Luận án tiến sĩ: Ứng dụng thương mại điện tử B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam - ĐH Kinh tế Quốc dân

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ứng dụng thương mại điện tử b2b tại các doanh nghiệp việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kỹ thuật tại Việt

• Tác giả: Lê Văn Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Mạnh Quân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh Công Nghiệp Và Xây Dựng
• Đề tài: Ứng Dụng Thương Mại Điện Tử B2B Tại Các Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ UD TMĐT B2B TẠI CÁC DN
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về TMĐT B2B
• 1.2. Khái niệm, đặc điểm TMĐT B2B
• 1.3. Đặc điểm của TMĐT B2B
• 1.4. Các mô hình TMĐT B2B
• 1.4.1. Mô hình nhà bán buôn (Merchant models)
• 1.4.2. Mô hình nhà sản xuất trực tiếp bán hàng (The manufacturer model)
• 1.4.3. Mô hình bên mua (The buy side model)
• 1.4.4. Các mô hình môi giới (Brokerage model)
• 1.4.5. Mô hình TMĐT B2B nội bộ DN
• 1.5. Các cấp độ UD TMĐT B2B
• 1.6. Những yếu tố bên trong và bên ngoài tác động đến ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp
• 1.6.1. Những yếu tố bên trong doanh nghiệp
• 1.6.2. Những yếu tố bên ngoài doanh nghiệp
• 1.7. Kinh nghiệm ứng dụng TMĐT B2B tại doanh nghiệp của một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp Việt Nam
• 1.7.1. Kinh nghiệm ứng dụng TMĐT B2B của các doanh nghiệp của một số nước
• 1.7.2. Những bài học kinh nghiệm cho các DN Việt Nam
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ỨNG DỤNG TMĐT B2B TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 2.1. Mô tả phương pháp điều tra đánh giá thực trạng ứng dụng TMĐT B2B tại các doah nghiệp Việt Nam
• 2.2. Khung nghiên cứu đề xuất thực trạng ứng dụng và điều kiện ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.3. Mẫu điều tra khảo sát và quá trình thu thập thông tin của luận án
• 2.4. Tổ chức điều tra và nội dung điều tra
• 2.5. Kết quả điều tra và đánh giá kết quả
• 2.6. Thực trạng UD TMĐT B2B tại các DN Việt Nam
• 2.6.1. Khái quát tình hình phát triển TMĐT B2B tại các DN Việt Nam
• 2.6.2. Thực trạng các điều kiện UD TMĐT B2B tại các DN Việt Nam
• 2.6.3. Đánh giá thực trạng ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam
• 2.7. Những kết quả đạt được
• 2.8. Những hạn chế và nguyên nhân hạn chế tồn tại
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN ỨNG DỤNG TMĐT B2B TẠI CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 3.1. Các dự báo thay đổi và cơ hội - đe dọa với ứng dụng TMĐT B2B giai đoạn 2016-2020 và tầm nhìn 2030
• 3.2. Những thay đổi quan trọng đối với doanh nghiệp trong thời kỳ internet
• 3.3. Quan điểm về phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại các DN Việt Nam
• 3.4. Một số giải pháp phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.4.1. Nhóm giải pháp về phía doanh nghiệp
• 3.4.2. Nhóm giải pháp về phía Chính phủ
• 3.5. Một số đề xuất ứng dụng mô hình TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.6. Một số đề xuất nhằm lưu ý các doanh nghiệp Việt Nam trong việc ứng dụng TMĐT B2B
• 3.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ứng dụng Thương mại Điện tử B2B tại các Doanh nghiệp Việt Nam Cơ hội và Thách thức

Thương mại điện tử (TMĐT) B2B là một hình thức kinh doanh điện tử giữa các doanh nghiệp với nhau. Ở Việt Nam, TMĐT B2B đang trở thành một xu hướng tất yếu trong việc phát triển kinh doanh. Tuy nhiên, để ứng dụng TMĐT B2B một cách hiệu quả, các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về cơ hội và thách thức của nó.

1.1. Cơ hội của TMĐT B2B tại Việt Nam

TMĐT B2B mang lại nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam, bao gồm việc tăng cường khả năng cạnh tranh, giảm chi phí, tăng cường hiệu quả kinh doanh và mở rộng thị trường.

1.2. Thách thức của TMĐT B2B tại Việt Nam

Tuy nhiên, TMĐT B2B cũng đặt ra nhiều thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam, bao gồm việc thiếu sự tin cậy của cộng đồng người sử dụng internet, thiếu sự chia sẻ của doanh nghiệp về thông tin, khả năng thích ứng chậm với sự thay đổi nhanh chóng của doanh nghiệp.

II. Các Mô hình TMĐT B2B Phổ biến tại Việt Nam

Có nhiều mô hình TMĐT B2B phổ biến tại Việt Nam, bao gồm mô hình nhà bán buôn, mô hình nhà sản xuất trực tiếp bán hàng, mô hình bên mua, mô hình môi giới và mô hình TMĐT B2B nội bộ doanh nghiệp.

2.1. Mô hình Nhà Bán Buôn

Mô hình nhà bán buôn là một trong những mô hình TMĐT B2B phổ biến nhất tại Việt Nam. Trong mô hình này, doanh nghiệp bán buôn hàng hóa cho các doanh nghiệp khác.

2.2. Mô hình Nhà Sản xuất Trực tiếp Bán Hàng

Mô hình nhà sản xuất trực tiếp bán hàng là một mô hình TMĐT B2B khác tại Việt Nam. Trong mô hình này, doanh nghiệp sản xuất hàng hóa và bán trực tiếp cho các doanh nghiệp khác.

III. Điều kiện và Yếu tố Ảnh hưởng đến Ứng dụng TMĐT B2B tại Việt Nam

Để ứng dụng TMĐT B2B một cách hiệu quả, các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về các điều kiện và yếu tố ảnh hưởng đến nó.

3.1. Điều kiện Cơ bản

Các điều kiện cơ bản để ứng dụng TMĐT B2B bao gồm việc có một hệ thống công nghệ thông tin hiện đại, có một đội ngũ nhân viên có kỹ năng và kiến thức về TMĐT B2B, có một chiến lược kinh doanh rõ ràng và có một hệ thống quản lý chất lượng cao.

3.2. Yếu tố Ảnh hưởng

Các yếu tố ảnh hưởng đến ứng dụng TMĐT B2B bao gồm việc thiếu sự tin cậy của cộng đồng người sử dụng internet, thiếu sự chia sẻ của doanh nghiệp về thông tin, khả năng thích ứng chậm với sự thay đổi nhanh chóng của doanh nghiệp.

IV. Giải pháp Phát triển Ứng dụng TMĐT B2B tại Việt Nam

Để phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại Việt Nam, các doanh nghiệp cần phải có một chiến lược kinh doanh rõ ràng, cần phải đầu tư vào công nghệ thông tin và cần phải đào tạo nhân viên.

4.1. Chiến lược Kinh doanh

Các doanh nghiệp cần phải có một chiến lược kinh doanh rõ ràng để ứng dụng TMĐT B2B một cách hiệu quả.

4.2. Đầu tư vào Công nghệ Thông tin

Các doanh nghiệp cần phải đầu tư vào công nghệ thông tin để có một hệ thống công nghệ thông tin hiện đại và có thể đáp ứng được nhu cầu của TMĐT B2B.

V. Kết luận

Ứng dụng TMĐT B2B tại Việt Nam là một xu hướng tất yếu trong việc phát triển kinh doanh. Tuy nhiên, để ứng dụng TMĐT B2B một cách hiệu quả, các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về cơ hội và thách thức của nó, cần phải có một chiến lược kinh doanh rõ ràng, cần phải đầu tư vào công nghệ thông tin và cần phải đào tạo nhân viên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

1. Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thương mại điện tử (TMĐT) nói chung và thương mại điện tử giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B) nói riêng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong bối cảnh bùng nổ Internet. Tại Việt Nam, sau giai đoạn phát triển ban đầu với sự ra đời của các sàn giao dịch do cơ quan nhà nước hỗ trợ (như vnemart.com năm 2003, ecvn.com) và các sàn do doanh nghiệp tư nhân thành lập (như gophatdat.com), hoạt động ứng dụng TMĐT B2B rơi vào tình trạng chậm tiến triển, thậm chí suy giảm về số lượng và chất lượng hoạt động (nhiều sàn không thể truy cập). Hoạt động ứng dụng tại các doanh nghiệp phần lớn mang tính tự phát, thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu làm rõ điều kiện, mô hình và giải pháp phù hợp với đặc thù nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Do đó, luận án tiến sĩ kinh tế "Ứng dụng thương mại điện tử B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam" do nghiên cứu sinh Lê Văn Sơn thực hiện (chuyên ngành Quản trị kinh doanh công nghiệp và xây dựng, mã số 62.01, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, năm 2017 dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Mạnh Quân và PGS. Trần Văn Hòe) được thực hiện nhằm giải quyết yêu cầu cấp thiết này.

Luận án xác định ba khoảng trống nghiên cứu chính:

• Hệ thống các nhân tố đặc thù ảnh hưởng đến ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam chưa được xác lập đầy đủ.
• Mối liên hệ giữa các cấp độ ứng dụng TMĐT B2B của doanh nghiệp với các điều kiện bên trong và bên ngoài doanh nghiệp chưa được làm rõ.
• Chưa có các nghiên cứu xác định cụ thể điều kiện và mô hình ứng dụng TMĐT B2B thành công, phù hợp với các loại hình doanh nghiệp tại Việt Nam.

2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ lý luận và thực tiễn về ứng dụng TMĐT B2B, phân tích thực trạng ứng dụng tại các doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian qua, luận án đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp nhằm phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2016–2025.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

• Về lý luận: Hệ thống hóa quan điểm, mô hình, hình thức, cấp độ ứng dụng TMĐT B2B; tổng hợp các lý thuyết nền tảng và các yếu tố, điều kiện, công cụ bổ trợ tác động đến ứng dụng TMĐT B2B tại doanh nghiệp; xây dựng khái niệm ứng dụng TMĐT B2B.
• Về thực tiễn: Khảo sát, thu thập số liệu thực tế nhằm đánh giá thực trạng ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam; đánh giá mức độ tác động của các yếu tố liên quan; chỉ ra các điều kiện cần thiết và đề xuất các giải pháp, mô hình ứng dụng TMĐT B2B phù hợp.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu:

1. Các lý thuyết cơ sở để nghiên cứu ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam là gì? Những nghiên cứu nào liên quan đến ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp có thể tham khảo được?
2. Vì sao ứng dụng TMĐT B2B là một xu thế tất yếu? Điều kiện để ứng dụng TMĐT B2B là gì? Các yếu tố, điều kiện và công cụ bổ trợ nào tác động đến ứng dụng TMĐT B2B? Các mức độ và mô hình, hình thức TMĐT B2B là gì?
3. Vì sao TMĐT B2B tại Việt Nam chưa được ứng dụng sâu rộng và phổ biến? Những hạn chế, tồn tại đối với việc ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp là gì? Nguyên nhân từ đâu?
4. Để ứng dụng TMĐT B2B có hiệu quả các doanh nghiệp cần làm gì? Các doanh nghiệp cần lưu ý gì? Các mô hình TMĐT B2B nào phù hợp với các doanh nghiệp Việt Nam?
5. Các giải pháp căn cơ từ phía Chính phủ nhằm phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam là gì?

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mô hình TMĐT B2B, các điều kiện ứng dụng và các yếu tố ảnh hưởng đến ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp; mối quan hệ tác động giữa các điều kiện, yếu tố này với kết quả ứng dụng.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các điều kiện ứng dụng và yếu tố ảnh hưởng đến ứng dụng TMĐT B2B tại doanh nghiệp; hệ thống hóa các mô hình B2B điển hình từ góc độ quản trị và ứng dụng, không đi sâu vào phân tích kỹ thuật công nghệ thuần túy.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực tế các doanh nghiệp hoạt động tại 6 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bà Rịa - Vũng Tàu, Nghệ An. Mẫu khảo sát tập trung vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ thuộc mọi hình thức sở hữu, loại trừ các doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài. Về kinh nghiệm quốc tế, luận án nghiên cứu bài học từ Trung Quốc, Hàn Quốc và Ấn Độ.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực trạng giai đoạn 2005–2015; đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2016–2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

1. Các nghiên cứu quốc tế

Luận án điểm lại các công trình tiêu biểu trên thế giới nghiên cứu về TMĐT B2B:

• Jing Tan, Katherine Tyler, Andrea Manica (2007) (Đại học Cambridge, Anh): Nghiên cứu ứng dụng TMĐT B2B tại Trung Quốc, chỉ ra các rào cản gồm thiếu sự tin cậy của cộng đồng người dùng Internet, sự thiếu chia sẻ thông tin từ phía doanh nghiệp và khả năng thích ứng chậm.
• Savanid Vatanasakdakul, William Tibben, Joan Cooper (2004) (Australia): Nghiên cứu các rào cản ứng dụng TMĐT B2B ở các nước đang phát triển dưới góc độ văn hóa - xã hội, nhấn mạnh vai trò của niềm tin, thói quen và giá trị văn hóa bản địa.
• Mohammed Quaddus, Glenn Hofmeryer (2007) (Đại học Công nghệ Curtin, Australia): Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến giao dịch TMĐT B2B của doanh nghiệp nhỏ tại Tây Australia, khẳng định yếu tố kiểm soát, niềm tin, môi trường bên ngoài và tình hình hoạt động tác động trực tiếp đến thái độ ứng dụng.
• Thatcher, William Foster, Ling Zhu (2005) (Đại học Arizona, Hoa Kỳ): Nghiên cứu ứng dụng mô hình B2B tại Đài Loan, chỉ ra sự tương tác mạnh mẽ giữa yếu tố văn hóa và các yếu tố tổ chức nội bộ doanh nghiệp.
• Irene Bertschek, Helmut Fryges (2002) (Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế châu Âu): Khảo sát các doanh nghiệp Đức, chứng minh quy mô doanh nghiệp và trình độ đào tạo của nhân sự có tác động tích cực đến ứng dụng TMĐT B2B, trong khi tuổi đời doanh nghiệp không có mối liên hệ rõ rệt.

2. Các nghiên cứu trong nước

Các công trình tại Việt Nam được tác giả tổng thuật bao gồm:

• Lê Linh Lương (Luận án Tiến sĩ, 2003): Hệ thống hóa tổng quan Internet và TMĐT, giới thiệu các mô hình ứng dụng TMĐT tại một số doanh nghiệp tiêu biểu của Việt Nam.
• Nguyễn Đăng Hậu (Luận án Tiến sĩ, 2003): Phân tích cơ sở lý luận và thực trạng phát triển TMĐT tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ sở hạ tầng.
• Nguyễn Thị Anh Thư (Luận án Tiến sĩ, 2006): Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến ứng dụng TMĐT trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam.
• Nguyễn Thị Minh Hiền (Luận án Tiến sĩ, 2011): Nghiên cứu đổi mới tổ chức quản trị doanh nghiệp ứng dụng TMĐT, chỉ ra việc áp dụng các cấp độ TMĐT khác nhau đòi hỏi sự thay đổi tương ứng trong quản trị nhưng chưa giải quyết rõ cách thức chuyển đổi thành công.
• Nguyễn Văn Thoan (Luận án Tiến sĩ, 2010): Nghiên cứu quy trình ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử trong bối cảnh hội nhập quốc tế, phân tích các mô hình quốc tế nhưng chưa làm rõ các yếu tố cản trở doanh nghiệp Việt Nam ký kết hợp đồng điện tử.
• Trần Hoài Nam (Luận án Tiến sĩ, 2013): Khảo sát các yếu tố bên trong (sản phẩm, thị trường mục tiêu, công nghệ) và yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến ứng dụng mô hình TMĐT B2B ở doanh nghiệp Việt Nam.

3. Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Mặc dù các nghiên cứu trước đã chỉ ra một số yếu tố ảnh hưởng và thực trạng ứng dụng, song chưa chứng minh được cụ thể các điều kiện cần và đủ để doanh nghiệp Việt Nam ứng dụng thành công từng mô hình TMĐT B2B, chưa đo lường chi tiết mức độ và trình độ ứng dụng của các doanh nghiệp, cũng như chưa hệ thống hóa đầy đủ các mô hình B2B hiện đại trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng. Luận án định vị là công trình nghiên cứu toàn diện về điều kiện, cấp độ, mức độ số hóa và hệ thống giải pháp phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại doanh nghiệp Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kế thừa và tổng hợp các lý thuyết quản trị và hành vi công nghệ:

• Lý thuyết Hành động Hợp lý (TRA - Ajzen & Fishbein, 1975): Giải thích hành vi chấp nhận dựa trên xu hướng tiêu dùng, thái độ hành vi và chuẩn mực chủ quan.
• Mô hình Chấp nhận Công nghệ (TAM - Davis, 1989): Mô hình hóa các nhân tố tác động đến sự chấp nhận công nghệ mới thông qua hai biến số cốt lõi: Tính hữu ích cảm nhận (Perceived Usefulness) và Tính dễ sử dụng cảm nhận (Perceived Ease of Use).
• Mô hình Quá trình Ra quyết định Đổi mới (Rogers, 1995): Phân tích 5 giai đoạn ra quyết định (Tích lũy kiến thức $\rightarrow$ Thuyết phục $\rightarrow$ Quyết định $\rightarrow$ Triển khai $\rightarrow$ Củng cố) cùng 5 đặc tính đổi mới: Lợi thế cạnh tranh tương đối, Sự tương thích, Sự khó khăn/phức tạp, Khả năng thử nghiệm, Khả năng quan sát được.
• Khái niệm ứng dụng TMĐT B2B do tác giả đề xuất: Luận án đưa ra định nghĩa: "Ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp là quá trình khai thác các tiện ích của TMĐT B2B dưới các hình thức khác nhau một cách trực tiếp hay gián tiếp nhằm thúc đẩy hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp này với những doanh nghiệp khác."

Thành phần lý thuyết	Nội dung / Khái niệm sử dụng trong luận án	Nguồn / Tác giả
Định nghĩa TMĐT	Hoạt động thương mại thực hiện qua hạ tầng điện tử, viễn thông và Internet; bao quát theo cả nghĩa hẹp và nghĩa rộng.	WTO (1998), UNCITRAL (1996), APEC, Ủy ban Châu Âu
Định nghĩa TMĐT B2B	Giao dịch thương mại, trao đổi thông tin/hàng hóa/dịch vụ giữa các doanh nghiệp qua Internet và mạng truyền thông.	Gartner, Turban (2006)
Mô hình B2B	Merchant model, Manufacturer model, Buy-side model, Brokerage models (Speculator, Buyer aggregator, Specialist originator, Distribution portal, Sell-side exchange, Mega-exchange, Solution provider).	Turban (2006), Afuah & Tucci (2000), Rappa (2001), Wise & Morrison (2000), Timmers (1998), Chan (2000)
Cấp độ ứng dụng	5 cấp độ: (1) Thông tin cơ bản, (2) Kiến thức, (3) Giao tiếp, (4) Chuỗi cung ứng điện tử, (5) Kết nối mạng.	Tác giả tổng hợp từ tài liệu chuyên ngành
Mức độ số hóa	3 mức độ: Số hóa truyền thống, Số hóa bán phần, Số hóa toàn phần.	Tác giả tổng hợp
Yếu tố tác động	Yếu tố bên trong (Hạ tầng CNTT, Nhân lực, Cam kết của lãnh đạo) và Yếu tố bên ngoài (Kinh tế - pháp lý, Sở hữu trí tuệ, Chuỗi cung ứng, Văn hóa xã hội).	Rogers (1995), Davis (1989), Premkumar (1994), Iacovou et al. (1995), Thong & Yap (1995)

2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp điều tra xã hội học: Thiết kế bảng hỏi khảo sát thực tế trên mẫu gồm 560 doanh nghiệp vừa và nhỏ (không bao gồm doanh nghiệp 100% FDI) tại 6 địa phương trọng điểm (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bà Rịa - Vũng Tàu, Nghệ An).
• Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tiến hành 20 cuộc phỏng vấn chuyên sâu với lãnh đạo các doanh nghiệp trong mẫu nghiên cứu; sử dụng thang đo Likert 5 điểm (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý) để đo lường các biến số.
• Phương pháp thống kê mô tả: Tổng hợp các đặc tính cơ bản của dữ liệu, phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm và đánh giá mối liên hệ giữa các biến số.
• Công cụ xử lý: Sử dụng phần mềm SPSS để xử lý và phân tích số liệu điều tra.

3. Nguồn dữ liệu

• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập trực tiếp từ bảng hỏi khảo sát 560 doanh nghiệp và biên bản phỏng vấn sâu 20 chuyên gia/lãnh đạo doanh nghiệp.
• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo TMĐT Việt Nam các năm 2013, 2014, 2015 của Cục Thương mại điện tử và Công nghệ thông tin (Bộ Công Thương); Báo cáo Chỉ số TMĐT Việt Nam các năm 2014, 2015 của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM); Sách trắng về Công nghệ thông tin và Truyền thông năm 2014 của Bộ Thông tin và Truyền thông; cùng các bài báo, tạp chí khoa học chuyên ngành trong nước và quốc tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về TMĐT B2B:

• Khái niệm và đặc điểm: Phân tích bản chất TMĐT B2B so với thương mại truyền thống và B2C. B2B diễn ra giữa các tổ chức kinh doanh nhằm mục tiêu lợi nhuận, quy mô giao dịch lớn, gắn liền với xử lý tự động và liên kết hệ thống thông tin. Mô tả chi tiết 8 thành phần cấu thành hệ thống giao dịch B2B (máy chủ mạng, máy chủ đơn vị bán, dữ liệu website, phần mềm xử lý giao dịch, trình duyệt bên mua, cổng thanh toán trực tuyến, ngân hàng bên bán, ngân hàng bên mua và bên trung gian). Phân biệt hai hình thức mua hàng: mua hàng ngay lập tức (spot buying) và mua hàng chiến lược (strategic sourcing).
• Phân loại mô hình B2B: Trình bày chi tiết các mô hình:
  • Mô hình nhà bán buôn (Merchant model): Nhà bán buôn thiết lập kênh phân phối trực tuyến, niêm yết danh mục giá hoặc đấu giá.
  • Mô hình nhà sản xuất trực tiếp bán hàng (Manufacturer model): Nhà sản xuất bán trực tiếp cho người mua doanh nghiệp qua Internet, rút ngắn kênh trung gian nhưng tiềm ẩn xung đột kênh phân phối.
  • Mô hình bên mua (Buy-side model): Doanh nghiệp mua xây dựng sàn/hệ thống máy chủ riêng để mở thầu, mời các nhà cung ứng tham gia chào hàng và đấu giá.
  • Các mô hình môi giới (Brokerage model): Bao gồm nhà đầu cơ TMĐT (speculator), tích hợp mua sắm (procurement/buyer aggregator), chuyên gia khởi tạo (specialist originator), cổng phân phối (distribution portal), sàn giao dịch bên bán (sell-side exchange), sàn giao dịch tổng hợp (mega-exchange/independent marketplace), và nhà cung cấp giải pháp (solution provider).
  • Mô hình TMĐT B2B nội bộ doanh nghiệp: Khai thác giao dịch giữa các đơn vị thành viên trong cùng tổng công ty/tập đoàn qua mạng Intranet.
  • Mô hình cộng tác và chuỗi cung ứng: Ứng dụng trao đổi dữ liệu điện tử (EDI) và quản trị chuỗi cung ứng (SCM) theo dạng trực tiếp hoặc qua bên thứ ba.
• Phân cấp ứng dụng và mức độ số hóa: Xác lập 5 cấp độ ứng dụng TMĐT B2B (Thông tin cơ bản $\rightarrow$ Kiến thức $\rightarrow$ Giao tiếp $\rightarrow$ Chuỗi cung ứng điện tử $\rightarrow$ Kết nối mạng) và 3 mức độ số hóa (Số hóa truyền thống, Số hóa bán phần, Số hóa toàn phần).
• Các yếu tố tác động: Phân tích các yếu tố bên trong (hạ tầng kỹ thuật công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, mức độ sẵn sàng, cam kết và năng lực của đội ngũ lãnh đạo doanh nghiệp) và các yếu tố bên ngoài (môi trường kinh tế - pháp lý, bảo vệ sở hữu trí tuệ, dịch vụ của bên thứ ba như ngân hàng, logistics, mạng viễn thông, liên kết ngành và yếu tố văn hóa xã hội).
• Kinh nghiệm quốc tế: Tổng kết thực tiễn ứng dụng TMĐT B2B tại Trung Quốc (sự phát triển của Alibaba và quy mô thị trường B2B), Hàn Quốc (tỷ lệ giao dịch trực tuyến cao giữa các doanh nghiệp), Ấn Độ (mạng lưới sàn B2B phục vụ xuất khẩu), từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho doanh nghiệp Việt Nam về hạ tầng, nguồn nhân lực và xây dựng lòng tin trong giao dịch điện tử.

Chương 2: Thực trạng ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam

Chương 2 tập trung trình bày kết quả điều tra thực nghiệm và đánh giá thực trạng:

• Phương pháp và tổ chức điều tra: Trình bày khung nghiên cứu thực trạng và điều kiện ứng dụng; thiết kế bảng hỏi khảo sát 560 doanh nghiệp và phỏng vấn sâu 20 lãnh đạo doanh nghiệp tại Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Vũng Tàu, Nghệ An; xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS.
• Thực trạng phát triển và điều kiện ứng dụng:
  • Tổng hợp tình hình sử dụng Internet, thư điện tử (email), phần mềm nghiệp vụ (kế toán, bán hàng, CRM, ERP), website và sự tham gia sàn giao dịch TMĐT của doanh nghiệp qua các năm.
  • Phân tích thống kê thực trạng các mô hình B2B đang được áp dụng, mức độ số hóa của doanh nghiệp (phần lớn dừng lại ở số hóa bán phần hoặc truyền thống), và cấp độ tham gia của doanh nghiệp (chủ yếu ở cấp độ 1 và 2, cấp độ 4 và 5 còn rất hạn chế).
  • Khảo sát các điều kiện nội bộ (trình độ nhân lực, nhận thức và chiến lược của lãnh đạo) và điều kiện bên ngoài (chính sách pháp luật, hạ tầng thanh toán điện tử, logistics, dịch vụ chứng thực chữ ký số CA).
• Đánh giá kết quả, hạn chế và nguyên nhân:
  • Kết quả đạt được: Doanh nghiệp đã bước đầu nhận thức được vai trò của TMĐT B2B, tỷ lệ sở hữu website và sử dụng email trong giao dịch tăng, một số doanh nghiệp đã bắt đầu tham gia sàn TMĐT và thử nghiệm đặt hàng trực tuyến.
  • Hạn chế tồn tại: Ứng dụng TMĐT B2B nhìn chung còn ở trình độ thấp, rời rạc, chưa tạo thành chuỗi giá trị kết nối; nhiều sàn B2B hoạt động kém hiệu quả hoặc ngừng trệ; thanh toán trực tuyến và ký kết hợp đồng điện tử chưa phổ biến.
  • Nguyên nhân: Nguyên nhân chủ quan xuất phát từ sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn, nguồn lực tài chính hạn chế, lãnh đạo doanh nghiệp chưa có chiến lược phát triển TMĐT B2B dài hạn; nguyên nhân khách quan do khung pháp lý chưa đồng bộ, hệ thống logistics và hạ tầng thanh toán còn bất cập, vấn đề an toàn bảo mật và thiếu lòng tin giữa các doanh nghiệp trong môi trường mạng.

Chương 3: Những giải pháp phát triển ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng và các giải pháp thực thi cho giai đoạn 2016–2020 và tầm nhìn 2030:

• Dự báo bối cảnh và quan điểm phát triển: Phân tích các thay đổi của doanh nghiệp trong kỷ nguyên Internet, nhận diện cơ hội và thách thức từ hội nhập kinh tế; xác định quan điểm phát triển ứng dụng TMĐT B2B phải gắn liền với nâng cao năng lực cạnh tranh, số hóa chuỗi cung ứng và lấy doanh nghiệp làm trung tâm với sự hỗ trợ đồng bộ của Nhà nước.
• Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp (5 nhóm giải pháp):
  1. Đầu tư hạ tầng kỹ thuật CNTT và viễn thông: Nâng cấp máy chủ, đường truyền, trang thiết bị đồng bộ phục vụ giao dịch điện tử.
  2. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực cho TMĐT B2B: Bồi dưỡng kỹ năng giao dịch điện tử, quản trị hệ thống và vận hành phần mềm chuyên dụng cho nhân sự.
  3. Xây dựng chiến lược phát triển ứng dụng TMĐT B2B: Tích hợp TMĐT vào chiến lược kinh doanh tổng thể của doanh nghiệp theo từng lộ trình cụ thể.
  4. Đảm bảo an ninh, an toàn và bảo mật giao dịch điện tử B2B: Triển khai các giải pháp tường lửa, mã hóa dữ liệu, sử dụng chữ ký số và quy trình xác thực.
  5. Nâng cao chất lượng quản lý, quản trị doanh nghiệp: Tái cấu trúc quy trình nội bộ, áp dụng các phần mềm quản trị (SCM, CRM, ERP) phù hợp với phương thức kinh doanh trực tuyến.
• Nhóm giải pháp đối với Chính phủ (4 nhóm giải pháp):
  1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về TMĐT: Bổ sung các quy định về hợp đồng điện tử, chứng thực số, giải quyết tranh chấp trực tuyến và bảo vệ sở hữu trí tuệ trên mạng.
  2. Đầu tư đồng bộ hạ tầng CNTT và viễn thông quốc gia: Phát triển mạng băng thông rộng, cổng thanh toán quốc gia và trung tâm dữ liệu an toàn.
  3. Khuyến khích hoạt động TMĐT B2B: Có chính sách ưu đãi thuế, tín dụng cho các dự án đầu tư đổi mới công nghệ và phát triển sàn giao dịch TMĐT.
  4. Nâng cao năng lực ứng dụng TMĐT B2B cho doanh nghiệp: Tổ chức các chương trình đào tạo, phổ biến kiến thức và hỗ trợ kỹ thuật cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Năm đề xuất mô hình ứng dụng TMĐT B2B cụ thể cho doanh nghiệp Việt Nam:
  1. Xây dựng sàn giao dịch TMĐT B2B đối với các doanh nghiệp lớn mua hàng (Buy-side platform).
  2. Xây dựng sàn giao dịch TMĐT B2B đối với các doanh nghiệp bán hàng (Sell-side platform).
  3. Khuyến khích các doanh nghiệp tham gia các sàn giao dịch TMĐT B2B trung gian do bên thứ ba tổ chức vận hành.
  4. Ứng dụng tối đa giao dịch bán hàng qua website chính thức của doanh nghiệp.
  5. Xây dựng sàn TMĐT B2B theo chuỗi cung ứng kết nối các doanh nghiệp trong cùng ngành nghề, lĩnh vực sản xuất.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

Luận án đã hệ thống hóa các mô hình và hình thức TMĐT B2B, xây dựng khái niệm hoàn chỉnh về ứng dụng TMĐT B2B tại doanh nghiệp và đưa ra 4 phát hiện lý luận mới:

• Thứ nhất: Khẳng định doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có khả năng ứng dụng TMĐT B2B ở cấp độ cao nhất (Cấp độ 5 - Kết nối mạng xã hội/mạng liên kết doanh nghiệp) để tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh, với điều kiện tiên quyết là phải đầu tư đồng bộ nguồn nhân lực đáp ứng tiêu chuẩn giao dịch B2B và sử dụng các phần mềm quản trị tương ứng.
• Thứ hai: Doanh nghiệp Việt Nam có thể đạt tới mức độ số hóa toàn phần hoặc bán phần ở mức độ cao nhất nếu chuẩn hóa và số hóa nền tảng tại từng khâu nghiệp vụ, qua đó khai thác tối đa lợi ích của TMĐT B2B.
• Thứ ba: Vai trò và nhận thức của người đứng đầu (lãnh đạo doanh nghiệp) có ảnh hưởng trực tiếp, quyết định đến hiệu quả ứng dụng TMĐT B2B thông qua các quyết sách đầu tư trang thiết bị, lựa chọn phần mềm, đào tạo nhân sự và phê duyệt chiến lược kinh doanh.
• Thứ tư: Xác lập luận điểm cấp độ ứng dụng TMĐT B2B càng cao thì hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp càng gia tăng; trong đó, các yếu tố từ nguồn lực nội bộ doanh nghiệp và đặc thù lĩnh vực kinh doanh có mức độ tác động lớn nhất.

2. Hệ thống giải pháp và kiến nghị thực tiễn

Hệ thống giải pháp và đề xuất của luận án:

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và nội dung được công bố trong văn bản luận án:

• Về phạm vi mẫu khảo sát: Luận án tập trung khảo sát 560 doanh nghiệp vừa và nhỏ nội địa tại 6 tỉnh, thành phố (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Vũng Tàu, Nghệ An) và chủ động loại trừ các doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Do đó, kết quả chưa phản ánh toàn diện hành vi ứng dụng TMĐT B2B của khối doanh nghiệp FDI tại Việt Nam.
• Về góc độ tiếp cận: Luận án tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ khoa học quản trị kinh doanh, tập trung vào điều kiện quản trị, mô hình ứng dụng và các yếu tố tổ chức - môi trường, không đi sâu vào phân tích thuật toán, cấu trúc mã nguồn hay kiến trúc kỹ thuật chi tiết của các phần mềm ứng dụng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu sang khối doanh nghiệp FDI và các tập đoàn kinh tế lớn; phân tích sâu hơn tác động định lượng của từng phân hệ phần mềm tích hợp (ERP, CRM, SCM) đối với chỉ số tài chính của doanh nghiệp khi tham gia các sàn giao dịch B2B thế hệ mới.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Thương mại điện tử, Kinh tế phát triển: Có thể khai thác Chương 1 để làm tài liệu tham khảo về khung lý thuyết mô hình B2B, 5 cấp độ ứng dụng, 3 mức độ số hóa và các lý thuyết tiếp nhận công nghệ (TAM, TRA, Rogers). Chương 2 cung cấp cấu trúc bảng hỏi, phương pháp điều tra thực nghiệm mẫu 560 doanh nghiệp và kỹ thuật xử lý dữ liệu qua SPSS.
• Lãnh đạo và nhà quản trị doanh nghiệp (đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ): Tham khảo Chương 3 để lựa chọn 1 trong 5 mô hình ứng dụng TMĐT B2B phù hợp với quy mô và vị thế của đơn vị (mô hình bên mua, bên bán, qua sàn trung gian hoặc tích hợp chuỗi cung ứng); áp dụng 5 nhóm giải pháp nội bộ để từng bước số hóa quy trình kinh doanh.
• Cơ quan quản lý nhà nước và người làm chính sách (Bộ Công Thương, Bộ Thông tin và Truyền thông, các hiệp hội ngành nghề): Tham khảo 4 nhóm giải pháp vĩ mô tại Chương 3 để hoàn thiện hành lang pháp lý về hợp đồng điện tử, chữ ký số, chính sách khuyến khích đầu tư hạ tầng thanh toán và hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận TMĐT B2B.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về "Ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp"?

Luận án định nghĩa: Ứng dụng TMĐT B2B tại các doanh nghiệp là quá trình khai thác các tiện ích của TMĐT B2B dưới các hình thức khác nhau một cách trực tiếp hay gián tiếp nhằm thúc đẩy hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp này với những doanh nghiệp khác.

2. Tác giả phân chia các cấp độ và mức độ số hóa trong ứng dụng TMĐT B2B như thế nào?

• 5 cấp độ ứng dụng:
  1. Cấp độ 1: Cấp độ thông tin cơ bản (cung cấp thông tin một chiều qua website).
  2. Cấp độ 2: Cấp độ kiến thức (thu thập dữ liệu khách hàng, bắt đầu bán hàng qua Internet nhưng chưa có CSDL nội bộ đồng bộ).
  3. Cấp độ 3: Cấp độ giao tiếp (kết nối dữ liệu nội bộ, triển khai giao dịch trực tuyến qua cổng thông tin/sàn giao dịch).
  4. Cấp độ 4: Chuỗi cung ứng điện tử (số hóa bán phần mức cao, ứng dụng SCM, thiết bị di động, TMĐT đa phương tiện).
  5. Cấp độ 5: Kết nối mạng (số hóa toàn diện, liên kết quy chuẩn mạng lưới, tự động hóa cao như ứng dụng RFID, hệ thống thông minh).
• 3 mức độ số hóa: Mức độ số hóa truyền thống (không ứng dụng CNTT cho B2B), Mức độ số hóa bán phần (số hóa một số khâu, các khâu còn lại thực hiện vật lý), Mức độ số hóa toàn phần (số hóa toàn bộ các khâu giao dịch).

3. Dữ liệu thực nghiệm của luận án được thu thập từ những nguồn nào?

Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ khảo sát 560 doanh nghiệp vừa và nhỏ tại 6 tỉnh, thành phố (Hà Nội, TP.HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Vũng Tàu, Nghệ An; loại trừ doanh nghiệp 100% FDI) và 20 cuộc phỏng vấn sâu với lãnh đạo doanh nghiệp. Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ Báo cáo TMĐT Việt Nam (2013, 2014, 2015) của Cục TMĐT và CNTT - Bộ Công Thương, Báo cáo Chỉ số TMĐT (2014, 2015) của VECOM, và Sách trắng CNTT 2014 của Bộ Thông tin và Truyền thông.

4. Bốn phát hiện mới về mặt học thuật của luận án là gì?

1. Doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể ứng dụng TMĐT B2B ở cấp độ cao nhất (kết nối mạng) nếu có nhân lực và phần mềm phù hợp.
2. Doanh nghiệp Việt Nam có thể đạt mức độ số hóa toàn phần/bán phần ở mức cao nhất dựa trên nền tảng số hóa từng khâu.
3. Vai trò và nhận thức của lãnh đạo doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp, mang tính quyết định đến hiệu quả ứng dụng TMĐT B2B.
4. Cấp độ ứng dụng TMĐT B2B càng cao thì hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp càng gia tăng, trong đó nguồn lực doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh tác động mạnh nhất.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp nào đối với doanh nghiệp và Chính phủ?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp cho doanh nghiệp (hạ tầng CNTT; đào tạo nhân lực; xây dựng chiến lược; an ninh bảo mật; nâng cao chất lượng quản trị), 4 nhóm giải pháp cho Chính phủ (hoàn thiện khung pháp lý; đầu tư hạ tầng CNTT - viễn thông; chính sách khuyến khích; nâng cao năng lực cho doanh nghiệp) và 5 đề xuất mô hình sàn giao dịch B2B cụ thể.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Văn Sơn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về ứng dụng TMĐT B2B, xác lập 5 cấp độ ứng dụng và 3 mức độ số hóa tương ứng với các mô hình giao dịch hiện đại. Dựa trên dữ liệu điều tra thực nghiệm tại 560 doanh nghiệp Việt Nam và 20 phỏng vấn sâu chuyên gia, công trình đã làm rõ thực trạng, rào cản và các nhân tố quyết định đến hiệu quả ứng dụng TMĐT B2B. Luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm 5 nhóm giải pháp cho doanh nghiệp, 4 nhóm giải pháp cho Chính phủ và 5 mô hình ứng dụng cụ thể nhằm thúc đẩy phát triển TMĐT B2B tại Việt Nam giai đoạn 2016–2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 này, tác giả trình bày cơ sở lý luận về UD TMĐT B2B tại các DN. Nội dung chương này bao gồm: (1) Những vấn đề cơ bản về TMĐT B2B, (2) Các mô hình TMĐT B2B và các hình thức TMĐT B2B, (3) Các cấp độ UD TMĐT B2B, (4) Các điều kiện và công cụ bổ trợ UD TMĐT B2B tại các DN, (5) Kinh nghiệm UD TMĐT B2B tại các DN của một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho các DNVN. Những vấn đề cơ bản về TMĐT B2B 1. Khái niệm, đặc điểm TMĐT B2B TMĐT giữa các DN hay còn gọi là TMĐT B2B (Business to Business) là một nội dung rất quan trọng của TMĐT.

Trước khi đi vào tìm hiểu khái niệm và đặc điểm của TMĐT B2B, Luận án sẽ đề cập một cách khái quát về khái niệm và những đặc trưng của TMĐT nói chung. TMĐT được hiểu là TM được thực hiện trên các hạ tầng điện tử và viễn thông, đặc biệt là qua kết nối mạng Internet. TMĐT cũng được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác như: TM trực tuyến, e-commerce. Theo tổ chức TM thế giới (WTO1), “TMĐT” được hiểu là việc sản xuất, phân phối, marketing, bán hàng hóa và dịch vụ bằng phương tiện ĐT.

Phương tiện ĐT bao gồm các phương tiện truyền tin như điện thoại, tele, điện tín, fax, truyền hình, thư ĐT và các phương tiện khác [92]. Theo quan điểm này của WTO thì khái niệm TMĐT theo nghĩa rộng, bao gồm cả lĩnh vực sản xuất, phân phối, tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ. Luật mẫu của Ủy ban thuộc Liên Hiệp Quốc về Luật TM Quốc tế (viết tắt là UNCITRAL2) năm 1996 về TMĐT nhấn mạnh và làm rõ vấn đề “thông điệp dữ liệu”. Điều 1 của Luật mẫu này quy định: “Luật này chỉ áp dụng đối với các loại thông tin dưới dạng thông điệp dữ liệu trong các hoạt động TM”.

Cụ thể, “ thông điệp dữ liệu là 1 WTO – World Trade Organization: Tổ chức thương mại thế giới được thành lập năm 1944 và có trụ sở tại Genever, Thụy Sỹ 2 UNICITRAL – Luật mẫu của Ủy ban thuộc Liên Hiệp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế 11 thông tin được tạo ra, gửi đi, tiếp nhận và lưu trữ bằng phương tiện ĐT, quang học và các phương tiện tương tự có thể bao gồm mà không hạn chế trao đổi dữ liệu ĐT (EDI), thư ĐT, điện tín, fax, điện báo” [87]. Luật mẫu này không đưa ra khái niệm cụ thề về TMĐT mặc dù nội dụng cơ bản của phạm trù TMĐT đã được đề cập một cách chi tiết. Trong khi đó, luật giao dịch ĐT Việt Nam năm 2005 cũng không đưa ra khái niệm về TMĐT. Trong đó, giao dịch ĐT là “giao dịch được thực hiện bằng phương tiện ĐT”.

TMĐT với thuật ngữ tiếng Anh dùng phổ biến hiện nay là e-commerce là quy trình mua bán thông qua việc truyền dữ liệu giữa các thiết bị truyền tin trong chính sách phân phối, marketing của các DN. Như vậy, mối quan hệ TM hay dịch vụ trực tiếp giữa người cung cấp và khách hàng được tiến hành thông qua việc truyền tin. Theo cách khác, TMĐT là hoạt động TM bao gồm tất cả các loại mà trong đó các đối tác giao dịch sử dụng các kỹ thuật thông tin trong việc thực hiện chào hàng, thỏa thuận hay cung cấp dịch vụ cho khách hàng của mình. + TMĐT theo nghĩa hẹp TMĐT hiểu đơn giản là việc mua bán hàng hóa và dịch vụ thông qua Internet và các mạng kết nối khác.

Khái niệm TMĐT được Tổ chức TM thế giới (WTO) định nghĩa là việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và TT trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số hoá thông qua mạng Internet. Khái niệm TMĐT theo Ủy ban TMĐT của Tổ chức Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (viết tắt là APEC) được hiểu như sau: "TMĐT là công việc KD được tiến hành thông qua truyền thông số liệu và công nghệ tin học kỹ thuật số"[29]. + TMĐT theo nghĩa rộng TMĐT theo nghĩa rộng là các giao dịch tài chính và TM bằng phương tiện ĐT như: trao đổi dữ liệu ĐT, chuyển tiền ĐT và các hoạt động như gửi hoặc rút tiền bằng thẻ tín dụng. Hiện nay có hai định nghĩa khái quát được một cách khá đầy đủ về phạm vi hoạt động của TMĐT.

Trước hết là theo luật mẫu về TMĐT của Ủy ban Liên hợp quốc về Luật TM quốc tế (UNCITRAL) định nghĩa: "Thuật ngữ TM cần được diễn giải theo nghĩa rộng để bao quát các vấn đề phát sinh từ mọi quan hệ mang tính chất TM dù có hay không có hợp đồng. Các quan hệ mang tính TM bao gồm, nhưng không 12 chỉ bao gồm, các giao dịch sau đây: bất cứ giao dịch nào về cung cấp hoặc trao đổi hàng hóa hoặc dịch vụ; thoả thuận phân phối; đại diện hoặc đại lý TM, ủy thác hoa hồng; cho thuê dài hạn; xây dựng các công trình; tư vấn, kỹ thuật công trình; đầu tư; cấp vốn, Ngân hàng; bảo hiểm; thỏa thuận khai thác hoặc tô nhượng, liên doanh và các hình thức về hợp tác công nghiệp hoặc KD; chuyên chở hàng hóa hay hành khách bằng đường biển, đường không, đường sắt hoặc đường bộ" [87]. Như vậy, phạm vi hoạt động của TMĐT rất rộng, bao gồm hầu như các lĩnh vực hoạt động kinh tế, trong đó hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ chỉ là một phạm vi rất nhỏ trong TMĐT. Tiếp theo đó là định nghĩa của Ủy ban Châu Âu: "TMĐT được hiểu là việc thực hiện hoạt động KD qua các phương tiện ĐT.

Nó dựa trên việc xử lý và truyền dữ liệu ĐT dưới dạng văn bản, âm thanh và hình ảnh" [43]. Định nghĩa về TMĐT ở đây đề cập đến các hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ; các nội dung kỹ thuật số qua mạng internet; chuyển tiền ĐT; hoạt động mua bán cổ phiếu ĐT, vận đơn ĐT; đấu giá; kết hợp thiết kế; mua của CP; đối với TM hàng hoá (bán hàng tiêu dùng, máy móc y tế đặc thù) và TM dịch vụ ( gồm hoạt động cung cấp thông tin, hoạt động hỗ trợ pháp luật, ngân hàng, chứng khoán); những hoạt động truyền thống gồm dịch vụ sức khoẻ, dịch vụ đào tạo cũng như các nội dung mới như siêu thị trực tuyến. Định nghĩa về TMĐT của Ủy ban Châu Âu như trên đã đề cập đến cơ bản những hoạt động truyền thống và phi truyền thống trong buôn bán TM cả hàng hóa và dịch vụ. Cách tiếp cận này chỉ rõ các đối tượng cụ thể trong giao dịch TM ĐT.

Những khác biệt của TMĐT so với các hoạt động KD truyền thống có thể thấy rõ đó là tính linh hoạt rất cao về mặt cung cấp hàng hóa và tối ưu hơn đối với các phí tổn chuyên chở, nhận hàng giữa người mua và người bán. Những chi phí khác như điện thoại, giấy tờ, tài liệu, nhân sự tham gia cho giao dịch bán hàng giảm mạnh. Khái niệm về TMĐT đến nay được hiểu rộng hơn và cũng đa chiều hơn so với trước đây do internet đã thâm nhập sâu rộng vào mọi vấn đề của giao dịch mua bán hàng hóa, dịch vụ của cộng đồng từ người dân, DN cho đến CP. Một khía cạnh quan trọng khác là không còn phải thay đổi phương tiện truyền thông, đây được cho là một sự khác biệt so với hoạt động truyền thông của các loại hình KD truyền thống của DN.

Hơn nữa con người tham gia vào quy trình KD được giảm xuống đến mức tối thiểu.Nhờ kết nối mạng với nhau, thông điệp truyền thông của người bán và người mua được gửi đi và nhận được một cách tức thì. Chính vì vậy, trong thực hiện giao 13 dịch TMĐT với nhau thì DN không cần nhiều nhân sự tham gia so với lượng hàng hóa giao dịch tương đương của phương thức truyền thống. Phân loại các hình thức KD TMĐT Dựa vào đặc điểm của đối tượng tham gia, TMĐT được phân loại như sau: • Đối tượng tham gia là khách hàng, gồm có: o Người tiêu dùng - CP, viết tắt C2G (Consumer to Government) o Người tiêu dùng - DN, viết tắt là C2B (Consumer to Business) o Người tiêu dùng - Người tiêu dùng,viết tắt C2C (Consumer to Comsumer) • Đối tượng tham gia là CP, gồm có: o CP - DN, viết tắt G2B (Government to Business) o CP - Người tiêu dùng, viết tắt G2C (Government to Consumer) o CP - CP, viết tắt G2G (Government to Government) • Đối tượng tham gia là DN, gồm có: o DN - CP, viết tắt B2G (Business to Government) o DN - Người tiêu dùng, viết tắt B2C (Business to Consumer) o DN – Người lao động, viết tắt B2E (Business to Employee) o DN - DN, viết tắt B2B (Business to Business) Khái niệm TMĐT giữa các doanh nghiệp Trước hết, TMĐT giữa các doanh nghiệp với tên tiếng Anh là Business to Business e-commerce, được viết tắt là B2B e-commerce và được định nghĩa đơn giản là TMĐT được thực hiện giữa các doanh nghiệp với nhau. Thuật ngữ này này được viết tắt là TMĐT B2B.

TMĐT B2B còn được định nghĩa là sự trao đổi hàng hoá, dịch vụ hoặc thông tin giữa các DN với nhau qua mạng Internet. Các website TMĐT B2B được phân thành các loại sau: website của DN, website trao đổi, mua sắm và cung ứng sản phẩm, các website tìm kiếm chuyên biệt và các website tổ chức các tiêu chuẩn TM và công nghiệp. Hơn nữa, cùng với sự hình thành và phát triển rực rõ của TMĐT B2B ngày nay nên định nghĩa về TMĐT giữa các DN cũng được mở rộng hơn trước. TMĐT B2B được quan niệm là việc sử dụng các CNTT nói chung, công nghệ trên nền tảng mạng kết nối nói riêng để mua, bán hoặc trao đổi thông tin giữa các tổ chức KD.

14 TMĐT giữa các DN là hình thức TMĐT thực hiện giữa các DN trong đó các giao dịch TM được thực hiện với sự hỗ trợ của các thiết bị điện toán và mạng truyền thông, người ta còn gọi là e-B2B hay thường gọi là B2B. Khi tham gia TMĐT B2B, các bên tham gia giao dịch là DN mua, DN bán và DN trung gian trực tuyến. Đây là bên thứ 3 thực hiện môi giới giao dịch trực tuyến giữ người mua và người bán, nhà môi giới này có thể là ảo hoặc có thể vừa truyền thống kết hợp với ảo (Nguồn: 20, trang 122) Định nghĩa TMĐT B2B theo hãng Gartner là việc KD hàng hoá và dịch vụ với mọi thao tác giao dịch được thực hiện thông qua Internet.