phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng bài tập nhằm rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Chƣơng 2: Một số biện pháp sử dụng bài tập nhằm rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học lịch sử thế giới cận đại (thế kỷ XIX – nửa đầu thế kỷ XX), lớp 11, THPT, chương trình chuẩn. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẰM RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG THPT 1. Quan niệm về sử dụng bài tập nhằm rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh 1.
Quan niệm về học, tự học, tự học lịch sử - Khái niệm “học”: Thực tế đã có nhiều định nghĩa về học của HS đã được phân loại và sắp xếp theo trình độ nhận thức của người học từ đơn giản đến phức tạp như sau: (1) Học là chiếm lĩnh thông tin càng nhiều càng tốt. Càng học càng nắm bắt được nhiều thông tin. Học là tích lũy, gia tăng số lượng kiến thức (2) Học là ghi nhớ lặp lại và thuộc lòng, là quá trình tích lũy thông tin mà ta có thể tái hiện như là những mẩu kiến thức tách biệt (3) Học là quá trình chiếm lĩnh, ứng dụng hay sử dụng kiến thức. Học là nắm bắt sự kiện, kĩ năng hay quy trình có thể lưu trữ và sử dụng khi cần.
Học là tích lũy thông tin vào bộ nhớ để sử dụng mỗi khi có tình huống đòi hỏi. (4) Học là quá trình trừu tượng hóa, định hướng, định giá trị. Học là liên kết cái đang học với cái đã biết với thực tiễn của cuộc sống. Học là hiểu bản chất sự vật, nối liền sự vật với nhau, lý giải và kiểm nghiệm giá trị của sự vật trong thực tiễn.
(5) Học là tạo ra sự biến đổi trong nhận thức để hiểu biết thế giới bằng lí giải và thông hiểu thực tiễn. Học là xác định mô hình thông tin và liên kết mô hình đó với thông tin từ các tình huống và hoàn cảnh khác nhau. (6) Học là biến đổi con người. Học là thông hiểu thế giới bằng nhiều con đường khác nhau mà kết quả là làm biến đổi bản thân con người.
Học là quá trình tự 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo ra sự tiến hóa tổng hợp về tri thức, kĩ năng, thái độ và giá trị của một con người. Đi vào chiều sâu, học có bản chất cốt lõi là tự học. Với những định nghĩa khác nhau về khái niệm “học” cho ta một cái nhìn khá toàn diện. Ổ mỗi giai đoạn khác nhau, mục đích học tập thay đổi nên việc “học” cũng thay đổi.
Khi người học là học sinh THPT thì việc “học” có thể hiểu đơn giản là việc các em tiếp nhận kiến thức của bản thân bằng cách tự tìm hiểu qua sách, báo hay do người khác (chủ yếu là GV) truyền đạt lại cho mình. Kiến thức đó bao gồm cả tự nhiên, xã hội và kinh nghiệm sống. Ngoài ra, Nguyễn Kì cũng chỉ ra rằng có ba cách tiếp cận cùng với quan niệm chủ yếu sau đây về học Cách tiếp cận thứ nhất quan tâm đến kết quả cuối cùng đạt được là sản phẩm học hay hành vi nhận biết được. Đó là cách tiếp cận theo hành vi, đáp lại phản xạ có điều kiện của Paplop, hay theo hành vi tác động phản xạ có điều kiện của Skinner: “Học là quá trình làm biến đổi hành vi từ kinh nghiệm hay là từ sự tiếp xúc với môi trường sống của chủ thể” Cách tiếp cận thứ hai quan tâm đến quá trình học bằng cách tìm hiểu những gì đã xảy ra trong trí óc người học là cách tiếp cận về trí tuệ , theo bước chân Piaget với cơ chế đồng hóa, điều ứng, cân bằng.
Cách tiếp cận thứ ba có xu hướng kết hợp hai cách tiếp cận trên thành một mô hình quá trình thông tin với các thuật ngữ: thu nhận, xử lí, chương trình hóa. “học là tự tạo khả năng xác định vấn đề cần giải quyết, thu nhận , xử lí thông tin và ứng dụng chương trình giải quyết vấn đề” Như vậy, với ba cách tiếp cận và sáu định nghĩa ta thấy việc học như là một quá trình thu nhận ghi nhớ, tích lũy, sử dụng, lí giải, liên kết, xử lí thông tin, giải quyết vấn đề. Đó là cách tiếp cận việc học theo mô hình quá trình thông tin dẫn đến một quan niệm có thể ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn thực hành sư phạm. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể khẳng định rằng, học cốt lõi là tự học.
Vậy tự học là gì? - Tự học: Tự học là một vấn đề có tính truyền thống và tính phổ biến không chỉ ở nước ta mà còn là vấn đề của toàn thế giới. Con người ngay từ khi sinh ra đã phải tự học, tự học để nhận biết thế giới xung quanh, tự học để tồn tại và phát triển. Rubakin trong cuốn “ Tự học như thế nào” đã kết luận rằng: “Hãy mạnh dạn tự mình đặt ra câu hỏi rồi tự mình tìm lấy câu trả lời, đó là phương pháp tự học” [29]. Ông cho rằng tự học không chỉ là xem sách mà phải biết so sánh cái viết trong sách với thực tế cuộc sống, biết so sánh cái khoa học với cái không khoa học, biết liên hệ giữa các môn khoa học.
Không nên sợ bất đồng ý kiến với người khác, không nghiên cứu cái chung chung mà phải nghiên cứu vấn đề đang được trao đổi, thảo luận – những vấn đề chủ yếu của thời đại mở rộng tầm nhìn cho bản thân “Hãy học bằng tất cả lí trí và tâm hồn, cảm xúc của mình”. Như vậy với Rubakin tự học là quá trình người học tự so sánh, đối chiếu hỏi và đáp, sự so sánh giữa lí thuyết và thực hành, giữa sách vở với thực tế cuộc sống, từ đó mà rút ra cho mình một tri thức riêng đầy sáng tạo. Trong quá trình tự học con người không hoàn toàn phụ thuộc vào cuộc sống mà cần phải đưa nó lên trên cơ sở tự nâng mình lên [29] Các tác giả trong nước cũng đưa ra một số ý kiến về tự học.TS Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Vũ Văn Tảo, Bùi Tường định nghĩa, tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ, cơ bắp, phẩm chất, động cơ, tình cảm để “chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [34;101]. Theo tác giả Thái Duy Tuyên “Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo về kinh nghiệm lịch sử loài người và của chính bản thân người học” [38;114].
Trong bài phát biểu tại hội thảo Nâng cao chất lượng dạy học tổ chức vào tháng 11 năm 2005 tại Đại học Huế, GS Trần Phương cho rằng: “ Học bao giờ và lúc nào cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành những tri thức ấy” 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Từ điển giáo dục học cho rằng: “Tự học là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kỹ năng thực hành không có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên và sự quản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục, đào tạo [13;34]. Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về tự học. Tuy nhiên, các học giả đều thống nhất ở yếu tố tự giác, chủ động và độc lập của người học trong quá trình chiếm lĩnh tri thức khoa học, những kiến thức của cuộc sống hàng ngày. Như vậy, tự học là một bộ phận của học tập, nó được tạo thành bởi những thao tác, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động của người học.
Đó là quá trình cá nhân tập trung chú ý, tự giác, tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức, nhằm tìm ra cách học để lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo hình thành và phát triển toàn diện nhân cách người học. Kết quả học tập cao hay thấp phụ thuộc vào năng lực của mỗi con người. Bản chất hoạt động tự học của HS là hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo dưới sự hướng dẫn của GV nhằm tìm ra cách chiếm lĩnh tri thức khoa học. Trong hoạt động tự học việc tích cực, độc lập nhận thức của HS không tách rời vai trò tổ chức điều khiển của GV đảm bảo sự thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò.
Theo các nhà sư phạm: Quá trình tự học là một hệ thống toàn vẹn bao gồm 3 thành tố: Thầy (dạy) – Trò ( học) và tri thức. Chúng tương tác, thâm nhập vào nhau và quy định lẫn nhau tạo ra chất lượng và hiệu quả giáo dục. Có thể sơ đồ hóa mối quan hệ giữa 3 thành tố: Thầy – Trò – Tri thức của mô hình dạy – tự học lấy nội lực học làm nhân tố quyết định như sau: Sơ đồ: Mô hình dạy – tự học Tri thức Lớp 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thầy Trò Trò: chủ thể Lớp: cộng đồng lớp học, môi trường xã hội Tri thức: Tự tìm ra với sự hướng dẫn của thầy và hợp tác của cả lớp Thầy: tác nhân hướng dẫn, tổ chức Tự học có những vai trò sau đây: Tự học là mục tiêu cơ bản của quá trình dạy học. Trong quá trình hoạt động dạy học giáo viên không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những tri thức có sẵn, chỉ cần yêu cầu HS ghi nhớ, mà quan trọng hơn là phải định hướng, tổ chức cho HS tự khám phá ra quy luật, thuộc tính mới của khoa học.
Giúp HS không chỉ nắm bắt được tri thức, mà còn biết cách tìm đến những tri thức ấy. Muốn thành công trên bước đường học tập thì phải có khả năng phát hiện và tự giải quyết những vấn đề mà cuộc sống, khoa học đặt ra. Bồi dưỡng năng lực tự học là phương cách tốt nhất để tạo ra động lực mạnh mẽ cho quá trình học tập. Một trong những phẩm chất quan trọng của mỗi cá nhân là tích cực, sự chủ động sáng tạo trong mọi hoàn cảnh.
Nhiệm vụ quan trọng của giáo dục là hình thành phẩm chất đó cho người học.