Luận án tiến sĩ ảnh hưởng của chiết xuất thảo dược lên đáp ứng miễn dịch và khả năng kháng bệnh vi khuẩn trên tôm thẻ chân trắng penaeus vannamei

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ảnh hưởng của chiết xuất thảo dược đến đáp ứng miễn dịch và khả năng kháng bệnh vi khuẩn trên tôm thẻ chân trắng.

• Tác giả: Hàng Mạng Huyền
• Người hướng dẫn: Trần Thị Tuyết Hoa
• Trường học: Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Ảnh hưởng của chiết xuất thảo dược lên đáp ứng miễn dịch và khả năng kháng bệnh vi khuẩn trên tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU
• 1.1. Tính cấp thiết của luận án
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của luận án
• 1.3. Nội dung nghiên cứu của luận án
• 1.4. Những đóng góp mới của luận án
• 1.5. Ý nghĩa thực tiễn của luận án
• 2. CHƯƠNG II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Đặc điểm sinh học, tình hình nuôi và tiêu thụ tôm thẻ chân trắng
• 2.1.1. Đặc điểm sinh học
• 2.1.2. Tình hình nuôi và tiêu thụ tôm thẻ chân trắng
• 2.2. Một số bệnh vi khuẩn và hệ miễn dịch trên tôm thẻ chân trắng
• 2.2.1. Một số bệnh vi khuẩn trên tôm thẻ chân trắng
• 2.2.1.1. Bệnh hoại tử gan tụy cấp tính
• 2.2.1.2. Bệnh phát sáng do vi khuẩn Vibrio harveyi
• 2.2.1.3. Giải pháp phòng trị vi khuẩn Vibrio gây bệnh trên tôm
• 2.2.2. Hệ miễn dịch trên tôm
• 2.2.2.1. Thành phần và chức năng của hệ miễn dịch không đặc hiệu
• 2.2.2.2. Yếu tố môi trường tác động đến đáp ứng miễn dịch
• 2.3. Thảo dược và tác dụng của thảo dược trong nuôi tôm
• 2.3.1. Sơ lược về thảo dược
• 2.3.2. Thành phần loài và phương pháp bổ sung thảo dược trong nuôi trồng thủy sản
• 2.3.3. Vai trò của thảo dược trong nuôi trồng thủy sản
• 2.3.3.1. Hoạt tính kháng vi khuẩn
• 2.3.3.2. Khả năng kích thích miễn dịch
• 2.4. Cơ chế tác động của các chất chiết xuất thảo dược và yếu tố ảnh hưởng đến tác dụng của thảo dược
• 2.4.1. Cơ chế kháng khuẩn của thảo dược
• 2.4.2. Một số hợp chất và cơ chế tác động của thảo dược đến hệ miễn dịch
• 2.4.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thảo dược trong nuôi trồng thủy sản
• 2.5. Đặc điểm thảo dược vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• 2.6. Một số loại thảo dược khác
• 3. CHƯƠNG III: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương tiện nghiên cứu
• 3.1.1. Thời gian và địa điểm thí nghiệm
• 3.1.2. Vật liệu thí nghiệm
• 3.1.3. Dụng cụ và thiết bị thí nghiệm
• 3.1.4. Môi trường và hóa chất thí nghiệm
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Xác định tình hình và tiềm năng sử dụng thảo dược trong nuôi tôm ở một số địa phương thuộc vùng ĐBSCL
• 3.2.1.1. Địa điểm và số lượng hộ nuôi tôm
• 3.2.1.2. Phương pháp phỏng vấn hộ nuôi tôm
• 3.2.2. Phương pháp xác định hoạt tính kháng vi khuẩn và nồng độ ức chế tối thiểu, nồng độ diệt khuẩn tối thiểu của chất chiết thảo dược
• 3.2.2.1. Phương pháp ly trích thảo dược
• 3.2.2.2. Phương pháp phục hồi, nuôi và định danh vi khuẩn
• 3.2.2.3. Phương pháp xác định hoạt tính kháng khuẩn
• 3.2.2.4. Phương pháp xác định nồng độ ức chế tối thiểu
• 3.2.2.5. Phương pháp xác định nồng độ diệt khuẩn tối thiểu
• 3.2.2.6. Khảo sát khả năng ứng dụng chất chiết thảo dược có hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn phân lập từ ao tôm bệnh
• 3.2.3. Thí nghiệm xác định khả năng tăng cường đáp ứng miễn dịch, kháng bệnh và tăng trưởng của chất chiết thảo dược ở tôm thẻ chân trắng
• 3.2.3.1. Thí nghiệm xác định ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến tốc độ tăng trưởng của tôm thẻ chân trắng
• 3.2.3.2. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng tăng cường miễn dịch của tôm thẻ chân trắng
• 3.2.3.3. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng đề kháng mầm bệnh vi khuẩn của tôm thẻ chân trắng
• 3.2.4. Thử nghiệm sử dụng chất chiết thảo dược trong phòng bệnh hoại tử gan tụy cấp tính trên tôm thẻ chân trắng
• 3.2.4.1. Thí nghiệm bổ sung chất chiết thảo dược cho tôm thẻ chân trắng
• 3.2.4.2. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến hệ miễn dịch của tôm thẻ chân trắng
• 3.2.4.3. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng phòng AHPND của tôm thẻ chân trắng
• 3.2.4.4. Định tính một số thành phần hợp chất hóa học trong chất chiết bàng và bần chua
• 3.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG IV: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tình hình và tiềm năng sử dụng thảo dược trong nuôi tôm ở Cà Mau và Sóc Trăng
• 4.1.1. Đặc điểm hộ nuôi và kỹ thuật nuôi
• 4.1.2. Tình hình sử dụng thảo dược trong nuôi tôm
• 4.1.3. Tiềm năng và nhu cầu sử dụng thảo dược trong nuôi tôm
• 4.2. Hoạt tính kháng vi khuẩn V. harveyi của chất chiết thảo dược
• 4.2.1. Hoạt tính kháng khuẩn của chất chiết thảo dược
• 4.2.2. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) của chất chiết thảo dược
• 4.2.3. Khảo sát khả năng ứng dụng chất chiết thảo dược có hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn phân lập từ ao tôm bệnh
• 4.3. harveyi từ ao nuôi tôm
• 4.4. Khảo sát khả năng ứng dụng chất chiết thảo dược có hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn phân lập từ ao tôm bệnh
• 4.5. Xác định khả năng tăng cường đáp ứng miễn dịch, kháng bệnh và tăng trưởng của tôm thẻ chân trắng khi sử dụng một số chất chiết thảo dược
• 4.5.1. Thí nghiệm xác định ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến tốc độ tăng trưởng của tôm thẻ chân trắng
• 4.5.2. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng tăng cường miễn dịch của tôm thẻ chân trắng
• 4.5.3. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng đề kháng mầm bệnh vi khuẩn của tôm thẻ chân trắng
• 4.6. Thử nghiệm sử dụng chất chiết thảo dược trong phòng bệnh hoại tử gan tụy cấp tính trên tôm thẻ chân trắng
• 4.6.1. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến hệ miễn dịch của tôm thẻ chân trắng
• 4.6.1.1. Tăng trưởng của tôm thẻ chân trắng
• 4.6.1.2. Tăng cường miễn dịch của tôm thẻ chân trắng
• 4.6.2. Ảnh hưởng của chế độ ăn bổ sung chất chiết thảo dược đến khả năng phòng AHPND của tôm thẻ chân trắng
• 5. CHƯƠNG V: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Nội dung phiếu khảo sát
• PHỤ LỤC 2: Một số thông tin về hộ nuôi tôm được khảo sát
• PHỤ LỤC 3: Thông tin thảo dược sử dụng trong nghiên cứu
• PHỤ LỤC 4: Một số loại hóa chất sử dụng trong phân tích THC, GC, HC
• PHỤ LỤC 5: Kết quả phân tích thống kê
• PHỤ LỤC 6: Số lượng tôm thẻ chân trắng chết hàng ngày khi cảm nhiễm V.
• PHỤ LỤC 7: Thí nghiệm xác định giá trị LD50
• PHỤ LỤC 8: Một số hình ảnh trong quá trình nghiên cứu

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tác động của chiết xuất thảo dược đến miễn dịch tôm và khả năng kháng bệnh vi khuẩn ở tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei). Tình hình nuôi tôm hiện nay đang gặp nhiều thách thức từ các bệnh do vi khuẩn gây ra, đặc biệt là bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND). Việc sử dụng thảo dược tự nhiên trong nuôi tôm đã được chứng minh là một giải pháp tiềm năng để cải thiện sức khỏe và khả năng kháng bệnh của tôm. Nghiên cứu này nhằm khảo sát tình hình sử dụng thảo dược trong nuôi tôm tại các tỉnh Cà Mau và Sóc Trăng, đồng thời xác định các loại thảo dược có khả năng kháng vi khuẩn và tăng cường miễn dịch cho tôm.

II. Tình hình sử dụng thảo dược trong nuôi tôm

Khảo sát cho thấy rằng thảo dược được sử dụng phổ biến trong nuôi tôm, với tỷ lệ sử dụng cao ở các mô hình nuôi thâm canh và siêu thâm canh. Các loại thảo dược như tỏi (Allium sativum) và diệp hạ châu (Phyllanthus spp.) được sử dụng nhiều nhất. Nghiên cứu đã xác định được 18 loài thực vật có khả năng kháng vi khuẩn, trong đó có 6 loài thể hiện hoạt tính kháng khuẩn cao. Việc sử dụng thảo dược không chỉ giúp phòng ngừa bệnh mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể của tôm, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế trong nuôi trồng thủy sản.

III. Tác động của thảo dược đến miễn dịch tôm

Nghiên cứu cho thấy rằng việc bổ sung chiết xuất thảo dược vào khẩu phần ăn của tôm có tác động tích cực đến miễn dịch của chúng. Các chỉ số huyết học, hoạt tính của các enzyme miễn dịch như PO và SOD đều tăng lên khi tôm được cho ăn với thảo dược. Đặc biệt, các gen miễn dịch như crustin, lysozyme và penaeidin-3a cũng được biểu hiện mạnh mẽ hơn. Điều này cho thấy rằng thảo dược không chỉ giúp tôm kháng lại vi khuẩn mà còn kích thích hệ miễn dịch của chúng, từ đó nâng cao khả năng sống sót khi bị nhiễm bệnh.

IV. Khả năng kháng bệnh vi khuẩn

Kết quả thử nghiệm cho thấy rằng tôm được cho ăn với chiết xuất thảo dược có khả năng kháng lại vi khuẩn gây bệnh như Vibrio parahaemolyticus và Vibrio harveyi. Tỷ lệ sống sót của tôm khi bị nhiễm vi khuẩn cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng. Các chiết xuất thảo dược như lá bàng và bần chua đã chứng minh hiệu quả trong việc giảm thiểu tỷ lệ chết do AHPND. Điều này cho thấy rằng việc sử dụng thảo dược có thể là một giải pháp hiệu quả trong việc phòng ngừa bệnh cho tôm nuôi.

V. Kết luận và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng chiết xuất thảo dược có tác động tích cực đến miễn dịch và khả năng kháng bệnh vi khuẩn ở tôm thẻ chân trắng. Việc áp dụng thảo dược trong nuôi tôm không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tôm mà còn góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nuôi. Các kết quả này mở ra hướng đi mới trong việc phát triển các sản phẩm tự nhiên cho ngành nuôi trồng thủy sản, đồng thời giảm thiểu việc sử dụng kháng sinh trong nuôi tôm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình hình nuôi tôm nước lợ mặn tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giữ vai trò then chốt trong định hướng phát triển thủy sản của Việt Nam. Theo quy hoạch của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, diện tích nuôi thâm canh tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei) đạt 90.000 ha vào năm 2020 và tăng lên 100.000 ha vào năm 2030, với sản lượng dự kiến đạt 450.000 tấn trong tổng số 900.000 tấn tôm nước lợ toàn vùng. Tuy nhiên, sự phát triển của các mô hình thâm canh và siêu thâm canh kết hợp với điều kiện thời tiết biến động thất thường đã làm gia tăng tần suất bùng phát dịch bệnh do vi khuẩn, đặc biệt là các loài thuộc giống Vibrio.

Ở trại sản xuất giống, vi khuẩn Vibrio harveyi gây bệnh phát sáng làm chết ấu trùng và hậu ấu trùng. Trong ao nuôi thương phẩm, bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease - AHPND) do vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus mang plasmid chứa gen độc tố PirA và PirB (điển hình là plasmid pVA1 kích thước khoảng 70 kbp) gây tỷ lệ chết tích lũy lên tới 100% đàn tôm ở giai đoạn 30–35 ngày hoặc 46–96 ngày sau khi thả giống. Việc lạm dụng hóa chất và thuốc kháng sinh để kiểm soát dịch bệnh dẫn đến hiện tượng kháng kháng sinh ở vi khuẩn, tồn dư hóa chất trong sản phẩm thủy sản và tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái. Các liệu pháp khác như vaccine thương mại có chi phí cao và tính đặc hiệu hẹp. Do đó, việc tìm kiếm nguồn hoạt chất sinh học tự nhiên từ các loài thảo dược sẵn có tại địa phương nhằm tăng cường miễn dịch tự nhiên và ức chế vi khuẩn gây bệnh là hướng tiếp cận cấp thiết.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm ba nội dung chính:

1. Đánh giá tình hình và tiềm năng sử dụng thảo dược trong nuôi tôm biển ở một số hộ nuôi tôm thuộc các tỉnh vùng ĐBSCL.
2. Chọn lọc một số loài thảo dược phổ biến ở ĐBSCL có hoạt tính kháng khuẩn trong điều kiện in-vitro, đồng thời đánh giá khả năng tăng cường miễn dịch và giúp tôm thẻ chân trắng kháng vi khuẩn gây bệnh hoại tử gan tụy cấp tính trong điều kiện in-vivo.
3. Xác định một số nhóm hợp chất hóa học tự nhiên trong chất chiết thảo dược có hiệu quả phòng bệnh hoại tử gan tụy cấp tính.

Bốn nội dung nghiên cứu cụ thể được triển khai:

1. Khảo sát tình hình và tiềm năng sử dụng thảo dược trong quá trình nuôi tôm biển tại tỉnh Cà Mau và Sóc Trăng.
2. Sàng lọc một số loài thảo dược có khả năng kháng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus và Vibrio harveyi gây bệnh trên tôm.
3. Xác định khả năng tăng cường miễn dịch tôm của một số chất chiết thảo dược.
4. Thử nghiệm sử dụng chất chiết thảo dược trong phòng bệnh hoại tử gan tụy cấp tính trên tôm thẻ chân trắng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei), vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus (chủng gây AHPND, CM5), Vibrio harveyi (chủng T2016-04 và các chủng phân lập thực địa), 15 loài thảo dược phổ biến tại ĐBSCL (tiêu biểu gồm bàng, lựu, diệp hạ châu thân đỏ, diệp hạ châu thân xanh, bần ổi, bần chua, tỏi, ổi...).
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa và thu thập mẫu tại tỉnh Cà Mau và Sóc Trăng; các thí nghiệm vi sinh và sinh học thực nghiệm thực hiện tại Khoa Thủy sản, Trường Đại học Cần Thơ.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ đề tài thuộc Dự án Nâng cấp Trường Đại học Cần Thơ (VN14-P6) sử dụng nguồn vốn vay ODA của chính phủ Nhật Bản, hoàn thành và nghiệm thu năm 2024.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến dịch tễ học bệnh vi khuẩn, cơ chế miễn dịch ở giáp xác và tiềm năng ứng dụng thực vật trong nuôi trồng thủy sản:

• Nghiên cứu về bệnh phát sáng do V. harveyi và các yếu tố độc lực ngoại bào như cysteine protease, phospholipase, hemolysin và cơ chế cảm biến mật độ tế bào (quorum sensing qua hệ thống LuxO, LuxR, Hfq, autoinducers) được ghi nhận qua các công trình của Sunaryanto & Mariam (1986), Baticados et al. (1990), Lavilla-Pitogo et al. (1990), Jiravanichpaisal et al. (1994), Pizzutto & Hirst (1995), Liu et al. (1996a, b), Robertson et al. (1998), Austin & Zhang (2006), Christopher & Bonnie (2006).
• Nghiên cứu về bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND) và plasmid pVA1 mang gen độc tố PirA và PirB từ V. parahaemolyticus cũng như sự truyền ngang plasmid sang các loài Vibrio khác (V. campbellii, V. owensii, V. punensis) được điểm lại từ Tran et al. (2013a, b, 2014b), Kondo et al. (2014, 2015), Han et al. (2015a, b), Lee et al. (2015, 2022), Dong et al. (2017), Xiao et al. (2017), Restrepo et al. (2018), Xiaosha et al. (2020), Kumar et al. (2021).
• Tác động bất lợi của việc lạm dụng kháng sinh và tính kháng thuốc được dẫn chứng từ Atal (1982), Brown (1989), Miranda & Zemelman (2002), Seyfried et al. (2010), Romero Ormazábal et al. (2012), Holmstrom et al. (2003), Tendencia & de la Pena (2001), Roque et al. (2001).
• Cơ chế đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu ở giáp xác (miễn dịch tế bào gồm tế bào không hạt, bán hạt, có hạt; hệ thống proPO; enzyme chống oxy hóa SOD, GPx, catalase; miễn dịch dịch thể gồm lectin, peptide kháng khuẩn AMPs như crustin, lysozyme, penaeidin-3a) được tổng hợp dựa trên Ashida & Amaxaki (1990), Söderhäll & Cerenius (1992, 1998), Vargas-Albores et al. (1993, 2004), Destoumieux et al. (1997, 2000), Campa-Cordova et al. (2002), Jiravanichpaisal et al. (2006), Aguirre-Guzman et al. (2009).
• Nghiên cứu ứng dụng thảo dược và chiết xuất thực vật trong nuôi trồng thủy sản nhằm kích thích miễn dịch và kháng khuẩn từ Citarasu (2010), Harikrishnan et al. (2011a, b, c), Reverter et al. (2014, 2017), Hai (2015), Jha et al. (2017), Phuong et al. (2017), Boonsri et al. (2017), Ghosh et al. (2021).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định và tập trung giải quyết:

• Thiếu các số liệu điều tra thực địa có hệ thống về thực trạng sử dụng, chủng loại thảo dược và kinh nghiệm bản địa của các hộ nuôi tôm tại các vùng nuôi trọng điểm ĐBSCL (Cà Mau, Sóc Trăng).
• Thiếu các nghiên cứu sàng lọc đồng thời trên cả hai tác nhân vi khuẩn nguy hiểm (V. parahaemolyticus gây AHPND và V. harveyi gây bệnh phát sáng) đối với các loài thảo dược mọc hoang dã hoặc phổ biến ở ĐBSCL.
• Chưa có công trình công bố đầy đủ về hiệu quả của chất chiết từ quả cây bần chua (Sonneratia caseolaris) và lá bàng (Terminalia catappa) trong việc cải thiện các thông số huyết học, hoạt tính enzyme miễn dịch (PO, SOD), mức độ biểu hiện gen miễn dịch (crustin, lysozyme, penaeidin-3a) và khả năng nâng cao tỷ lệ sống của tôm thẻ chân trắng khi cảm nhiễm thực nghiệm với vi khuẩn gây bệnh AHPND, kết hợp xác định nhịp bổ sung thức ăn tối ưu.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý thuyết miễn dịch học giáp xác: tôm không sở hữu hệ miễn dịch đặc hiệu (thiếu tế bào lympho T, phức hợp hòa hợp mô MHC và kháng thể Ig), toàn bộ khả năng tự vệ phụ thuộc vào hệ miễn dịch không đặc hiệu (bẩm sinh).

• Miễn dịch tế bào diễn ra thông qua các hoạt động thực bào (phagocytosis), tạo thể bao (encapsulation), tạo thể hạch (nodulation) của các tế bào máu (hyaline cells - HC, semi-granular cells - SGC, granular cells - GC), hệ thống hoạt hóa proPO thành enzyme phenoloxidase (PO) xúc tác phản ứng tạo hạt sắc tố melanin và hệ thống enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD).
• Miễn dịch dịch thể bao gồm hệ thống nhận diện mẫu (PRPs/lectin), protein đông máu, và các peptide kháng khuẩn (AMPs) gồm crustin, lysozyme, penaeidin-3a giúp phá hủy cấu trúc màng hoặc thành tế bào vi khuẩn.
• Về mặt hóa thực vật, các nhóm hợp chất thứ cấp như alkaloids, flavonoids, tannins, steroids, triterpenoids và sesquiterpene lactones đóng vai trò ức chế vi khuẩn và điều hòa phản ứng miễn dịch của vật chủ.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Luận án kết hợp giữa phương pháp điều tra xã hội học và các phương pháp thực nghiệm sinh học - vi sinh vật học - sinh học phân tử:

Phương pháp / Nội dung	Công cụ, kỹ thuật và chỉ tiêu phân tích	Nguồn mẫu / Đối tượng
Khảo sát thực địa	Phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi cấu trúc tại các vùng nuôi thâm canh và siêu thâm canh; thu thập thông tin kỹ thuật, loài thảo dược, cách dùng.	72 hộ nuôi tôm tại Cà Mau và Sóc Trăng
Chiết xuất thảo dược	Sấy khô, nghiền bột, ly trích bằng dung môi methanol theo quy trình chuẩn, cô quay đuổi dung môi thu cao chiết.	15 loài thảo dược thu hái tại ĐBSCL
Kháng khuẩn in-vitro	Phương pháp khuếch tán đĩa thạch (đo đường kính vòng vô khuẩn); xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) bằng phương pháp pha loãng trong môi trường lỏng.	Chủng chuẩn V. parahaemolyticus (CM5), V. harveyi (T2016-04) và các chủng phân lập từ ao tôm bệnh
Đánh giá tăng trưởng	Bổ sung cao chiết vào thức ăn ở mức 1% và 2% trong 4 tuần; ghi nhận khối lượng ban đầu, khối lượng cuối, tỷ lệ sống (SR), tốc độ tăng trọng hàng ngày (DWG), tốc độ tăng trưởng đặc biệt (SGR), hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR).	Tôm thẻ chân trắng giai đoạn giống nuôi trong bể nghiệm thức
Chỉ số miễn dịch & Sinh học phân tử	Đếm tổng tế bào máu (THC), đếm phân loại tế bào có hạt (GC) và không hạt (HC); đo hoạt tính enzyme PO (quang phổ kế ở bước sóng 490 nm); đo hoạt tính SOD (U/mL); phân tích mức độ biểu hiện gen crustin, lysozyme, penaeidin-3a bằng kỹ thuật Real-time PCR.	Máu tôm thẻ chân trắng thu tại các thời điểm tuần 2, tuần 4 và tuần 8
Cảm nhiễm thực nghiệm	Xác định liều gây chết 50% (LD50); gây nhiễm thực nghiệm bằng phương pháp ngâm/trộn thức ăn với chủng V. parahaemolyticus (CM5); theo dõi tỷ lệ chết tích lũy trong 14 ngày; tái định danh vi khuẩn bằng PCR.	Tôm thẻ chân trắng sau các nghiệm thức bổ sung thảo dược
Định tính hóa thực vật	Các phản ứng hóa học màu và kết tủa đặc trưng để định tính alkaloids, flavonoids, tannins, steroids/triterpenoids, sesquiterpene lactones, đường khử.	Cao chiết methanol lá bàng và quả bần chua
Xử lý số liệu	Phân tích thống kê mô tả, kiểm định ANOVA một nhân tố và hai nhân tố, so sánh khác biệt trung bình bằng Duncan/Tukey ở mức xác suất $P < 0,05$.	Phần mềm thống kê chuyên dụng

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Giới thiệu

Chương I trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh diện tích và sản lượng nuôi tôm nước lợ tại ĐBSCL gia tăng nhưng đối mặt với thiệt hại nghiêm trọng do dịch bệnh hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND) và bệnh phát sáng. Chương này xác định rõ mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, 4 nội dung nghiên cứu chính cùng những đóng góp mới và ý nghĩa khoa học, thực tiễn của luận án trong việc ứng dụng thảo dược thay thế kháng sinh.

Chương II: Tổng quan tài liệu

Chương II hệ thống hóa các đặc điểm sinh học, phân loại học của tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei), lịch sử du nhập và các hình thức nuôi (quảng canh, bán thâm canh, thâm canh, siêu thâm canh). Chương này phân tích dịch tễ học, cơ chế gây bệnh của Vibrio parahaemolyticus (độc tố PirA, PirB trên plasmid pVA1) và Vibrio harveyi (độc lực protease, phát quang sinh học qua quorum sensing), các giải pháp phòng trị bệnh bằng hóa chất, vi sinh, thể thực khuẩn (phage) và thảo dược. Đồng thời, chương trình bày chi tiết cấu trúc hệ miễn dịch không đặc hiệu ở tôm và vai trò của các hợp chất hóa học thực vật.

Chương III: Phương pháp nghiên cứu

Chương III mô tả toàn bộ địa điểm, thời gian, trang thiết bị, hóa chất và quy trình thực nghiệm. Cụ thể hóa phương pháp phỏng vấn hộ nuôi tại Cà Mau và Sóc Trăng; phương pháp phân lập, định danh vi khuẩn; quy trình ly trích thảo dược bằng methanol; phương pháp đo đường kính vòng kháng khuẩn, xác định MIC và MBC; quy trình bố trí thí nghiệm cho ăn bổ sung chất chiết thảo dược, đánh giá tăng trưởng, các chỉ tiêu miễn dịch huyết học (THC, HC, GC), hoạt tính enzyme PO, SOD, kỹ thuật Real-time PCR đánh giá biểu hiện gen (crustin, lysozyme, penaeidin-3a), phương pháp cảm nhiễm thực nghiệm xác định tỷ lệ chết tích lũy và quy trình định tính các nhóm hợp chất hóa học.

Chương IV: Kết quả và thảo luận

Chương IV trình bày các kết quả thực nghiệm và đối chiếu với các công bố khoa học liên quan:

1. Tình hình và tiềm năng sử dụng thảo dược tại Cà Mau và Sóc Trăng

Khảo sát 72 hộ nuôi cho thấy tỷ lệ sử dụng thảo dược trong nuôi tôm rất cao, chủ yếu tập trung ở mô hình thâm canh (90,9%, n=20/22) và siêu thâm canh (78,8%, n=52/66) trên cả tôm sú và tôm thẻ chân trắng. Nghiên cứu ghi nhận 18 loài thực vật được người nuôi sử dụng, phổ biến nhất là tỏi (Allium sativum, 73,6%, n=53/72) và diệp hạ châu (Phyllanthus spp.). Các thảo dược tiềm năng thuộc các bộ: sơ ri (Malpighiales), cà (Solanales), cúc (Asterales), đào kim nương (Myrtales) và húng (Lamiales).

2. Hoạt tính kháng khuẩn in-vitro của các chất chiết thảo dược

Trong 15 loài thảo dược khảo sát, có 6 loài thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh (nhạy) đối với cả hai chủng V. parahaemolyticus và V. harveyi:

Loài thảo dược	Tên khoa học	Đường kính vòng kháng khuẩn đối với V. parahaemolyticus (mm)	Đường kính vòng kháng khuẩn đối với V. harveyi (mm)	MIC (mg/mL)	MBC (mg/mL)
Bàng	Terminalia catappa	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0
Lựu	Punica granatum	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0
Diệp hạ châu thân đỏ	Phyllanthus urinaria	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0
Diệp hạ châu thân xanh	Phyllanthus amarus	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0
Bần ổi	Sonneratia ovata	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0
Bần chua	Sonneratia caseolaris	14,7 – 21,7	14,7 – 21,7	0,095 – 1,56	6,25 – 25,0

Tất cả 6 chất chiết đều thể hiện tính kìm khuẩn và có hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với các chủng vi khuẩn phân lập trực tiếp từ ao nuôi tôm bệnh tại ĐBSCL. Chiết xuất ổi chỉ có hoạt tính kháng V. parahaemolyticus nhưng không kháng V. harveyi; ngược lại, chất chiết tỏi kháng V. harveyi nhưng không thể hiện hoạt tính kháng V. parahaemolyticus.

3. Ảnh hưởng lên tăng trưởng, miễn dịch và khả năng kháng bệnh của tôm thẻ chân trắng

• Tăng trưởng: Tôm ăn thức ăn bổ sung 1% và 2% chất chiết bàng, lựu, diệp hạ châu thân đỏ, bần ổi và bần chua liên tục trong 4 tuần không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về sinh trưởng so với đối chứng ($P > 0,05$):
  • Tăng trọng hàng ngày (DWG): 0,14 – 0,19 g/con.
  • Tốc độ tăng trưởng đặc biệt (SGR): 5,95 – 6,71%/ngày.
  • Hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR): 0,95 – 1,36.
  • Tỷ lệ sống (SR): 80,3 – 90,4%.
• Đáp ứng miễn dịch: Chế độ ăn bổ sung chất chiết lá bàng (1%), chất chiết quả bần chua (1% và 2%) liên tục trong 4 tuần giúp gia tăng tổng tế bào máu (THC), tế bào có hạt (GC), tế bào không hạt (HC), hoạt tính PO, hoạt tính SOD và kích thích gia tăng mức độ biểu hiện của các gen miễn dịch (crustin, lysozyme, penaeidin-3a).
• Khả năng kháng bệnh sau cảm nhiễm: Sau 14 ngày cảm nhiễm thực nghiệm với V. parahaemolyticus, tỷ lệ chết tích lũy ở các nghiệm thức bổ sung thảo dược thấp hơn khác biệt có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$) so với đối chứng (71,1%):
  • Nghiệm thức bổ sung 2% chất chiết bần chua: 35,6%.
  • Nghiệm thức bổ sung 1% chất chiết bàng: 44,5%.
  • Nghiệm thức bổ sung 1% chất chiết bần chua: 46,7%.

4. Thử nghiệm nhịp bổ sung và thành phần hóa học

• Thử nghiệm nhịp cho ăn cho thấy việc bổ sung chất chiết bàng (1%) và bần chua (1%) liên tục trong tháng đầu và theo nhịp bổ sung cách quãng 2 tuần ở tháng thứ 2 duy trì ổn định các chỉ số miễn dịch và nâng cao tỷ lệ sống của tôm khi cảm nhiễm với V. parahaemolyticus.
• Phân tích định tính xác định chất chiết methanol từ lá bàng (T. catappa) và quả bần chua (S. caseolaris) chứa các nhóm hợp chất: alkaloids, flavonoids, steroid và triterpenoids, đường khử, tannins và sesquiterpene lactones.

Chương V: Kết luận và kiến nghị

Chương V tổng kết toàn bộ các kết quả đạt được về tỷ lệ sử dụng thảo dược, 6 loài thảo dược có hoạt tính kháng khuẩn cao, hiệu quả của chất chiết lá bàng và quả bần chua trong việc nâng cao miễn dịch và khả năng kháng bệnh AHPND trên tôm thẻ chân trắng. Chương này đưa ra các kiến nghị về liều lượng và chu kỳ bổ sung thảo dược trong quy trình nuôi thương phẩm, đồng thời đề xuất hướng nghiên cứu chiết tách sâu các đơn chất hoạt tính.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

• Cung cấp số liệu điều tra thực trạng và tiềm năng sử dụng thảo dược trong nuôi tôm tại Cà Mau và Sóc Trăng, xác định được 18 loài thực vật đang được sử dụng trong thực tế sản xuất, trong đó tỏi (Allium sativum) và diệp hạ châu (Phyllanthus spp.) chiếm tỷ lệ cao nhất.
• Xác định được 6 loài thảo dược vùng ĐBSCL (bàng, lựu, diệp hạ châu thân đỏ, diệp hạ châu thân xanh, bần ổi, bần chua) chiết bằng methanol có hoạt tính kìm khuẩn cao trên cả hai chủng vi khuẩn V. parahaemolyticus (gây AHPND) và V. harveyi (gây bệnh phát sáng), đồng thời có tác dụng ức chế các chủng vi khuẩn phân lập từ ổ dịch ao nuôi thực tế.
• Đây là công trình đầu tiên chứng minh chất chiết từ quả cây bần chua (Sonneratia caseolaris) có hiệu quả kích thích đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu (tăng THC, GC, HC, hoạt tính enzyme PO, SOD và biểu hiện gen crustin, lysozyme, penaeidin-3a), làm giảm tỷ lệ chết tích lũy của tôm thẻ chân trắng khi nhiễm V. parahaemolyticus.
• Xác lập được liều lượng (1%) và phác đồ cho ăn thích hợp (liên tục trong tháng đầu, bổ sung chu kỳ 2 tuần ở tháng thứ hai) đối với chất chiết lá bàng và quả bần chua, không gây tác động tiêu cực đến tăng trưởng, tỷ lệ sống và hệ số FCR của tôm thẻ chân trắng.

Đề xuất và kiến nghị

• Ứng dụng bổ sung chất chiết lá bàng (1%) hoặc quả bần chua (1%) vào khẩu phần ăn của tôm thẻ chân trắng theo phác đồ định kỳ để phòng ngừa bệnh hoại tử gan tụy cấp tính tại các vùng nuôi thương phẩm.
• Khuyến cáo các cơ quan quản lý và khuyến nông đưa thảo dược vào danh mục các giải pháp an toàn sinh học nhằm giảm thiểu việc lạm dụng hóa chất, kháng sinh và ngăn chặn vi khuẩn kháng thuốc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Các khảo sát thực địa mới tập trung tại hai tỉnh Cà Mau và Sóc Trăng. Các phân tích thành phần hóa học của chất chiết lá bàng và quả bần chua mới dừng lại ở mức định tính các nhóm hợp chất (alkaloids, flavonoids, tannins, steroids, triterpenoids, sesquiterpene lactones), chưa phân lập và định lượng chi tiết từng đơn chất có hoạt tính sinh học chính.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu tinh sạch, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết có hoạt tính kháng khuẩn từ quả bần chua và lá bàng.
  • Đánh giá hiệu quả của chất chiết thảo dược ở quy mô ao nuôi thương phẩm ngoài thực địa trong các điều kiện môi trường khác nhau.
  • Nghiên cứu công nghệ bào chế, bảo quản và dạng thức phối trộn công nghiệp nhằm thương mại hóa sản phẩm thảo dược phục vụ nuôi tôm bền vững.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Nuôi trồng thủy sản, Bệnh học thủy sản, Công nghệ sinh học: Cung cấp phương pháp luận và quy trình thực nghiệm đồng bộ từ sàng lọc vi sinh in-vitro, đo đạc các chỉ tiêu miễn dịch huyết học, phân tích biểu hiện gen miễn dịch bằng Real-time PCR đến thử nghiệm cảm nhiễm in-vivo.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp dẫn liệu khoa học về cơ chế tác động của chiết xuất thực vật (Sonneratia caseolaris, Terminalia catappa) lên phản ứng miễn dịch không đặc hiệu của tôm thẻ chân trắng.
• Kỹ sư thủy sản, cán bộ khuyến ngư và người nuôi tôm: Cung cấp cơ sở khoa học và hướng dẫn thực hành về tỷ lệ phối trộn (1%), nhịp bổ sung chất chiết thảo dược vào thức ăn để nâng cao sức đề kháng và hạn chế dịch bệnh vi khuẩn mà không ảnh hưởng đến sinh trưởng của tôm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Trong số các thảo dược khảo sát, những loài nào có khả năng kháng đồng thời cả Vibrio parahaemolyticus và Vibrio harveyi?
Nghiên cứu xác định được 6 loài có hoạt tính kháng khuẩn cao trên cả hai chủng vi khuẩn gồm: lá bàng (Terminalia catappa), quả/vỏ lựu (Punica granatum), diệp hạ châu thân đỏ (Phyllanthus urinaria), diệp hạ châu thân xanh (Phyllanthus amarus), quả bần ổi (Sonneratia ovata) và quả bần chua (Sonneratia caseolaris), với đường kính vòng kháng khuẩn từ 14,7 mm đến 21,7 mm.

2. Chiết xuất tỏi và ổi thể hiện hoạt tính kháng khuẩn như thế nào đối với hai chủng vi khuẩn nghiên cứu?
Chất chiết từ lá ổi chỉ thể hiện hoạt tính kháng vi khuẩn V. parahaemolyticus nhưng không có hoạt tính đối với V. harveyi. Ngược lại, chất chiết từ củ tỏi có hoạt tính kháng vi khuẩn V. harveyi nhưng không thể hiện hoạt tính kháng đối với V. parahaemolyticus.

3. Việc bổ sung chất chiết lá bàng và quả bần chua vào thức ăn có làm suy giảm tốc độ tăng trưởng của tôm thẻ chân trắng không?
Không. Tôm ăn thức ăn bổ sung chất chiết thảo dược ở mức 1% và 2% liên tục trong 4 tuần đạt tăng trọng hàng ngày 0,14–0,19 g/con, tốc độ tăng trưởng đặc biệt 5,95–6,71%/ngày, hệ số FCR 0,95–1,36 và tỷ lệ sống 80,3–90,4%, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($P > 0,05$) so với lô đối chứng không bổ sung.

4. Hiệu quả giảm tỷ lệ chết do bệnh AHPND của chất chiết lá bàng và bần chua sau khi cảm nhiễm thực nghiệm đạt mức nào?
Sau 14 ngày cảm nhiễm thực nghiệm với chủng V. parahaemolyticus (CM5), lô đối chứng có tỷ lệ chết tích lũy là 71,1%. Các lô bổ sung 2% chất chiết bần chua (35,6%), 1% chất chiết lá bàng (44,5%) và 1% chất chiết bần chua (46,7%) đều có tỷ lệ chết giảm thấp hơn rõ rệt và có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$).

5. Các nhóm hợp chất hóa thực vật nào được phát hiện trong chất chiết lá bàng và quả bần chua?
Phân tích định tính chất chiết methanol từ lá bàng và quả bần chua xác định sự hiện diện của các nhóm hợp chất: alkaloids, flavonoids, steroid và triterpenoids, đường khử, tannins và sesquiterpene lactones.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồng Mộng Huyền đã đánh giá thực trạng sử dụng thảo dược trong nuôi tôm tại ĐBSCL và sàng lọc thành công 6 loài thực vật có hoạt tính kháng khuẩn in-vitro mạnh đối với Vibrio parahaemolyticus và Vibrio harveyi. Công trình đã chứng minh chất chiết từ lá bàng (Terminalia catappa) và quả bần chua (Sonneratia caseolaris) ở nồng độ 1% có khả năng kích thích đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu, nâng cao hoạt tính enzyme PO, SOD, mức biểu hiện gen miễn dịch và giảm đáng kể tỷ lệ chết của tôm thẻ chân trắng khi cảm nhiễm với tác nhân gây bệnh AHPND. Đây là cơ sở khoa học quan trọng cho việc phát triển các chế phẩm thảo dược tự nhiên thay thế kháng sinh, góp phần xây dựng quy trình nuôi tôm an toàn sinh học và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bà GIÁO DĂC VÀ ĐÀO T¾O TR¯äNG Đ¾I HâC CÄN TH¡ HâNG MàNG HUYÀN ÀNH H¯æNG CĄA CHI¾T XUÂT THÀO D¯ĀC LÊN ĐÁP ĆNG MIàN DàCH VÀ KHÀ NNG KHÁNG BâNH VI KHUÆN TRÊN TÔM TH¾ CHÂN TRÌNG (Penaeus vannamei) LUÊN ÁN TI¾N S) NGÀNH NUÔI TRâNG THĄY SÀN Mà NGÀNH 62620301 2024 1 Bà GIÁO DĂC VÀ ĐÀO T¾O TR¯äNG Đ¾I HâC CÄN TH¡ HâNG MàNG HUYÀN Mà Sà NGHIÊN CĆU SINH P0616006 ÀNH H¯æNG CĄA CHI¾T XUÂT THÀO D¯ĀC LÊN ĐÁP ĆNG MIàN DàCH VÀ KHÀ NNG KHÁNG BâNH VI KHUÆN TRÊN TÔM TH¾ CHÂN TRÌNG (Penaeus vannamei) LUÊN ÁN TI¾N S) NGÀNH NUÔI TRâNG THĄY SÀN Mà NGÀNH 62620301 CÁN Bà H¯âNG DÈN PGS. TRÄN THà TUY¾T HOA 2024 192 LäI CÀM ¡N Tôi xin bày tỏ lòng bi¿t ơn sâu sắc đ¿n Cô PGS. Trần Thị Tuy¿t Hoa đã dành nhiÁu thßi gian, công sąc và tận tình hưãng dẫn tôi trong thßi gian thực hiện luận án và theo học t¿i trưßng. Xin đưÿc gửi lßi cÁm ơn sâu sắc đ¿n Cô TS.

Bùi Thị Bích Hằng, Bá môn Bệnh học Thăy sÁn, Khoa Thăy sÁn, trưßng Đ¿i học Cần Thơ đã nhiệt tình hưãng dẫn chuyên đÁ nghiên cąu sinh. Xin đưÿc gửi lßi cÁm ơn đ¿n Thầy GS. Trần Ngọc HÁi, PGS. Lê Qußc Việt, PGS.

Nguyễn Trọng Tuân, TS. Huỳnh Văn HiÁn, Cô TS. Đặng Thāy Mai Thy, Chị TS. Trần Thị Mỹ Duyên và toàn thể Thầy Cô Khoa Thăy sÁn, trưßng Đ¿i học Cần Thơ; quý Thầy/Cô và các Anh/Chị em bá môn Bệnh học Thăy sÁn đã sắp x¿p công việc cũng như t¿o điÁu kiện thuận lÿi vÁ thßi gian để tôi có thể hoàn thành chương trình học tập.

CÁm ơn các há nuôi nuôi tôm á tỉnh Cà Mau, Sóc Trăng đã cung cÃp thông tin khÁo sát vÁ thÁo dưÿc trong nuôi tôm. Chân thành bi¿t ơn các anh chị thuác chi cāc Thăy sÁn, trung tâm khuy¿n nông khuy¿n ngư tỉnh Cà Mau, Sóc Trăng đã nhiệt tình hß trÿ trong quá trình thu thập sß liệu. CÁm ơn các Anh/Chị nghiên cąu sinh khóa 2016; sự hß trÿ tích cực căa các anh, em học viên cao học: Nguyễn Văn Toàn, Thura Win, Võ TÃn Huy, và các em sinh viên: Nguyễn Thị Qu¿ Anh, Nguyễn Văn Thanh, Hà Thị Tuy¿t Nhi, Quách Thị Tiểu Nguyệt, Nguyễn Thị HuyÁn My, Bùi Văn Phiên, Nguyễn Qußc Khánh, Lê Kim Ngọc, Nguyễn Văn Khỏe, Ph¿m Minh Nhựt, Nguyễn Quí Nhân, Lê Khánh Tưßng, Nguyễn Thị Mỹ Ngân, Đặng Thị Bé ThÁo. Cußi cùng, sự thành công căa luận án không thể không kể đ¿n sự đóng góp không nhỏ căa các thành viên trong gia đình, những ngưßi luôn ăng há, đáng viên và giúp tôi vưÿt qua rÃt nhiÁu khó khăn trong thßi gian học tập.

Xin chân thành cÁm ơn. HàNG MàNG HUYÀN i TÓM TÌT Nghiên cąu đưÿc thực hiện vãi māc tiêu xác định đưÿc loài thÁo dưÿc có khÁ năng tăng cưßng miễn dịch không đặc hiệu và khÁ năng kháng vi khuẩn gây bệnh ho¿i tử gan tāy cÃp tính (AHPND) trên tôm thẻ chân trắng. Nái dung nghiên cąu bao gám: (1) KhÁo sát tình hình và tiÁm năng sử dāng thÁo dưÿc trong quá trình nuôi tôm biển á tỉnh Cà Mau, Sóc Trăng thuác vùng ĐBSCL; (2) Nghiên cąu sàng lọc chọn ra mát sß loài thÁo dưÿc có khÁ năng kháng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus, Vibrio harveyi gây bệnh trên tôm; (3) Xác định khÁ năng tăng cưßng miễn dịch trên tôm căa mát sß chÃt chi¿t thÁo dưÿc; (4) Thử nghiệm sử dāng chÃt chi¿t thÁo dưÿc trong phòng bệnh ho¿i tử gan tāy cÃp tính trên tôm thẻ chân trắng. ThÁo dưÿc hay các sÁn phẩm thÁo dưÿc đưÿc sử dāng chă y¿u á mô hình nuôi tôm thâm canh (chi¿m 90,9%, n= 20/22) và siêu thâm canh (chi¿m 78,8%, n= 52/66) á Cà Mau và Sóc Trăng, áp dāng trên cÁ tôm sú và tôm thẻ chân trắng.

Nghiên cąu xác định đưÿc 18 loài thực vật đang đưÿc sử dāng trong nuôi tôm. Trong đó, các loài thực vật đưÿc dùng phã bi¿n bao gám tỏi (Allium sativum) (73,6%, n= 53/72); diệp h¿ châu (Phyllanthus spp. Các loài thÁo dưÿc tiÁm năng tập trung á bá sơ ri (diệp h¿ châu, mần ri), bá cà (thù lù), bá cúc (mật gÃu, cỏ mực), bá đào kim nương (ãi), bá húng (ô rô). Trong tãng sß 15 loài thÁo dưÿc phã bi¿n ĐBSCL đưÿc lựa chọn để xác định ho¿t tính kháng khuẩn thì có 6 loài thể hiện ho¿t tính kháng khuẩn cao (nh¿y) trên cÁ vi khuẩn V.

Cā thể, chÃt chi¿t bàng, lựu, diệp h¿ châu thân đỏ, diệp h¿ châu thân xanh, bần ãi, bần chua có đưßng kính vòng kháng khuẩn dao đáng từ 14,7 mm đ¿n 21,7 mm. TÃt cÁ 6 chÃt chi¿t này đÁu có tính kìm khuẩn đßi vãi vi khuẩn V. harveyi vãi giá trị MIC (0,095 đ¿n 1,56 mg/mL) và MBC (6,25 đ¿n 25 mg/mL). Ngoài ra, 6 chÃt chi¿t thÁo dưÿc này cũng có ho¿t tính kháng khuẩn cao đßi vãi các chăng vi khuẩn phân lập từ ao nuôi tôm thuác các vùng nuôi khác nhau á ĐBSCL.

Nghiên cąu cũng xác định chÃt chi¿t ãi chỉ có ho¿t tính kháng khuẩn đßi vãi V. parahaemolyticus nhưng không có ho¿t tính kháng khuẩn đßi vãi V. harveyi; ngưÿc l¿i chÃt chi¿t tỏi có ho¿t tính kháng V. harveyi nhưng không có ho¿t tính kháng V.

Tôm thẻ chân trắng ăn thąc ăn bã sung 1% và 2% chÃt chi¿t bàng, lựu, diệp h¿ châu thân đỏ, bần ãi và bần chua liên tāc trong 4 tuần không Ánh hưáng đ¿n tßc đá tăng trưáng, tỷ lệ sßng và hệ sß chuyển đãi thąc ăn. Cā thể, tăng trưáng hàng ngày dao đáng 0,14 đ¿n 0,19 g/con, tßc đá tăng trưáng đặc biệt dao ii đáng từ 5,95 đ¿n 6,71%/ngày. Hệ sß chuyển đãi thąc ăn dao đáng từ 0,95 đ¿n 1,36. Tỷ lệ sßng căa tôm á các nghiệm thąc thí nghiệm dao đáng từ 80,3-90,4%.

Ch¿ đá ăn bã sung chÃt chi¿t lá bàng (T. catappa) (1%), chÃt chi¿t quÁ bần chua (S. caseolaris) (1%, 2%) trong 4 tuần liên tāc giúp tôm thẻ chân trắng tăng cưßng đáp ąng miễn dịch không đặc hiệu thông qua tăng cưßng các chỉ sß huy¿t học, ho¿t tính PO, ho¿t tính SOD, mąc đá biểu hiện các gen miễn dịch (crustin, lysozyme và penaeidin-3a) và tăng tỷ lệ sßng khi gây nhiễm thực nghiệm vãi V. Tỷ lệ ch¿t tích lũy á nghiệm thąc bã sung 2% chÃt chi¿t bần chua (35,6%); 1% chÃt chi¿t bàng (44,5%); 1% chÃt chi¿t bần chua (46,7%) thÃp hơn khác biệt có ý nghĩa thßng kê so vãi nghiệm thąc đßi chąng (71,1%).

K¿t quÁ thử nghiệm ghi nhận chÃt chi¿t bàng (1%) và bần chua (1%) vãi nhịp bã sung liên tāc (trong tháng đầu thÁ nuôi) và nhịp bã sung 2 tuần (tháng thą 2) giúp cÁi thiện sąc khỏe tôm thẻ chân trắng, gia tăng các thông sß miễn dịch không đặc hiệu và gia tăng tỷ lệ sßng khi cÁm nhiễm vãi V. ChÃt chi¿t từ methanol căa lá bàng và quÁ bần chua đưÿc xác định có chąa các hÿp chÃt sinh học bao gám alkaloids, flavonoids, steroid và triterpenoids, đưßng khử, tannins và sesquiterpene lactones. Như vậy, đây là nghiên cąu đầu tiên xác định đưÿc chÃt chi¿t quÁ bần chua có hiệu quÁ trong tăng cưßng các thông sß miễn dịch và khÁ năng kháng bệnh ho¿i tử gan tāy cÃp tính trên tôm nuôi thương phẩm. Tĉ khóa: Bệnh ho¿i tử gan tāy cÃp tính, bàng, bần chua, chÃt chi¿t thÁo dưÿc, đáp ąng miễn dịch, tôm thẻ chân trắng iii ABSTRACT The study aimed to determine medicinal plants that can enhance the immune response and disease resistance of whiteleg shrimp (Penaeus vannamei) to Vibrio parahaemolyticus causing AHPND.

The research content includes (1) surveying the current status and potential of herb usage in shrimp farming in Ca Mau and Soc Trang provinces in the Mekong Delta; (2) screening for herbal extracts that are resistant to Vibrio parahaemolyticus and V. harveyi causing diseases in shrimp; (3) determining the efficiency of the screened extracts in shrimp immunity enhancement; (4) testing the screened extracts in whiteleg shrimp to prevent acute hepatopancreatic necrosis. The investigation showed that in Ca Mau and Soc Trang provinces, medicinal plants or herbal products were mostly used for both black tiger shrimp and whiteleg shrimp in intense shrimp farming (accounted for 90.9%, n=20/22) and super-intensive shrimp farming (accounted for 78. Eighteen species of herbs have been used for shrimp farming.

The most common was Allium sativum, which accounted for 73,6% (n=53/72), followed by Phyllanthus spp. The majority of potential herbs belong to some orders such as Malpighiales, Solanales, Asterales, Myrtales and Lamiales. Among fifteen medicinal plants being chosen to determine their antibacterial activity, six medicinal plants had strong antibacterial activities (sensitive) against both V. In the test of agar diffusion, Terminalia catappa, Punica granatum, Phyllanthus amarus, P., Sonneratia ovata and S.

caseolaris had the diameter of inhibition zones ranging from 14. Moreover, those six extracts were bacteriostatic. Their values of MIC (minimum inhibitory concentration) and MBC (minimum bacterial concentration) values for both V. harveyi varied from 0.56 mg/mL and from 6.25 to 25 mg/mL, respectively.

In addition, these herbal extracts had strong activity against the isolated bacteria from farmed shrimp in the Mekong Delta. In addition, the guava extract had a strong effect on V. parahaemolyticus but not on V. harveyi; meanwhile, the garlic was the opposite results.

vannamei) fed with the diet supplement of 1% and 2% of Terminalia catappa, Punica granatum, Phyllanthus amarus, P., Sonneratia ovata, and S. caseolaris in 4 continuous weeks, there were no iv significant effects on shrimp growth, survival rate, or feed conversion ratio. In detail, weight gain and specific growth rate were 0,14 to 0,19 g/shrimp and 5,95 to 6,71%/day. Survival rates ranged from 80.

The feed conversion ratio was from 0,95 to 1,36. Being fed constantly with the extract of T. caseolaris (1%, 2%) for 4 weeks, the whiteleg shrimp had an enhancement of non-specific immune response, which was indicated through higher values of the hematological parameters, PO activity, SOD activity, gene expression of crustin, lysozyme, penaeidin-3a) and resistance to V. parahaemolyticus causing acute hepatopancreatic necrosis disease in comparison with the control (P<0.

In detail, the cumulative mortality in the treatments of 2% S. The results revealed that T. caseolaris (1%) extracts with continuous supplementation (in the first month of stocking) and 2-week interval supplementation (from the 2nd month of stocking) enhanced shrimp health, boosted non-specific immunological parameters and increased survival rate when being challenge against V. The extracts of T.

caseolaris both contained bioactive compounds such as alkaloids, flavonoids, steroids, triterpenoids, reduced sugars, tannins, and sesquiterpene lactones. In conclusion, this is the first study showed that the extract of S. caseolaris was able to improve immunological parameters and resistance to acute hepatopancreatic necrosis in shrimp farming. Keywords: Acute hepatopancreatic necrosis disease, herbal extract, immune response, Penaeus vannamei, Terminalia catappa L.

v LäI CAM ĐOAN Tôi tên là Háng Máng HuyÁn, là NCS ngành nuôi tráng thăy sÁn, khóa 2016. Tôi xin cam đoan luận án <Ành hưáng căa chi¿t xuÃt thÁo dưÿc lên đáp ąng miễn dịch và khÁ năng kháng bệnh vi khuẩn trên tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei)= là công trình nghiên cąu khoa học thực sự căa bÁn thân tôi đưÿc sự hưãng dẫn căa PGS. Trần Thị Tuy¿t Hoa.