranh vì lộ trình xóa thuế xuất khẩu của Việt Nam dài hơn EU (10 năm so với 7 năm của EU). Trần Thị Duyên (2018) đã tiến hành phân tích toàn diện, chỉ ra những điều kiện tiên quyết cần thiết đối với các doanh nghiệp thủy sản muốn xuất khẩu sản phẩm sang Liên minh châu Âu (EU). Tác giả nhấn mạnh, mặc dù thủy sản Việt Nam hiện đã có mặt tại hơn 145 quốc gia trên toàn cầu nhưng chìa khóa đề thâm nhập thị trường sâu hơn nằm ở việc tạo dựng thương hiệu riêng biệt cho thủy sản Việt Nam.

Những nỗ lực xây dựng thương hiệu như vậy sẽ không chỉ nâng cao vị thế toàn cầu của thủy sản Việt Nam mà còn mở ra tiềm năng của thủy sản trên trường thé giới. Dé thành công tại thị trường EU, các công ty Việt Nam phải đáp ứng ba bộ tiêu chí riêng biệt: yêu cầu bắt buộc, tiêu chuẩn chung và điều kiện tiên quyết của từng ngành cụ thé. Những hướng dẫn này đóng vai trò là tiêu chuẩn quan trọng đề đảm bảo tính tuân thủ và khả năng cạnh tranh của các sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường EU. Nguyễn Thu Hương (2006) đã làm sáng tỏ những thách thức và rào cản mà EU đặt ra đối với xuất khẩu thủy sản của Việt Nam.

Với bối cảnh cạnh tranh của EU, dân số đông đảo và các rào cản pháp lý nghiêm trọng, việc đạt được vị trí dẫn đầu trong chuỗi cung ứng thủy sản trong liên minh này không phải là một thành công nhỏ. Các quy định leo thang liên quan đến vệ sinh và kiểm soát chất lượng đặt ra những trở ngại lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam, những người phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các quốc gia như Án Độ và Nhật Bản. Về bản chất, mặc dù thị trường EU có nhiều hứa hẹn cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam nhưng thị trường này đòi hỏi nỗ lực phối hợp để định hướng và vượt qua mạng lưới phức tạp gồm các điều kiện tiên quyết và thách thức đang cản đường. Trần Văn Tuấn (2018) đã chỉ ra rằng việc ký kết Hiệp định EVFTA sẽ có những tác động cả tích cực và tiêu cực đối với xuất khẩu hàng thủy sản của Việt Nam sang EU trong thời gian tới.

Các yếu tố như EVFTA, mối quan hệ ngoại giao lâu dài giữa Việt Nam và EU, lợi thế so sánh của Việt Nam đối với các mặt hàng thủy sản, tính bé sung trong cơ cấu thương mại giữa Việt Nam và EU, cắt giảm thuế quan, quy mô nền kinh tế của Việt Nam và các quốc gia EU. Việc xuất khẩu hàng thủy sản của Việt Nam sang EU cũng sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực bởi các biện pháp phòng vệ thương mại, rào cản kỹ thuật, vệ sinh địch tễ và quy mô dân số của Việt Nam. Do đó, cả chính phủ và doanh nghiệp đều cần có những chiến lược cụ thé dé giảm bớt những tác động tiêu cực cũng như những yếu kém còn lại trong xuất khâu hàng thủy sản của Việt Nam sang EU.