CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các xu hướng nghiên cứu về tính tích cực học tập của sinh viên Xu hướng thứ 1: Phân tích các hình thức biểu hiện và các phương pháp nhằm thúc đẩy TTC học tập của học sinh, sinh viên Meyers and Jones (1993) định nghĩa tính tích cực học tập là các phương pháp, kỹ thuật giúp sinh viên tiếp thu bài học một cách dễ dàng hơn. Tính tích cực học tập xuất phát từ 2 giả định: thứ nhất, việc học tập bắt nguồn từ những nỗ lực tự nhiên của người học; thứ hai, mỗi cá nhân khác nhau có các phương pháp học tập khác nhau.
Hai tác giả này cũng đã đề xuất một số phương pháp học tập có hiệu quả, thúc đẩy được tính tích cực học tập của sinh viên như: Làm việc nhóm, chơi trò chơi, tranh luận, phân tích các bài tập tình huống, bản đồ hóa các khái niệm lý thuyết… Michael Prince (2004) định nghĩa hành vi học tập tích cực là nói đến các phương pháp có sự tham gia của sinh viên trong quá trình học tập. Phương pháp học tập tích cực đòi hỏi sinh viên có những hoạt động học tập có ý nghĩa và luôn đặt câu hỏi về việc họ sẽ làm. Khác với phương pháp học tập truyền thống chỉ đánh giá tính tích cực học tập của sinh viên dựa vào các hoạt động thực hiện ở nhà như: thực hành và làm bài tập ở nhà thì phương pháp học tập tích cực kiểu mới lại đề cập tới việc thiết kế, tổ chức các hoạt động học tập mang tính tích cực ngay trên lớp. Kathleen McKinney, Cross Chair (2010) định nghĩa tính tích cực học tập là các phương pháp giúp sinh viên tiếp thu bài học một cách dễ dàng hơn.
Các phương pháp học tập tích cực: học tập theo nhóm, chơi trò chơi, thảo luận, phân tích các bài tập tình huống, mô hình hóa các khái niệm và cấu trúc bài học. Nguyễn Ngọc Chinh (2010), “Phát huy tính tích cực của sinh viên trong việc học ngoại ngữ: Một giải pháp hữu hiệu trong việc đổi mới phương pháp 14 giảng dạy”, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, ĐH Đà Nẵng, Số 1(36). Theo tác giả thì tích cực là "chủ động, tự lập trong hoạt động học tập lý thuyết và rèn luyện thực hành của học sinh". Tích cực là biện pháp khắc phục tình trạng thụ động nghe giảng và vùi đầu vào làm bài tập suốt ngày, đồng thời là một cách thức thúc đẩy học sinh hăng hái tham gia vào quá trình hoạt động trí tuệ, làm quen với lô gic của khoa học, với quá trình lao động thực tiễn và biết cách ứng dụng vào thực tiễn đời sống.
Phạm Văn Tuân (2011), “Một số biện pháp nâng cao tính tích cực học tập của sinh viên trường Đại học Trà Vinh”, Khoa Kinh tế, Luật & Ngoại ngữ, ĐH Trà Vinh. Nghiên cứu cho rằng, “tính tích cực học tập là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập của sinh viên, và là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng giảng dạy”. Đồng thời “tính tích cực học tập của người học là yếu tố chủ quan trong chính bản thân mỗi người học nhưng lại chịu sự ảnh hưởng và chi phối của rất nhiều yếu tố bên ngoài, trong đó những tác động từ phía nhà trường, giáo viên giảng dạy có tính chất quyết định”. Nguyễn Quý Thanh & Nguyễn Trung Kiên (2012),“Tính tích cực học tập của sinh viên: Một phân tích về khoảng cách giữa nhận thức và thực hành”, Tạp chí Tâm lý học, số 8 (161) tr 41-54, 2012.
Phát hiện từ nghiên cứu này cho thấy, thực sự vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa nhận thức và thực hành trong “học tích cực”. “Nếu sinh viên có tâm trạng hào hứng, tự lựa chọn ngành học, tính cách mạnh dạn và giáo viên di chuyển nhiều trong giờ giảng thì sẽ có nhiều khả năng chuyển hóa nhận thức tích cực sang thực hành học tập một cách tích cực. Trong khi đó, các sinh viên ngồi ở vị trí cuối lớp, có tâm trạng mệt mỏi và học trong môi trường thầy đọc – trò chép thì sẽ ít khả năng thực hành được học tập tích cực đúng như nhận thức của họ”. Phạm Văn Tuân (2011), “Tìm hiểu tính tích cực học tập môn Tâm lý học đại cương của sinh viên hệ đại học Trường đại học Trà Vinh”, Luận văn Thạc sĩ.
Kết quả khảo sát cho thấy rằng, TTC học tập môn Tâm lý học đại cương của sinh viên được biểu hiện ở nhiều khía cạnh. Hầu hết sinh viên nhận thức được vai trò và ý nghĩa của môn học, song nhận thức chưa chuyển hóa thành những thái độ và 15 hành vi tích cực. Nhiều sinh viên còn có thái đ ộ và hành vi thiếu tích cực trong quá trình học tập môn học dẫn đến kết quả học tập môn học chưa cao. Nghiên cứu cũng ch ỉ ra rằng, tính tích cực học tập của sinh viên trước hết chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi chính những yếu tố nằm ngay trong bản thân người học như “nhu cầu, động cơ và thái độ nghề nghiệp”, “hứng thú nhận thức, hứng thú nghề nghiệp”.
Đó là những yếu tố ảnh hưởng quyết định đến chất lượng rèn luyện, học tập ở mỗi người học. Song đây lại là vấn đề mà hầu hết sinh viên đang gặp phải. Nghiên cứu của Thái Duy Tuyên (2003) với đề tài: “Phát huy tính tích cực nhận thức của người học” đã đề cập tới phương pháp dạy học tích cực để phát huy tính tích cực nhận thức của người học. Tác giả đã đưa ra một số phương pháp dạy học tích cực đối với người dạy như: cung cấp kiến thức cơ bản có chọn lọc, thúc đẩy sinh viên tự học, kết hợp với học tập tập thể (theo nhóm, tổ), sơ đồ hóa và mô hình hóa cấu trúc bài học giúp học sinh dễ nhớ và vận dụng.
Nghiên cứu của Lê Thị Xuân Liên (2010) với đề tài “Phát huy tính tích cực của học sinh – sinh viên trong dạy toán ở trường Cao đẳng Sư phạm” tập trung phân tích các biểu hiện của tính tích cực học tập và các phương pháp dạy học nhằm thúc đẩy tính tích cực học tập của học sinh, sinh viên. Theo tác giả, có thể chia các hình thức biểu hiện tính tích cực học tập của học sinh, sinh viên thành hai nhóm cơ bản: Nhóm thứ nhất là những biểu hiện về mặt tâm lý bao gồm: sự chú ý, sự nỗ lực của ý chí, tính tự giáo, tính độc lập tư duy, tính chủ động, tính sáng tạo. Nhóm thứ hai là các yếu tố liên quan tới hành vi của người học gồm có: hăng hái tham gia vào mọi hình thức của hoạt động học tâp, giơ tay phát biểu ý kiến, bổ sung các câu trả lời của bạn, ghi chép bài cẩn thận, đầy đủ, cử chỉ khẩn trương khi thực hiện các hành động tư duy. Xu hướng thứ hai trong các nghiên cứu về tính tích cực học tập là: phân tích các yếu tố tác động tới tính tích cực học tập của học sinh, sinh viên Các nghiên cứu trong nước xem xét các yếu tố tác động tới tính tích cực học tập và chia ra thành hai nhóm cơ bản: Nhóm thứ nhất là các yếu tố thuộc về bản thân người học, nhóm yếu tố thứ hai là các yếu tố khách quan tác động lên 16 tính tích cực học tập của học sinh, sinh viên.
Đề tài “Phát huy tính tích cực nhận thức của người học” của Thái Duy Tiên (2003) - Viện Khoa học Giáo dục: Phân tích những nhân tố ảnh hưởng tới tính tích cực nhận thức của người học, cũng bao gồm nhóm yếu tố bên trong người học: đặc điểm hoạt động trí tuệ (khả năng tái hiện, ghi nhớ, sáng tạo), trạng thái tâm lý (hứng thú, xúc cảm, chú ý, nhu cầu, động cơ, ý chí…), tình trạng sức khỏe; và nhóm yếu tố bên ngoài người học như: điều kiện vật chất, tinh thần (thời gian, tiền của. không khí đạo đức), môi trường tự nhiên và xã hội, chất lượng dạy học (nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức kiểm tra đánh giá), điều kiện gia đình. Đỗ Thị Coỏng (2004), Nghiên cứu tính tích cực học tập môn tâm lý học của sinh viên Đại học Sư phạm Hải Phòng, Luận án Tiến sĩ. Theo nghiên cứu này thì “Tính tích cực vừa là một phẩm chất quan trọng của nhân cách, vừa là điều kiện để con người làm chủ thiên nhiên, xã hội một cách sáng tạo.
Sau khi phân tích những quan niệm, ý kiến khác nhau về tính tích cực, tính tích cực học tập, tác giả, cho rằng: “Tính tích cực học tập môn Tâm lý học của sinh viên là sự ý thức tự giác của sinh viên về mục đích học tập môn Tâm lý học, thông qua đó sinh viên huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý để giải quyết các nhiệm vụ học tập bộ môn có hiệu quả”. Tính tích cực học tập môn Tâm lý học của sinh viên được biểu hiện ở các mặt nhận t hức, thái độ, hành động, kết quả học tập bộ môn của họ. Tính tích cực học tập môn tâm lý học của sinh viên chịu sự chi phối bởi các yếu tố, chủ quan và khách quan, trong đó yếu tố chủ quan là quyết định. Vì thế để phát huy tính tích cực học tập môn Tâm lý học của sinh viên đòi hỏi người giảng viên phải tổ chức quá trình dạy học có nội dung hấp dẫn, phương pháp tích cực, hình thức tổ chức phong phú để huy động các chức năng tâm lý của các em trong việc chiếm lĩnh tri thức một cách có mục đích, tự giác và có hiệu quả.” Đề tài “Nhận thức, thái độ và thực hành của sinh viên với phương pháp học tích cực” của Nguyễn Quý Thanh (2008) đã phân tích các y ếu tố quy định nhận thức và thực hành của sinh viên đối với phương pháp học tập tích cực.
17 Trong đó, tác giả đưa ra năm yếu tố có ảnh hướng tới nhận thức về phương pháp học tập tích cực của sinh viên là: yếu tố giới tính, điểm trung bình học tập kỳ gần nhất, phương pháp thuyết trình kết hợp đọc sinh viên ghi và khả năng đáp ứng của tài liệu; các yếu tố ảnh hưởng tới việc thực hành tích cực bao gồm: ngành học, cách chọn ngành học, vị trí ngồi trong lớp, tính cách, phương pháp giảng dạy của giảng viên, trạng thái xúc cảm của người học. Trong các yếu tố tác giả đưa ra, có sự tổng hợp của cả các yếu tố thuộc về đặc điểm cá nhân của người học và các yếu tố khách quan bên ngoài.