ĐẶT VẤN ĐỀ Đại dịch gây ra bởi virus SARS-CoV-2 là vấn đề sức khỏe đang được quan tâm nhất hiện nay và là một trong những thách thức lớn nhất của thời đại. Tính đến ngày 23/06/2022, trên thế giới đã có 540 triệu ca nhiễm COVID-19 và là nguyên nhân tử vong của hơn 6,3 triệu người [92]. Khi cả thế giới dồn sức chống lại đại dịch COVID-19, mối đe dọa về kháng kháng sinh (KKS) giường như đã bị bỏ lại phía sau [114]. Trong một cuộc phỏng vấn năm 1945 với tờ báo The New York Times, Alexander Fleming - người đã đoạt giải Nobel cùng năm nhờ vào nghiên cứu phát hiện ra pencillin, đã cảnh báo rằng việc lạm dụng kháng sinh có thể dẫn đến việc tạo ra vi khuẩn có khả năng kháng lại kháng sinh.
Đúng như dự đoán này, vi khuẩn kháng kháng sinh bắt đầu xuất hiện chỉ trong một thời gian ngắn kể từ khi penicillin được sản xuất với quy mô công nghiệp. Đến nay, kháng kháng sinh đã gây ra khoảng 700.000 trường hợp tử vong hàng năm và được ước tính sẽ dẫn đến 10 triệu ca tử vong trên toàn cầu vào năm 2050 [65]. Không chỉ gây ra sự tử vong cho hơn 6 triệu người, đại dịch COVID-19 còn có thể gây ra tác động tới tình trạng kháng kháng sinh trên toàn cầu. Các bằng chứng gần đây đã cho thấy, ngày càng có nhiều bệnh nhân COVID-19 nhập viện được chỉ định điều trị kháng sinh theo kinh nghiệm dù không nhiễm khuẩn [73].
Mặc dù không hiệu quả nhưng vẫn có một số nguyên nhân lý giải cho việc kê kháng sinh ở bệnh nhân COVID-19: triệu chứng tương tự như bệnh viêm phổi do vi khuẩn, nghi ngờ hoặc xác nhận có đồng nhiễm vi khuẩn. Khi đó, các phác đồ điều trị có thể đề xuất sử dụng kháng sinh [83], [110]. Việc sử dụng kháng sinh không phù hợp ở bệnh nhân COVID-19 có thể tạo điều kiện cho sự xuất hiện và lây lan của vi khuẩn kháng kháng sinh [105]. Ngược lại, các biện pháp ứng phó với đại dịch có thể vô tình làm giảm kháng kháng sinh như: tăng cường khử trùng môi trường, giữ khoảng cách và đeo khẩu trang, giảm du lịch giữa các quốc gia, dẫn đến giảm nguy cơ lây nhiễm của vi khuẩn và gen kháng thuốc từ các vùng lưu hành bệnh cao [87],… Có thể thấy, đại dịch COVID-19 đã tạo ra nhiều tác động, cả tích cực lẫn tiêu cực, lên tình trạng kháng kháng sinh trên toàn cầu.
Vậy trên thực tế đại dịch đã tác động tới tình trạng kháng kháng sinh như thế nào? Tỷ lệ vi khuẩn kháng kháng sinh, tỷ lệ nhiễm vi khuẩn kháng kháng sinh có thay đổi gì so với thời kỳ trước đại dịch? Những tỷ lệ này thay đổi như thế nào giữa bệnh nhân mắc và không mắc COVID-19? Yếu tố nào do đại dịch gây ra có thể đã ảnh hưởng tới những kết quả này? Để trả lời các câu hỏi đó, chúng tôi thực hiện đề tài: 1 “Tổng quan hệ thống về ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 tới tình trạng kháng kháng sinh” với 02 mục tiêu: 1. Tổng hợp xu hướng kháng kháng sinh giữa trước và trong đại dịch, giữa bệnh nhân dương tính và âm tính với COVID-19. Mô tả các yếu tố liên quan đến đại dịch COVID-19 có thể ảnh hưởng đến kháng kháng sinh. CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA NGHIÊN CỨU 1.
Tổng quan về đại dịch COVID-19 1. Nguồn gốc Hội chứng suy hô hấp cấp tính coronavirus 2 (SARS-CoV-2) xuất hiện lần đầu tiên ở Vũ Hán, Trung Quốc vào ngày 31 tháng 12 năm 2019. Sự lây truyền từ người sang người đã dẫn đến sự lây lan rộng rãi của virus sang các khu vực khác thuộc tỉnh Hồ Bắc. Sau đó, căn bệnh này lan rộng khắp đất nước và đến các quốc gia khác trên toàn cầu [75].
Virus corona chủng mới (2019-nCoV) đã được phân loại là SARS-CoV-2 bởi nhóm nghiên cứu coronavirus của Ủy ban quốc tế về phân loại virus [44]. Vào ngày 11 tháng 2 năm 2020, Tổ chức Y tế Thế giới đã công bố tên của căn bệnh này là bệnh coronavirus 2019 (COVID- 19) [95]. Triệu chứng Một nghiên cứu do Giáo sư Nan-Shan Zhong dẫn đầu, được thực hiện bằng cách lấy mẫu 1099 trường hợp được xác nhận trong phòng thí nghiệm, cho thấy các biểu hiện lâm sàng phổ biến bao gồm sốt (88,7%), ho (67,8%), mệt mỏi (38,1%), sinh đờm (33,4%), khó thở (18,6%), đau họng (13,9%), và đau đầu (13,6%) [60]. Ngoài ra, một phần bệnh nhân có biểu hiện của các triệu chứng tiêu hóa, tiêu chảy (3,8%) và nôn mửa (5,0%).
Các biểu hiện lâm sàng phù hợp với dữ liệu trước đó khi phân tích 41, 99 và 138 bệnh nhân ở tỉnh Hồ Bắc [37], [64], [116]. Ở người cao tuổi và những người có bệnh nền (tăng huyết áp, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, tiểu đường, bệnh tim mạch), bệnh phát triển nhanh chóng thành hội chứng suy hô hấp cấp tính, sốc nhiễm trùng, nhiễm toan chuyển hóa khó điều chỉnh và rối loạn chức năng đông máu, thậm chí dẫn đến tử vong [64]. Dựa trên thông tin hiện tại, hầu hết bệnh nhân có tiên lượng tốt, một số bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch, đặc biệt là người già và những người có bệnh nền mãn tính. Tính đến ngày 1 tháng 3 năm 2020, ở Trung Quốc có tổng cộng 79.968 trường hợp được xác nhận, bao gồm 14.475 ca bệnh nặng (18,1%) và 2873 trường hợp tử vong (3,5%).
Các biến chứng bao gồm hội chứng suy hô hấp cấp tính, rối loạn nhịp tim, sốc [116], chấn thương thận cấp tính, chấn thương tim cấp tính, rối loạn chức năng gan và nhiễm trùng thứ cấp [64]. Bệnh có xu hướng tiến triển nhanh hơn ở người cao tuổi, với số ngày trung bình tính từ khi xuất hiện các triệu chứng đầu tiên đến khi tử vong ngắn hơn ở những người 65 tuổi trở lên [121]. Tính đến ngày 23 tháng 6 năm 2022, trên thế giới đã có 540 triệu ca nhiễm COVID-19, gây ra hơn 6,3 triệu ca tử vong và đã có 12 triệu liều vaccine được tiêm [92]. Các biện pháp ngăn ngừa lây lan Chính phủ các nước đều đưa ra nhiều khuyến cáo cho cộng đồng để có thể giúp người dân giữ an toàn cho bản thân và những người xung quanh khỏi nguy cơ nhiễm COVID-19.
Một số biện pháp phòng ngừa cơ bản như sau [94], [101]: - Giữ khoảng cách với người khác tối thiểu 2 mét, ngay cả khi họ không có biểu hiện bị bệnh, vì mọi người có thể nhiễm virus mà chưa xuất hiện triệu chứng. - Đeo khẩu trang ba lớp vừa vặn, đặc biệt khi không thể giữ khoảng cách với người khác hoặc khi đang ở trong phòng kín với nhiều người. Rửa sạch tay trước khi đeo và tháo khẩu trang. - Tránh đến những nơi đông người, những vị trí kém thông thoáng, trong nhà và tránh tiếp xúc lâu với người khác.
Nếu ở trong nhà thì nên mở cửa sổ. - Tránh chạm vào các bề mặt, đặc biệt là ở những nơi công cộng hoặc cơ sở y tế, vì có khả năng người bị nhiễm COVID-19 đã chạm vào chúng. Làm sạch bề mặt thường xuyên bằng chất khử trùng tiêu chuẩn. - Che miệng khi ho hoặc hắt hơi bằng khăn giấy, sau đó vứt khăn giấy vào thùng rác.
- Tiêm phòng COVID-19 khi đến lượt, thực hiện theo hướng dẫn và khuyến cáo của địa phương về tiêm phòng vắc xin COVID-19. - Đặc biệt, tại thời điểm dịch bùng phát mạnh mẽ, chính phủ của các quốc gia đã thực thi lệnh phong tỏa (lockdown) và giãn cách xã hội (social distancing) từng khu vực hoặc toàn quốc, bao gồm hàng loạt biện pháp bắt buộc áp dụng như hạn chế ra đường nếu không cần thiết, giữ khoảng cách nhất định với người khác, tạm phong tỏa trưởng học, các địa điểm tập trung đông người. - Thực hiện theo các hướng dẫn của địa phương, luôn cập nhật các hướng dẫn, tư vấn tại địa phương, khu vực và quốc gia mình để có được thông tin phù hợp nhất. Tổng quan về kháng kháng sinh 1.
Kháng sinh Trước đây, kháng sinh được định nghĩa là những chất do các vi sinh vật (vi khuẩn, nấm, xạ khuẩn,…) tạo ra có khả năng ức chế sự phát triển hoặc tiêu diệt các vi khuẩn khác. Hiện nay, kháng sinh không chỉ được tạo ra bởi các vi sinh vật mà còn được tạo ra bằng quá trình bán tổng hợp hoặc tổng hợp hóa học. Do đó, kháng sinh được định nghĩa là những chất có nguồn gốc vi sinh vật, được bán tổng hợp hoặc tổng hợp hóa học nhằm kìm hãm hoặc tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh [7]. 4 Kháng sinh chỉ nên được dùng cho các trường hợp nhiễm khuẩn nhất định do vi khuẩn.
Con người phụ thuộc vào kháng sinh để chữa các nhiễm khuẩn nghiêm trọng (viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết.) hoặc trong các trường hợp mà bệnh nhân có nguy cơ nhiễm khuẩn cao (suy giảm miễn dịch, bệnh thận giai đoạn cuối, hóa trị liệu,. Tuy vậy, kháng sinh không có tác dụng trên virus nên không hiệu quả trong các trường hợp như cảm lạnh, cúm, viêm phế quản hoặc số mũi. Thậm chí, một số nhiễm khuẩn có thể khỏi mà không cần tới kháng sinh, ví dụ như nhiều trường hợp viêm xoang hay một số trường hợp viêm mũi. Các sáng kiến toàn cầu để cung cấp các liệu pháp kháng khuẩn mới hoặc bổ sung cho các liệu pháp cũ là rất cần thiết.
Từ năm 2017 đến 2019, 11 liệu pháp kháng khuẩn mới đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ phê duyệt. Trong số 11 chất kháng sinh này, 4 loại đã được Cơ quan Dược phẩm châu Âu phê duyệt: kết hợp meropenem- vaborbactam (Vaborem), eravacycline (Xerava), delafloxacin (Baxdela/ Quofenix) và kết hợp imipenem-cilastatin-relebactam (Recarbrio). Ngoài các chất kháng khuẩn trên, trong khung thời gian này, Cơ quan Dược phẩm châu Âu cũng đã phê duyệt ceftobiprole (Zeftera), trong khi Cơ quan Dược phẩm và Thiết bị Y tế Nhật Bản đã phê duyệt lascufloxacin (Lasvic) [48]. Kháng kháng sinh Kháng kháng sinh là khả năng của vi khuẩn kháng lại tác dụng của kháng sinh mà trước đó đã tiêu diệt được chúng, nghĩa là vi khuẩn không chết và tiếp tục phát triển.
Vi khuẩn có đề kháng với kháng sinh sẽ khó chữa hơn, cần liều cao hơn hoặc các thuốc thay thế [42], [93]. KKS không phải là một bệnh, mà là một đặc điểm của vi khuẩn khi phát triển khả năng chống lại kháng sinh được thiết kế để trị nó [93], [102].