§Æt vÊn ®Ò Tõ l©u nh©n d©n ta ®· cã nhiÒu kinh nghiÖm sö dông c©y cá trong thiªn nhiªn ®Ó phôc vô cuéc sèng mét c¸ch h÷u Ých, ®Æc biÖt trong viÖc phßng vµ ch÷a bÖnh. Ngµy nay, ®Ó nh÷ng kinh nghiÖm ®ã ®îc chøng minh mét c¸ch khoa häc, viÖc nghiªn cøu ®Çy ®ñ, chi tiÕt theo nh÷ng ph- ¬ng ph¸p khoa häc lµ ®iÒu cÇn thiÕt. Theo lý luËn cña y häc cæ truyÒn, c¸c vÞ thuèc tríc khi dïng cã thÓ ®îc chÕ biÕn b»ng nhiÒu ph¬ng ph¸p kh¸c nhau. Mçi ph¬ng ph¸p chÕ biÕn ®¸p øng mét môc ®Ých nhÊt ®Þnh, cã thÓ lµm t¨ng t¸c dông ch÷a bÖnh, cã khi lµm gi¶m ®éc tÝnh hay thay ®æi tÝnh vÞ quy kinh, tr¸nh mïi vÞ khã chÞu, hoÆc cã t¸c dông b¶o qu¶n vÞ thuèc.
Do ®ã chÕ biÕn thuèc theo y häc cæ truyÒn lµ viÖc lµm hÕt søc quan träng. Trong kho¸ luËn nµy, vÞ thuèc Hoµng CÇm còng ®îc tiÕn hµnh nghiªn cøu nh»m môc ®Ých ®ã. Hoµng CÇm lµ vÞ thuèc ®îc ®«ng y sö dông tõ l©u ®Ó ch÷a bÖnh: Sèt cao viªm phæi, viªm phÕ qu¶n, ho, ngùc tøc, buån n«n, kiÕt lþ, tiªu ch¶y, ®éng thai, ch¶y m¸u cam….§Ó gãp phÇn chøng minh cho t¸c dông ch÷a bÖnh nãi trªn, ®ång thêi gãp phÇn vµo viÖc x©y dùng c¸c quy tr×nh chÕ biÕn thuèc cæ truyÒn cña Bé y tÕ. Chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “ Nghiªn cøu ¶nh hëng cña chÕ biÕn cæ truyÒn ®Õn thµnh phÇn ho¸ häc vµ t¸c dông kh¸ng khuÈn cña Hoµng CÇm Radix Scutellaria” víi môc tiªu sau: X¸c ®Þnh sù thay ®æi vÒ thµnh phÇn ho¸ häc qua viÖc chÕ biÕn theo c¸c ph¬ng ph¸p cæ truyÒn kh¸c nhau víi c¸c néi dung sau: 1 - X¸c ®Þnh tÝnh ®óng cña vÞ thuèc Hoµng cÇm - TiÕn hµnh chÕ biÕn vÞ thuèc Hoµng CÇm theo mét sè ph¬ng ph¸p cæ truyÒn - §Þnh tÝnh, ®Þnh lîng Flavonoid cña vÞ thuèc Hoµng cÇm sèng vµ chÕ - Nghiªn cøu t¸c dông kh¸ng khuÈn cña vÞ thuèc Hoµng CÇm sèng vµ chÕ 2 1 Tæng quan 1.
Môc ®Ých cña chÕ biÕn thuèc cæ truyÒn ChÕ biÕn thuèc cæ truyÒn lµ sö dông c¸c ph¬ng ph¸p tæng hîp ®Ó lµm biÕn ®æi tr¹ng th¸i thuèc tõ tr¹ng th¸i tù nhiªn ban ®Çu thµnh vÞ thuèc sö dông cho viÖc phßng vµ ch÷a bÖnh. Hay nãi c¸ch kh¸c chÕ biÕn ®Ó chuyÓn vÞ thuèc tõ vÞ thuèc sèng trë thµnh thuèc chÝn. ChÕ biÕn ®Ó lµm cho thuèc cã sù biÕn ®æi, thay ®æi nhÊt ®Þnh vÒ h×nh d¸ng mÇu s¾c, mïi vÞ, thµnh phÇn ho¸ häc, c«ng n¨ng chñ trÞ, nh»m môc ®Ých t¨ng hiÖu lùc trÞ bÖnh vµ t¨ng ®é an toµn cña vÞ thuèc ®èi víi ngêi dïng [1], [11], [13] ChÕ biÕn thuèc cæ truyÒn nh»m c¸c môc ®Ých chÝnh sau: + Lµm s¹ch vÞ thuèc + Lµm thay ®æi tÝnh, vÞ cña thuèc tõ ®ã t¹o ra t¸c dông ®iÒu trÞ míi + Gi¶m ®éc tÝnh cña thuèc, gi¶m t¸c dông kh«ng mong muèn + æn ®Þnh thµnh phÇn ho¸ häc, gãp phÇn b¶o qu¶n thuèc ®îc tèt + T¨ng hiÖu lùc trÞ bÖnh + Thay ®æi vÒ mÆt ho¸ häc cña vÞ thuèc dÉn ®Õn thay ®æi t¸c dông cña vÞ thuèc + Gi¶m tÝnh bÒn v÷ng c¬ häc, t¨ng kh¶ n¨ng gi¶i phãng dîc chÊt do ®ã lµm t¨ng hiÖu lùc thuèc trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp 3 qua c¸c phô liÖu trung gian cña nhiÖt ®é ë c¸c møc ®é kh¸c nhau [1],[2],[3] 1. C¸c ph¬ng ph¸p chÕ biÕn cæ truyÒn [1],[2],[3],[13] Trong phÇn nµy chØ giíi thiÖu mét sè ph¬ng ph¸p chÕ biÕn liªn quan ®Õn ®Ò tµi 1.
Ph¬ng ph¸p ho¶ chÕ Lµ ph¬ng ph¸p chÕ biÕn sö dông sù t¸c ®éng cña nhiÖt ®é trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp (qua c¸c phô liÖu trung gian) ë c¸c møc nhiÖt ®é kh¸c nhau. Môc ®Ých : t¨ng tÝnh Êm, gi¶m tÝnh hµn cña vÞ thuèc. Ho¶ chÕ nghÜa lµ ®a thªm phÇn nhiÖt, phÇn d¬ng vµo vÞ thuèc, lµm gi¶m tÝnh hµn cho vÞ thuèc ®ã. - VÝ dô: §¹i hoµng tÝnh hµn, t¸c dông nhuËn tÈy.
§¹i hoµng sao ch¸y cã thÓ g©y t¸o bãn. Khi sao ch¸y, anthranoid bÞ th¨ng hoa nªn t¸c dông nhuËn tÈy bÞ gi¶m, nhng tanin vÉn tån t¹i cã thÓ g©y t¸o bãn - VÝ dô: B¸n h¹ nam sao ë nhiÖt ®é 200 th× ®é ngøa mÊt hoµn toµn sau 30 phót [1] 1. Sao a) Sao trùc tiÕp (Sao kh«ng cã phô liÖu): Lµ ph¬ng ph¸p sao, löa ®îc truyÒn trùc tiÕp qua dông cô sao + Sao qua (vi sao): NhiÖt ®é sao kho¶ng 50 - 80o c, mÇu s¾c dîc liÖu thay ®æi kh«ng ®¸ng kÓ so víi dîc liÖu sèng, môc ®Ých lµm kh« thuèc, diÖt nÊm mèc s©u mät, lµm cho thuèc trë nªn th¬m, gãp phÇn æn ®Þnh ho¹t chÊt cña thuèc [1], [2], [3], [13] 4 + Sao vµng: NhiÖt ®é sao kho¶ng 100 – 140o C, mÆt ngoµi phiÕn mÇu mÇu vµng, bªn trong cã mÇu cña phiÕn sèng. Môc ®Ých t¨ng t¸c dông quy tú, t¨ng mïi th¬m cña thuèc [1], [2], [3], [13] + Sao vµng xÐm c¹nh: nhiÖt ®é sao kho¶ng 170-200o C, bÒ mÆt phiÕn mÇu vµng , mÐp ngoµi mÇu ®en.
Môc ®Ých gi¶m mïi vÞ khã chÞu cña thuèc [1], [2], [3], [13] VÝ dô: ChØ thùc, chØ x¸c + Sao vµng h¹ thæ: NhiÖt ®é sao kho¶ng 100 – 140oC, thµnh phÈm cã mÇu s¾c gièng nh sao vµng. Môc ®Ých ®iÒu hoµ ©m d¬ng, mÊt ®i nh÷ng mïi vÞ khã chÞu cña thuèc [1], [2], [3], [13] + Sao ®en ( Sao tån tÝnh): NhiÖt ®é cao kho¶ng 200-220oC, mÆt ngoµi phiÕn mÇu ®en, bªn trong cã mÇu vµng. Môc ®Ých t¨ng t¸c dông chØ huyÕt, gi¶m tÝnh m·nh liÖt cña thuèc [1], [2], [3], [13] + Sao ch¸y (Th¸n sao): NhiÖt ®é cao kho¶ng 220-300oC, mÆt ngoµi phiÕn mÇu ®en, bªn trong cã mÇu n©u ®en. Môc ®Ých t¨ng t¸c dông cÇm m¸u cña thuèc [1], [2], [3], [13].
b) Sao gi¸n tiÕp (Sao cã phô liÖu)[1], [2], [3], [13] Lµ ph¬ng ph¸p sao, löa ®îc truyÒn qua phô liÖu trung gian. C¸c phô liÖu thêng dïng lµ: G¹o, c¸m, c¸t, ho¹t th¹ch, v¨n c¸p. + Sao c¸ch c¸m: NhiÖt ®é sao thÊp, nh»m t¨ng t¸c dông quy tú cña vÞ thuèc + Sao c¸ch c¸t: NhiÖt ®é cao kho¶ng 250-300 oC, nh»m lµm cho vÞ thuèc phång xèp, dÔ nghiÒn t¸n vµ dÔ chiÕt xuÊt. 5 + Sao c¸ch ho¹t th¹ch, v¨n c¸p: NhiÖt ®é cao kho¶ng 200- 250oC, nh»m lµm cho vÞ thuèc phång xèp, dÔ nghiÒn t¸n mµ kh«ng bÞ kÐt dÝnh.
C¸c ph¬ng ph¸p ho¶ chÕ kh¸c Nung, lïi, níng, ho¶ phi, chÕ s¬ng. Ph¬ng ph¸p thuû chÕ [1], [2], [3], [13] Lµ ph¬ng ph¸p chÕ biÕn sö dông c¸c t¸c ®éng cña níc hoÆc dÞch phô liÖu ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é tù nhiªn nh»m ®¸p øng c¸c môc ®Ých kh¸c nhau. a) Ng©m Lµ ph¬ng ph¸p cho dîc liÖu ng©m vµo trong níc hay dÞch phô liÖu trong mét thêi gian, sau ®ã g¹n bá dÞch. Tuú thuéc vµo môc ®Ých ®iÒu trÞ vµ môc ®Ých chÕ biÕn kh¸c nhau mµ chän lùa c¸c dÞch phô liÖu kh¸c nhau.
Víi môc ®Ých: + Lo¹i bá c¸c t¹p chÊt (v« c¬, h÷u c¬.) + Lµm mÒm dîc liÖu, gióp cho viÖc ph©n chia ®uîc dÔ dµng + Gi¶m ®éc tÝnh, gi¶m t¸c dông phô kh«ng mong muèn trong ®iÒu trÞ + Gi¶m tÝnh bÒn v÷ng c¬ häc cña vÞ thuèc, t¨ng kh¶ n¨ng gi¶i phãng ho¹t chÊt b) ñ Dïng níc hay dÞch phô liÖu tÈm vµo vÞ thuèc vµi giê ®Õn vµi ngµy, ®Õn khi ®¹t yªu cÇu kü thuËt riªng.Víi môc ®Ých: + T¨ng t¸c dông trÞ bÖnh nhê t¸c dông hiÖp ®ång gi÷a thuèc vµ phô liÖu 6 + Gi¶m ®éc tÝnh, gi¶m t¸c dông phô cña thuèc hoÆc thay ®æi t¸c dông ®i theo chiÒu híng cã lîi cho môc ®Ých ®iÒu trÞ + Lµm mÒm vÞ thuèc thuËn lîi cho viÖc ph©n chia thuèc. Ngoµi ra cßn cã ph¬ng ph¸p thuû chÕ kh¸c lµ tÈy, röa, thuû phi. Ph¬ng ph¸p thuû háa hîp chÕ Lµ ph¬ng ph¸p chÕ biÕn phèi hîp níc, löa, sö dông sù t¸c ®éng cña níc ë nhiÖt ®é cao h¬n nhiÖt ®é thêng 1. ChÝch Lµ ph¬ng ph¸p tÈm vµo vÞ thuèc mét hay nhiÒu lo¹i dÞch phô liÖu, ñ ®Õn khi thÊm ®Òu th× sao hoÆc níng.
Tuú vµo môc ®Ých ®iÒu trÞ mµ chÝch víi c¸c lo¹i dÞch phô liÖu kh¸c nhau a) ChÝch gõng - Môc ®Ých: Gi¶m tÝnh hµn t¨ng tÝnh Êm cho vÞ thuèc, t¨ng t¸c dông ph¸t t¸n cña thuèc, t¨ng dÉn thuèc vµo kinh tú, vÞ, phÕ. - Thêng dïng gõng t¬i (Sinh kh¬ng): lîng gõng thêng dïng tõ 5 - 20% dîc liÖu. Gi· n¸t, thªm níc v¾t lÊy dÞch níc, tÈm ®Òu, ñ 2-4 giê cho níc gõng ngÊm s©u vµo bªn trong dîc liÖu råi ®em sao nhá löa cho ®Õn khi dîc liÖu kh« vµ cã mÇu vµng b) ChÝch mËt - Môc ®Ých: T¨ng t¸c dông kiÖn tú, bæ khÝ, t¨ng t¸c dông nhuËn bæ, hoµ ho·n dîc tÝnh vµ t¹o vÞ ngät, mïi th¬m cho vÞ thuèc 7 - Cã thÓ dïng mËt ong hay mËt mÝa: Lîng mËt thêng dïng theo tû lÖ 5 – 10% dîc liÖu, nÕu mËt qu¸ ®Æc ph¶i pha lo·ng b»ng níc s«i. TÈm vµo dîc liÖu ñ 4 – 6 giê cho ngÊm sau ®ã ph¬i kh« dîc liÖu råi sao vµng c) Ngoµi ra cßn sö dông c¸c ph¬ng ph¸p chÝch giÊm, chÝch r- îu, chÝch cam th¶o, chÝch ®Ëu ®en….
§å Dïng h¬i níc ®un s«i ®Ó lµm mÒm thuèc, ph©n t¸n mïi vÞ khã chÞu cña thuèc hoÆc lµm chÝn thuèc (diÖt mem, mèc, mät …) - Mét sè ph¬ng ph¸p thuû ho¶ hîp chÕ kh¸c: Chng, nÊu s«i, s¾c… 1. ¶nh hëng cña nhiÖt ®é ®Õn mÇu s¾c vµ thµnh phÇn ho¸ häc cña vÞ thuèc Sù t¸c ®éng cña nhiÖt ®é ë c¸c møc ®é vµ thêi gian kh¸c nhau lµm thay ®æi mÇu s¾c vµ ¶nh hëng ®Õn thµnh phÇn ho¸ häc cña vÞ thuèc vÒ chÊt vµ lîng - ë nhiÖt ®é díi 100oC ( T¬ng ®¬ng ph¬ng ph¸p vi sao) hÇu nh mÇu s¾c vµ thµnh phÇn ho¸ häc cña vÞ thuèc kh«ng bÞ ¶nh hëng - Khi t¸c ®éng nhiÖt ®é tõ 100-140oC (T¬ng ®¬ng ph¬ng ph¸p sao vµng) vÞ thuèc thêng ng¶ mÇu vµng vµ thµnh phÇn ho¸ häc cña vÞ thuèc Ýt nhiÒu cã thay ®æi vÒ lîng vµ chÊt. §Æc biÖt hµm lîng tinh dÇu gi¶m nhiÒu ë thêi kú nµy - ë nhiÖt ®é díi 180-240oC ( T¬ng ®¬ng ph¬ng ph¸p sao ch¸y): VÞ thuèc thêng cã mÇu ®en vµ cã sù thay ®æi nhiÒu vÒ thµnh phÇn ho¸ häc, ë nhiÖt ®é nµy cã thÓ t¹o ®iÒu kiÖn 8 lµm thay ®æi thµnh phÇn dîc chÊt do ®ã hµm lîng c¸c chÊt cã thÓ t¨ng lªn vµ gi¶m ®i [1], [9] 1. ¶nh hëng cña nhiÖt ®é vµ phô liÖu ®Õn t¸c dông sinh häc cña vÞ thuèc Trong y häc cæ truyÒn, c¸c vÞ thuèc ®îc bµo chÕ theo c¸c ph¬ng ph¸p kh¸c nhau tuú thuéc vµo môc ®Ých kh¸c nhau - Dîc liÖu sèng hay sao qua ®îc sö dông víi t¸c dông ban ®Çu cña nã - Dîc liÖu khi chÕ biÕn sÏ cã sù thay ®æi vÒ thµnh phÇn ho¸ häc díi t¸c ®éng cña nhiÖt ®é vµ c¸c phô liÖu, nªn t¸c dông cña thuèc cã sù thay ®æi nhÊt ®Þnh.