CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lí thuyết về Bản đồ tư duy 1. Khái niệm và sự ra đời của Bản đồ tư duy Bản đồ tư duy (Mindmap) hay còn gọi là sơ đồ tư duy, bản đồ trí não, tâm bản đồ là kết quả sáng tạo của Tony Buzan – một nhà khoa học người Anh vào những năm 60 của thế kỉ trước. Bản đồ tư duy được biết đến đầu tiên là bản đồ tư duy về phương pháp động não được dùng nhằm phát triển trí tuệ ở trẻ em.
Cũng từ đó, bản đồ tư duy được nghiên cứu và áp dụng phổ biến hơn ở Anh trên nhiều lĩnh vực của đời sống hàng ngày. Chẳng hạn như để thiết lập một kế hoạch làm việc cho mỗi cá nhân, một tình huống trong kinh doanh, trong gia đình hay những nội dung quản lý và giảng dạy trong giáo dục. Cho đến nay, bản đồ tư duy đã được biết đến và sử dụng nhiều hơn trên thế giới trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống. Đã có rất nhiều nghiên cứu về khả năng ứng dụng của bản đồ tư duy như một công cụ tổ chức tư duy nền tảng.
Adam Khoo, một nhà doanh nghiệp nổi tiếng Singapore, một diễn giả năng động nhất Châu Á, cũng là tác giả có nhiều cuốn sách bán chạy nhất về bản đồ tư duy. Ông quan niệm như sau: “Bản đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy. Đây là phươngpháp dễ nhất chuyển tải thông tin vào bộ não của con người rồi đưa ra thông tin ra ngoài bộ não. Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả…” [9; tr.
77] Trong cuốn sách Ứng dụng Bản đồ tư duy, năm 2008, Joyce Wycoff cũng mang đến cho độc giả những hình dung về bản đồ tư duy “cũng tương tự như bản đồ đường phố giúp cho hành trình của bạn, bản đồ tư duy sẽ cung cấp cái nhìn toàn cảnh, bức tranh tổng thể về một chủ đề cụ thể và giúp bạn hoạch định lộ trình hay lựa chọn của mình”. Tác giả nhấn mạnh “bản đồ tư duy lưu trữ lượng lớn thông tin một cách hiệu quả, nhưng phần quan trọng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất là thấy được bản đồ tư duy cuối cùng không những dễ nhìn, dễ đọc mà hơn thế nữa còn sử dụng tiềm năng của bộ não theo cách rất thú vị. Nó giúp phát triển những kỹ năng mới cho bộ não – những điều thường bị lướt qua trong các phương pháp dạy học truyền thống”. Từ những nhận định trên, có thể nhận thấy rằng, các nhà nghiên cứu ít nhiều cũng đã có sự gặp gỡ nhau trong cách giải thích khái niệm bản đồ tư duy.
Song rất khó có thể xác định được một định nghĩa hoàn chỉnh về thuật ngữ này. Trên cơ sở phân tích, tổng kết các quan niệm của các tác giả, chúng tôi tóm lược khái niệm về bản đồ tư duy như sau: “Bản đồ tư duy là một loại bản đồ được cấu tạo bởi 1 từ trung tâm và những nhánh phát triển từ từ trung tâm; trong đó có sử dụng những màu sắc, đường nét, kí hiệu. Bản đồ tư duy phản ánh khả năng tư duy, tổng hợp và phát triển ý của người thực hiện. Nó có tác dụng làm tăng khả năng ghi nhớ và phát huy tiềm năng sáng tạo không ngừng của con người.
Cấu trúc Bản đồ tư duy Để khái quát về cấu trúc của một bản đồ tư duy chúng tôi xin lấy ví dụ một bản đồ tư duy về Kế hoạch năm học: Hình: 1. BĐTD: Kế hoạch năm học Nhìn vào BĐTD lập ở trên có thể thấy nó được cấu tạo bởi hai phần chính Từ ở giữa bản đồ là: kế hoạch năm học. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có 6 nhánh phụ tỏa ra từ trung tâm (trong đó có 2 nhánh để trống): chỉ tiêu, chủ đề, biện pháp thực hiện, biên chế. Và từ đó lại thiết lập những nhánh phụ ở cấp độ nhỏ hơn.
Chẳng hạn: nhánh chứa từ chỉ tiêu có thêm 3 nhánh phụ: GV, HS, Các HĐ khác. Chúng ta lại thấy tiếp một cấp độ nhỏ hơn từ chính các nhánh phụ của BĐTD cấp độ này. Ví dụ, ở nhánh GV: có thêm 3 nhánh phụ: giỏi cấp trường, giỏi huyện, giỏi tỉnh. Như vậy, thông qua việc quan sát và phân tích cấu trúc của BĐTD ở trên chúng ta có thể khái quát cấu trúc của một BĐTD thông thường như sau.
Một bản đồ tư duy thông thường gồm có 2 phần chính: Một là: từ trung tâm Hai là: các nhánh phụ tỏa ra từ từ trung tâm Trong đó: Từ trung tâm (hay còn gọi là từ khóa) thường biểu diễn một ý tưởng chính hay hình ảnh đặc trưng, đại diện. Từ trung tâm thường là một câu hay một cụm từ diễn đạt một ý hoàn chỉnh khái quát về nội dung cần triển khai. Việc bắt đầu từ trung tâm, sẽ giúp cho sự tự do sáng tạo của bạn trải rộng một cách chủ động và sự thể hiện trở nên phóng khoáng hơn, tự nhiên hơn. Các nhánh phụ được tỏa ra từ từ trung tâm có tác dụng cụ thể hóa ý tưởng chính.
Tùy thuộc vào chủ ý người lập bản đồ và sự phát triển ý mà các nhánh phụ có thể được phát triển theo các cấp độ nhỏ hơn (cấp độ 2, 3…). Khi đó các từ, hình ảnh khái quát đó lại trở thành từ trung tâm ở cấp độ 2. Các nhánh nhỏ được phát triển từ từ trung tâm ở cấp độ 2 có tác dụng thể hiện chủ đề ở mức độ sâu hơn. Ngoài từ trung tâm và các nhánh phụ, chúng ta cần phải kể đến yếu tố không thể thiếu làm nên nét độc đáo và thu hút của bản đồ tư duy đó là những kí hiệu, màu sắc và hình ảnh, đôi khi còn là những mối liên hệ giữa các nhánh.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở từ trung tâm hoặc ở mỗi nhánh có thể sẽ được kí hiệu bởi những hình ảnh khác nhau, những màu sắc, kí hiệu khác nhau được chọn tùy thuộc vào chủ ý của người tạo lập. Mục đích của việc sử dụng hình ảnh, màu sắc và kí hiệu là để giúp bản đồ tư duy trở nên đặc sắc hơn và giúp ghi nhớ nhanh và lâu hơn. Giữa các nhánh, các hình ảnh có sự kết nối với nhau. Như chúng ta đã biết, bộ não làm việc bằng sự liên tưởng.
Khi chúng ta nối các nhánh lại sẽ giúp việc hiểu và nhớ nhiều thứ một lúc trở nên dễ dàng. Đặc điểm và cơ chế hoạt động Bộ não của chúng ta có thể xử lý hầu hết các sự việc rất phức tạp nhưng nó lại dựa trên những nguyên tắc hết sức đơn giản. Theo nghiên cứu vào năm 1972 của tiến sĩ y học Richard Restak, quy luật tư duy của bộ não chính là: mọi thông tin tồn tại trong não bộ của con người đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sử dụng. Khi có một thông tin mới được đưa vào bộ não, để được lưu trữ và tồn tại, chúng cần kết nối với các thông tin cũ đã tồn tại trước đó.
Bộ não người được cấu tạo bởi hai bán cầu: bán cầu não phải và bán cầu não trái. Cấu tạo bộ não người 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỗi bán cầu não thực hiện những nhiệm vụ trí tuệ chuyên biệt: các dòng kẻ, chuỗi, chữ số và danh sách được xử lý bởi các kỹ năng thần kinh của bán cầu não trái; chức năng thần kinh của bán cầu não phải gồm sự tri nhận màu sắc, hình ảnh, nhịp điệu và khả năng không gian. Dù thực hiện các nhiệm vụ trí tuệ khác nhau nhưng hai bán cầu não luôn có sự phối hợp, liên kết với nhau. Bán cầu não trái giúp con người đưa ra lý luận và phân tích vấn đề.
Bán cầu não phải giúp con người có được sư cảm nhận và mơ mộng. Mức độ hợp tác giữa chúng càng cao thì hoạt động của bộ não càng hiệu quả. Trong nghiên cứu của mình Tony Buzan đã chỉ ra rằng cơ chế hoạt động của bộ não chúng ta là dựa trên hình ảnh với các mạng lưới liên tưởng. Và ông cũng đã khẳng định bản đồ tư duy cũng mang cơ chế hoạt động như thế, dựa trên nguyên tắc tưởng tượng và liên kết.
Điều này chúng ta có thể thấy rõ trong cấu trúc của bản đồ tư duy. Ở vị trí trung tâm bản đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện ý tưởng hay khái niệm chủ đạo. Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn. Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được kết nối với nhau.
Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng. Như vậy, bản đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động, đó là liên kết, liên kết và liên kết. Mọi thông tin tồn tại trong bộ não của con người đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sử dụng. Khi đó có một thông tin mới được đưa vào đó, để được lưu trữ và tồn tại, chúng cần kết nối với các thông tin cũ đã tồn tại trước đó.
Điều đặc biệt ở bản đồ tư duy đó là việc sử dụng các kí hiệu, màu sắc, hình ảnh, các đường cong làm kích thích khả năng tưởng tượng, liên tưởng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của bộ não, giúp người xem tăng khả năng hình dung và tưởng tượng. Do đó có thể ghi nhớ thông tin một cách lâu nhất có thể. Như vậy, bản đồ tư duy là sự biểu thị cho cơ chế tư duy của bộ não, công cụ này hoạt động dựa trên các quy luật tư duy. Nó không ngừng giúp người sử dụng lưu ý tới trung tâm của vấn đề và bằng liên kết, tưởng tượng, nó sẽ là nguồn cảm hứng mạnh mẽ của tư duy logic và sáng tạo.
Quy trình thiết kế bản đồ tư duy Bản đồ tư duy là kết quả của sự liên kết và trí tưởng tượng của mỗi người. Trước đây, khi bản đồ tư duy mới ra đời thì người ta thường thiết kế chúng trên những tờ giấy trắng đặt nằm ngang để có thể triển khai các nhánh trong bản đồ một cách dễ dàng.