Rào Cản Phi Thuế Quan Trong Thương Mại Quốc Tế: Tình Hình và Giải Pháp

Rào cản phi thuế quan (NTB) là những biện pháp không liên quan đến thuế mà các quốc gia áp dụng để kiểm… 223 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2007.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Rào Cản Phi Thuế Quan Trong Thương Mại Quốc Tế: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ, HỘP
• PHẦN MỞ ĐẦU
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
• 1.1. Khái niệm và nội dung của hệ thống rào cản phi thuế quan
• 1.2. Các quy định của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) về rào cản phi thuế quan
• 1.3. Tác động của các rào cản phi thuế quan tới hoạt động xuất khẩu
• 1.4. Những nguồn lực chủ yếu đảm bảo cho doanh nghiệp vượt rào cản phi thuế quan
• 1.5. Kinh nghiệm của hàng dệt may xuất khẩu Trung Quốc trong việc vượt qua rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 2. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG HỆ THỐNG RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN ĐỐI VỚI XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Hoạt động xuất khẩu Việt Nam trong bối cảnh gia nhập WTO
• 2.2. Tổng quan về thực trạng vượt rào cản phi thuế quan của các doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh gia nhập WTO
• 2.3. Thực trạng và tác động của rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng dệt may Việt Nam
• 2.4. Thực trạng và tác động của rào cản phi thuế quan của EU đối với hàng giày dép Việt Nam
• 2.5. Thực trạng và tác động của rào cản phi thuế quan của Nhật Bản đối với hàng thuỷ sản Việt Nam
• 2.6. Một số bài học kinh nghiệm từ thực tiễn hàng hoá xuất khẩu Việt Nam vượt rào cản phi thuế quan
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP VƯỢT QUA CÁC RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN NHẰM THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU HÀNG HOÁ VIỆT NAM
• 3.1. Xu hướng và mục tiêu phát triển của xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam
• 3.2. Khả năng áp dụng các rào cản phi thuế quan của một số thị trường chủ yếu đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam
• 3.3. Một số kiến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước
• 3.4. Một số giải pháp đối với các doanh nghiệp
• 3.5. Một số kiến nghị về xây dựng và sử dụng rào cản ở Việt Nam
• 3.6. Điều kiện thực hiện các giải pháp
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rào Cản Phi Thuế Quan Trong Thương Mại Quốc Tế

Rào cản phi thuế quan (NTB) là những biện pháp không liên quan đến thuế mà các quốc gia áp dụng để kiểm soát thương mại quốc tế. Chúng bao gồm các quy định kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, và các biện pháp hành chính khác. Việc hiểu rõ về NTB là rất quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Các quốc gia thường sử dụng NTB để bảo vệ sản xuất trong nước và đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, điều này cũng có thể tạo ra những khó khăn cho các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là từ các nước đang phát triển như Việt Nam.

1.1. Khái Niệm Rào Cản Phi Thuế Quan

Rào cản phi thuế quan được định nghĩa là những biện pháp không phải thuế mà chính phủ áp dụng để kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Chúng có thể bao gồm các tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, và các yêu cầu về giấy phép.

1.2. Tác Động Của Rào Cản Phi Thuế Quan Đến Thương Mại

Rào cản phi thuế quan có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp. Chúng có thể làm tăng chi phí và thời gian thông quan, từ đó giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường quốc tế.

II. Thực Trạng Rào Cản Phi Thuế Quan Đối Với Xuất Khẩu Hàng Hóa Của Việt Nam

Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều rào cản phi thuế quan trong quá trình xuất khẩu hàng hóa. Các thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản đều có những quy định nghiêm ngặt về tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc đáp ứng yêu cầu của thị trường. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nắm rõ các quy định này, dẫn đến việc hàng hóa bị từ chối hoặc phải chịu chi phí cao hơn để tuân thủ.

2.1. Tình Hình Xuất Khẩu Hàng Hóa Việt Nam Trong Bối Cảnh NTB

Xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn gặp phải các rào cản phi thuế quan. Nhiều mặt hàng như dệt may, giày dép và thủy sản thường xuyên bị kiểm tra chất lượng nghiêm ngặt tại các thị trường nhập khẩu.

2.2. Các Rào Cản Phi Thuế Quan Chính Đối Với Hàng Xuất Khẩu

Các rào cản phi thuế quan chính mà Việt Nam gặp phải bao gồm tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm, và các yêu cầu về chứng nhận xuất xứ. Những rào cản này thường phức tạp và thay đổi liên tục, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc tuân thủ.

III. Giải Pháp Vượt Qua Rào Cản Phi Thuế Quan Trong Thương Mại Quốc Tế

Để vượt qua các rào cản phi thuế quan, các doanh nghiệp Việt Nam cần có những chiến lược cụ thể. Việc nâng cao nhận thức về các quy định quốc tế và cải thiện chất lượng sản phẩm là rất cần thiết. Ngoài ra, sự hỗ trợ từ chính phủ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin và nguồn lực cần thiết.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Về Rào Cản Phi Thuế Quan

Doanh nghiệp cần được đào tạo và cung cấp thông tin đầy đủ về các rào cản phi thuế quan. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về yêu cầu của thị trường và chuẩn bị tốt hơn cho quá trình xuất khẩu.

3.2. Cải Thiện Chất Lượng Sản Phẩm

Cải thiện chất lượng sản phẩm là một trong những giải pháp quan trọng để vượt qua rào cản phi thuế quan. Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Rào Cản Phi Thuế Quan

Nghiên cứu về rào cản phi thuế quan đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp phù hợp có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam vượt qua những khó khăn trong xuất khẩu. Các doanh nghiệp đã áp dụng nhiều chiến lược khác nhau để thích ứng với yêu cầu của thị trường, từ việc cải thiện chất lượng sản phẩm đến việc hợp tác với các tổ chức quốc tế.

4.1. Kinh Nghiệm Từ Các Doanh Nghiệp Thành Công

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã thành công trong việc vượt qua rào cản phi thuế quan bằng cách áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế và cải thiện quy trình sản xuất. Họ đã chứng minh rằng việc đầu tư vào chất lượng có thể mang lại lợi ích lớn trong xuất khẩu.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của NTB

Nghiên cứu cho thấy rằng các rào cản phi thuế quan có tác động lớn đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế. Việc hiểu rõ và ứng phó kịp thời với các rào cản này là rất quan trọng.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Rào Cản Phi Thuế Quan Trong Thương Mại Quốc Tế

Rào cản phi thuế quan sẽ tiếp tục là một thách thức lớn đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong tương lai. Tuy nhiên, với sự chuẩn bị và chiến lược đúng đắn, doanh nghiệp có thể vượt qua những khó khăn này. Việc hợp tác chặt chẽ giữa doanh nghiệp và chính phủ sẽ là yếu tố quyết định trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

5.1. Dự Báo Tương Lai Của Rào Cản Phi Thuế Quan

Dự báo rằng rào cản phi thuế quan sẽ ngày càng gia tăng trong tương lai, đặc biệt là khi các quốc gia tiếp tục áp dụng các tiêu chuẩn cao hơn để bảo vệ sản xuất trong nước.

5.2. Vai Trò Của Chính Phủ Trong Việc Giảm Thiểu NTB

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp doanh nghiệp vượt qua các rào cản phi thuế quan. Việc cung cấp thông tin và hỗ trợ kỹ thuật sẽ là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam" được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và tham gia sâu rộng vào các tiến trình tự do hóa thương mại toàn cầu. Khi các vòng đàm phán đa phương của WTO và Hiệp định chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) thúc đẩy việc cắt giảm thuế quan ràng buộc, các quốc gia công nghiệp phát triển có xu hướng gia tăng sử dụng các rào cản phi thuế quan (Non-Tariff Barriers - NTB) với tính chất phức tạp, tinh vi thông qua các tiêu chuẩn kỹ thuật và thủ tục hành chính nhằm bảo hộ sản xuất trong nước. Mặc dù các biện pháp này thường được ban hành dưới danh nghĩa bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và môi trường sinh thái, chúng tạo ra trở ngại lớn cho dòng lưu chuyển hàng hóa quốc tế.

Năm 2007, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt trên 48 tỷ USD. Tuy nhiên, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam liên tục vấp phải các hàng rào thương mại phi thuế quan tại các thị trường trọng điểm mà không có một khuôn mẫu hành động chung do tính chất khác biệt của từng thị trường và mặt hàng. Trước đòi hỏi cấp bách từ thực tiễn và khoảng trống lý luận, luận án được xây dựng nhằm cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác đàm phán mở cửa thị trường và tìm kiếm các biện pháp thích hợp giúp doanh nghiệp vượt qua rào cản, thúc đẩy xuất khẩu.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

1. Làm rõ những luận cứ khoa học về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế từ bản chất, cơ chế đến phương thức tác động; đề xuất định nghĩa và phương thức phân loại phù hợp; phân tích vai trò của chính phủ trong nỗ lực hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua rào cản tại thị trường nhập khẩu.
2. Phân tích thực trạng hệ thống rào cản của một số thị trường chủ yếu đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam; chỉ rõ những điểm hạn chế cơ bản trong năng lực ứng phó của doanh nghiệp xuất khẩu cũng như sự lúng túng của các cơ quan quản lý nhà nước khi xử lý tình huống.
3. Nghiên cứu xu hướng xuất khẩu và khả năng áp dụng rào cản của các thị trường đến năm 2010; đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ cho doanh nghiệp và các kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước nhằm nâng cao năng lực vượt rào cản, đồng thời hạn chế tối đa sự xuất hiện và tác động tiêu cực của các biện pháp này.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn về hệ thống rào cản phi thuế quan đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam và các biện pháp vượt rào cản, trọng tâm là phân tích năng lực vượt rào của doanh nghiệp xuất khẩu và khả năng hỗ trợ từ cơ quan quản lý nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập theo ba chiều kích:

• Phạm vi ngành hàng và thị trường: Tập trung vào ba nhóm hàng xuất khẩu chủ lực tại ba thị trường nhập khẩu có quy định khắt khe nhất: Dệt may sang Hoa Kỳ, Da giày sang Liên minh châu Âu (EU) và Thủy sản sang Nhật Bản. Ba nhóm hàng này chiếm tới 50% tổng kim ngạch xuất khẩu phi dầu thô của Việt Nam và ba thị trường này chiếm hơn 50% thị trường xuất khẩu, đồng thời là các ngành sử dụng nhiều lao động và chịu sự ràng buộc chặt chẽ của các quy chuẩn kỹ thuật, sở hữu trí tuệ, môi trường và vệ sinh an toàn.
• Phạm vi nội dung rào cản: Tập trung vào các rào cản phi thuế quan chủ yếu đang là điểm yếu của doanh nghiệp dệt may tại Hoa Kỳ, doanh nghiệp giày dép tại EU và doanh nghiệp thủy sản tại Nhật Bản.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực tiễn từ năm 2000 đến thời điểm gia nhập WTO (2007-2008) và định hướng giải pháp cho giai đoạn tiếp theo đến năm 2010.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy rào cản phi thuế quan là chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà kinh tế và tổ chức quốc tế:

Ở nước ngoài:

• Baldwin (1970) trong công trình Sự biến dạng phi thuế quan trong Thương mại quốc tế (Non-tariff Distortions of International Trade) đã tiếp cận NTB dưới góc độ làm méo mó việc phân bổ nguồn lực tối ưu và giảm thu nhập tiềm năng toàn cầu, đồng thời đề xuất cách phân loại đầu tiên về NTB dựa trên các chính sách ngăn cản hình thành thị trường chung.
• Philippa Dee (2005) nghiên cứu các phương pháp xác định ảnh hưởng của các biện pháp phi thuế quan.
• Hội đồng Hợp tác Kinh tế Thái Bình Dương (PECC, 1995) định nghĩa NTB từ góc độ làm biến dạng sản xuất trong nước.
• Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 1997) và Hệ thống Phân tích và Thông tin Thương mại (TRAINS) của Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD, 2005) tiếp cận NTB chủ yếu qua các biện pháp biên giới.
• Deardorff và Stern (1997) phân loại NTB dựa trên tác động và tính chất thành 5 nhóm chính tập trung vào yếu tố giá cả và kiểm soát định lượng.
• Laird và Vossenaar phân loại NTB thành 5 nhóm dựa trên mục tiêu và tác động trực tiếp.
• Thornsbury, Roberts và DeRemer nghiên cứu định nghĩa và bản chất của các hàng rào kỹ thuật thương mại (TBT).
• Kee, Nicita và Olarreaga (2006) đo lường mức NTB tương đương khoảng 9% thuế quan và ảnh hưởng tới 40% hàng hóa thương mại.
• Một số nghiên cứu tình huống quốc gia như Rajesh Mehta (2003) nghiên cứu NTB ảnh hưởng đến xuất khẩu Ấn Độ, Veronica (2003) đo lường NTB đối với trường hợp Ukraine.

Ở trong nước:

• PGS.TS Đinh Văn Thành (2005) công bố các nghiên cứu Nghiên cứu các rào cản trong TMQT và đề xuất các giải pháp đối với Việt Nam và Các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản trong TMQT.
• Nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành các ấn phẩm chuyên khảo Cạnh tranh trong thương mại quốc tế (chia NTB thành 5 nhóm) và Thương mại quốc tế và an ninh lương thực.
• TS Đinh Thị Mỹ Loan (2006) phân tích công cụ phòng vệ trong cuốn Chủ động ứng phó với các vụ kiện chống bán phá giá trong TMQT.
• Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) ban hành khung phân loại chuẩn gồm 7 nhóm biện pháp phi thuế quan áp dụng trong phân tích chính sách thương mại.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện: Các công trình nghiên cứu trong nước trước đây hoặc chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu lý thuyết chung về rào cản, hoặc chỉ phân tích một công cụ cụ thể (như chống bán phá giá), hoặc chỉ nghiên cứu nhóm hàng nông sản chung. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ và toàn diện về hệ thống rào cản phi thuế quan gắn liền với từng mặt hàng xuất khẩu chủ lực và từng thị trường trọng điểm cụ thể của Việt Nam, cũng như chưa xây dựng được mô hình tích hợp các nguồn lực bên trong và bên ngoài để hỗ trợ doanh nghiệp vượt rào cản.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án đưa ra định nghĩa về rào cản phi thuế quan: "Rào cản phi thuế quan là rào cản không dùng thuế quan mà sử dụng các quy định pháp lý (thông qua các biện pháp hành chính) và các quy định kỹ thuật (dưới hình thức các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với sản phẩm và quy trình sản xuất, vận chuyển, vv) để phân biệt đối xử chống lại sự thâm nhập của hàng hoá nước ngoài, bảo vệ hàng hoá và người tiêu dùng trong nước." Luận án làm rõ sự khác biệt giữa biện pháp phi thuế quan (NTM) và rào cản phi thuế quan (NTB): các NTM chỉ trở thành NTB khi chúng được đặt ra quá mức cần thiết, vi phạm nguyên tắc đối xử quốc gia và làm sai lệch dòng chảy thương mại.

Hệ thống rào cản phi thuế quan được luận án khái quát thành hai bộ phận cơ bản: rào cản pháp lý và rào cản kỹ thuật.

Tiêu thức phân biệt	Rào cản pháp lý	Rào cản kỹ thuật
Hình thức thể hiện	Các quy định hành chính (hạn ngạch, thuế chống bán phá giá, cơ chế giám sát...)	Các tiêu chuẩn kỹ thuật (chất lượng, quy trình sản xuất, dán nhãn, tiêu chuẩn xã hội, môi trường...)
Đối tượng áp dụng	Chỉ áp dụng đối với hàng nhập khẩu	Có thể được áp dụng cho cả hàng sản xuất trong nước và hàng nhập khẩu
Cơ chế tác động	Tác động trực tiếp, tức thời đến lượng hàng nhập khẩu	Tác động chủ yếu về trung hạn và dài hạn
Thời hạn áp dụng	Có thời hạn nhất định	Có thể vô thời hạn

Khung lý thuyết của luận án tích hợp các quy định của WTO điều chỉnh các biện pháp phi thuế quan:

• Hiệp định GATT 1994 (Điều VI về chống bán phá giá với quy định biên độ độ phá giá tối thiểu dưới 2% và lượng nhập khẩu dưới 3%; Điều XIX về bảo vệ khẩn cấp/tự vệ thương mại).
• Hiệp định về Trợ cấp và các Biện pháp đối kháng (ASCM) với hệ thống ba nhóm trợ cấp: đèn đỏ (bị cấm hoàn toàn), đèn vàng (có thể bị đối kháng), đèn xanh (được phép áp dụng, có hiệu lực trước 31/12/1999) và quy định thuế bù trừ tối đa 5 năm.
• Hiệp định về Hàng rào Kỹ thuật trong Thương mại (TBT) và Hiệp định SPS.
• Hiệp định về Thủ tục cấp Giấy phép Nhập khẩu (thời hạn xem xét đơn tối đa 60 ngày).
• Hiệp định Xác định Trị giá Hải quan (ACV), Giám định Trước khi Giao hàng (PSI), Hiệp định về Quy tắc Xuất xứ và Hiệp định về các Biện pháp Đầu tư liên quan đến Thương mại (TRIMs).

Luận án xây dựng hai mô hình phân tích:

1. Mô hình lý thuyết xác định tác động 3 cấp độ của NTB:
   • Cấp độ 1: Tác động đến chi phí sản xuất của doanh nghiệp xuất khẩu (chi phí đầu tư quy trình mới, thiết bị, R&D, đào tạo; chi phí thường xuyên về nguyên liệu, nhân công, lưu kho).
   • Cấp độ 2: Tác động đến mức giá bán sản phẩm tại thị trường nhập khẩu (phụ thuộc tính minh bạch, giá hàng nhập khẩu và giá hàng nội địa).
   • Cấp độ 3: Tác động đến lượng sản phẩm tiêu thụ và kim ngạch nhập khẩu (phụ thuộc độ co giãn của cầu theo giá và mức độ chênh lệch giá).
2. Mô hình nguồn lực vượt rào cản của doanh nghiệp: Kết hợp giữa nguồn lực nội tại (dựa trên mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter gồm các nguồn lực nền tảng: R&D, công nghệ, nhân lực, cơ sở hạ tầng, tài chính; cùng các nguồn lực hỗ trợ: logistics cung ứng, marketing, dịch vụ khách hàng, logistics phân phối) với các nguồn lực liên kết bên ngoài (Nhà nước, Hiệp hội ngành hàng, Nhà cung cấp, Nhà nhập khẩu, Người tiêu dùng).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Số liệu thống kê thương mại, xuất nhập khẩu giai đoạn 2000-2007 từ Bộ Thương mại, Tổng cục Thống kê, hải quan, tài liệu của WTO, UNCTAD, OECD, World Bank.
• Ba phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp:
  1. Phỏng vấn trực tiếp lãnh đạo và cán bộ thị trường của các doanh nghiệp xuất khẩu, hiệp hội ngành hàng (VASEP, LEFASO), cơ quan quản lý nhà nước.
  2. Khai thác dữ liệu nội bộ từ các doanh nghiệp xuất khẩu.
  3. Quan sát thị trường thực tế và kinh nghiệm thực tiễn.
• Xử lý thông tin: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích định tính chủ đạo, kết hợp so sánh, tổng hợp và mô hình hóa quan hệ giữa các biến số.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về NTB và TBT trong thương mại quốc tế. Tác giả phân tích các hệ thống phân loại NTB của Baldwin, Deardorff & Stern, UNCTAD (TRAINS), OECD và khung 7 nhóm biện pháp của Bộ Công Thương.

Chương này chỉ ra 10 xu hướng vận động của rào cản kỹ thuật trên thế giới:

1. Mở rộng phạm vi từ sản xuất, thương mại hàng hóa sang thương mại dịch vụ và đầu tư.
2. Chuyển đổi từ các tiêu chuẩn tự nguyện (ISO 9000, ISO 14000, HACCP) sang các nguyên tắc bắt buộc.
3. Mở rộng kiểm soát từ sản phẩm cụ thể đến toàn bộ quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng (như HACCP, tiêu chuẩn xã hội SA 8000).
4. Tăng sức ảnh hưởng và hiệu ứng khuếch tán dây chuyền giữa các thị trường (điển hình như lệnh cấm tôm có dư lượng Chloramphenicol từ EU lan sang Hoa Kỳ, Nga, Ả Rập Xê Út).
5. Tiêu chuẩn nâng cao theo tiến bộ khoa học kỹ thuật và mức sống (như Nhật Bản áp dụng 200 tiêu chuẩn mới về giới hạn dư lượng tối đa MRL đối với thuốc trừ sâu năm 2002).
6. Kết hợp rào cản kỹ thuật với bảo hộ bằng sáng chế và sở hữu trí tuệ.
7. Các nước đang phát triển gia tăng áp dụng TBT từ sau năm 1999.
8. Tăng cường chấp nhận các tiêu chuẩn quốc tế theo Luật Thực hành tốt của WTO.
9. Rào cản kỹ thuật về an toàn tiêu dùng ngày càng khắt khe, điển hình là đạo luật REACH (áp dụng từ tháng 6/2007 về đăng ký, đánh giá, cấp phép hóa chất tại EU) và đạo luật EuP (năm 2006 về thiết bị dùng năng lượng, kết hợp RoHS và WEEE).
10. Phối hợp đồng thời giữa TBT, thuế chống bán phá giá, thuế đối kháng và các biện pháp tự vệ khẩn cấp.

Chương 1 cũng phân tích chi tiết kinh nghiệm của ngành dệt may Trung Quốc trong việc xử lý các rào cản kỹ thuật và hạn ngạch của Hoa Kỳ; xây dựng mô hình liên kết giữa Cơ quan Xúc tiến Thương mại Quốc gia (CQXTTMQG) và doanh nghiệp qua "cây cầu marketing" hai cấp độ: cấp độ 1 quảng bá thương hiệu quốc gia ("Made in Vietnam") và cấp độ 2 hỗ trợ doanh nghiệp tiếp thị sản phẩm cụ thể.

Nhóm biện pháp theo OECD	Định nghĩa	Ví dụ tiêu biểu
Biện pháp kinh tế	Quy định tác động trực tiếp đến giá cả, sức cạnh tranh và khả năng thâm nhập thị trường	Hạn ngạch, thủ tục phân định trị giá hải quan, biện pháp bảo hộ tạm thời
Biện pháp xã hội	Quy định nhằm bảo đảm lợi ích cộng đồng về sức khỏe, an toàn và môi trường	An toàn vệ sinh thực phẩm, kiểm dịch động thực vật, tiêu chuẩn môi trường sinh thái
Biện pháp hành chính	Quy định yêu cầu tuân thủ thủ tục hành chính, hồ sơ giấy tờ nhập khẩu	Thủ tục hải quan, yêu cầu cấp phép nhập khẩu, chứng nhận xuất xứ

Chương 2: Phân tích thực trạng hệ thống rào cản phi thuế quan đối với xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng hoạt động xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2001-2007 và khảo sát chuyên sâu 3 trường hợp điển hình:

1. Thực trạng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng dệt may Việt Nam:

   • Phân tích việc bãi bỏ Hiệp định Dệt may (ATC) và các công cụ giám sát nhập khẩu của Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC).
   • Tác động của các tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội SA 8000, quy định của Ủy ban Thực hiện các Hiệp định Dệt may (CITA) và quy tắc xuất xứ hàng may mặc đối với chuỗi cung ứng gia công xuất khẩu ủy thác (CMT).
   • Diễn biến kim ngạch xuất khẩu dệt may sang Hoa Kỳ giai đoạn 2001-2007.

2. Thực trạng rào cản phi thuế quan của EU đối với hàng da giày Việt Nam:

   • Phân tích vụ kiện chống bán phá giá giày mũ da Việt Nam và biểu thuế tăng dần do EU áp đặt.
   • Các quy định nghiêm ngặt về ghi nhãn bộ phận giày dép, dán nhãn chất liệu sản phẩm và yêu cầu tuân thủ kiểm soát hóa chất theo đạo luật REACH.
   • Thống kê cơ cấu xuất khẩu da giày sang thị trường EU giai đoạn 2000-2006 qua các số liệu của Hiệp hội Da Giày Việt Nam (LEFASO).

3. Thực trạng rào cản phi thuế quan của Nhật Bản đối với hàng thủy sản Việt Nam:

   • Hệ thống tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm khắt khe của Nhật Bản, yêu cầu bắt buộc áp dụng tiêu chuẩn phân tích mối nguy và điểm kiểm soát tới hạn (HACCP).
   • Quy định về giới hạn dư lượng tối đa (MRL) đối với thuốc kháng sinh và hóa chất cấm (như Chloramphenicol, Nitrofurans), so sánh với vụ kiện chống bán phá giá cá da trơn tại Hoa Kỳ.
   • Đánh giá sản lượng và giá trị xuất khẩu thủy sản sang Nhật Bản giai đoạn 1996-2006 qua dữ liệu của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP).

Chương 2 tổng kết các bài học kinh nghiệm, chỉ ra điểm yếu nội tại của doanh nghiệp Việt Nam về vốn, công nghệ, chất lượng lao động, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và tình trạng thiếu thông tin pháp lý; đồng thời nêu bật sự lúng túng, bị động của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc cảnh báo và hỗ trợ giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế.

Chương 3: Một số kiến nghị và giải pháp vượt qua các rào cản phi thuế quan nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hoá Việt Nam

Chương 3 đưa ra các định hướng mục tiêu xuất khẩu đến năm 2010 theo từng nhóm hàng (nhiên liệu - khoáng sản, nông - lâm - thủy sản, công nghiệp - thủ công mỹ nghệ) và từng khu vực thị trường; đánh giá nguy cơ gia tăng rào cản kỹ thuật của các đối tác lớn; và đề xuất hai nhóm giải pháp - kiến nghị:

Nhóm kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước:

• Xây dựng hệ thống thể chế, hoàn thiện khung pháp lý phù hợp với cam kết WTO.
• Thiết lập hệ thống cảnh báo sớm về các biện pháp TBT/SPS tại các thị trường trọng điểm.
• Nâng cao năng lực cho CQXTTMQG, triển khai chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia, hỗ trợ kinh phí xúc tiến thương mại, hội chợ, nghiên cứu thị trường.
• Đào tạo đội ngũ chuyên gia luật thương mại quốc tế để chủ động tham gia giải quyết tranh chấp qua Cơ quan Giải quyết Tranh chấp (DSB) của WTO.
• Nghiên cứu xây dựng và sử dụng hệ thống rào cản kỹ thuật hợp pháp tại Việt Nam nhằm bảo vệ hợp lý sản xuất và người tiêu dùng nội địa.

Nhóm giải pháp đối với doanh nghiệp xuất khẩu:

• Tái cấu trúc chuỗi giá trị nội tại: đầu tư R&D, đổi mới trang thiết bị công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
• Kiểm soát chặt chẽ mạng lưới cung ứng nguyên phụ liệu và quy trình logistics, giảm tỷ lệ gia công thuần túy (CMT), chuyển dịch sang các phương thức sản xuất tạo giá trị gia tăng cao hơn.
• Áp dụng triệt để các tiêu chuẩn quản lý chất lượng và trách nhiệm xã hội quốc tế (ISO 9000, ISO 14000, HACCP, SA 8000, nhãn sinh thái).
• Tăng cường liên kết thông qua các hiệp hội ngành hàng (VASEP, LEFASO, Hiệp hội Dệt May) để chia sẻ thông tin, minh bạch hóa số liệu tài chính phục vụ kháng kiện chống bán phá giá.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hoàn thiện hệ thống lý luận về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế trong bối cảnh thực thi các hiệp định của WTO.
• Đưa ra định nghĩa mới và cách phân loại rào cản phi thuế quan thành hai nhóm cơ bản (rào cản pháp lý và rào cản kỹ thuật), làm rõ tính hai mặt (tích cực và tiêu cực) của các tiêu chuẩn kỹ thuật.
• Xây dựng mô hình lý thuyết phân tích tác động 3 cấp độ của NTB (chi phí, giá cả, sản lượng) và mô hình nguồn lực vượt rào cản kết hợp chuỗi giá trị nội tại với các mối liên kết bên ngoài.
• Định vị cơ chế phối hợp marketing hai cấp độ giữa Cơ quan Xúc tiến Thương mại Quốc gia và doanh nghiệp xuất khẩu.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Phân tích có hệ thống thực trạng và đo lường tác động của các NTB điển hình tại 3 thị trường lớn (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản) đối với 3 ngành hàng xuất khẩu mũi nhọn (dệt may, da giày, thủy sản) của Việt Nam.
• Nhận diện các điểm yếu cơ bản trong nội lực của doanh nghiệp Việt Nam và những bất cập trong công tác hỗ trợ, điều hành của các cơ quan quản lý nhà nước khi đối mặt với rào cản phi thuế quan.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính ứng dụng thực tế cao cho doanh nghiệp xuất khẩu và các kiến nghị chính sách cụ thể cho cơ quan quản lý nhà nước nhằm thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa Việt Nam giai đoạn đến năm 2010.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Luận án tập trung phân tích định tính dựa trên nghiên cứu điển hình ở 3 ngành hàng (dệt may, da giày, thủy sản) tại 3 thị trường chủ lực (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản) trong giai đoạn 2000-2007/2008; chưa lượng hóa toàn diện các tác động liên ngành bằng các mô hình kinh tế lượng phức tạp hoặc mô hình cân bằng tổng thể (CGE); chưa bao quát hết tất cả các ngành hàng xuất khẩu tiềm năng khác của Việt Nam.

Về hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục ứng dụng các công cụ định lượng (mô hình CGE, phân tích kinh tế lượng chuỗi thời gian) để đo lường chi phí tuân thủ rào cản kỹ thuật; mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thị trường mới nổi và các khối thương mại khu vực; nghiên cứu sâu hơn về các rào cản phi thuế quan trong lĩnh vực thương mại dịch vụ và các biện pháp liên quan đến sở hữu trí tuệ khi hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hơn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Cục Xúc tiến Thương mại): Tham khảo các cơ sở lý luận và đề xuất chính sách để hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm TBT/SPS, xây dựng chiến lược xúc tiến thương mại quốc gia và thiết lập hệ thống hàng rào kỹ thuật hợp pháp tại Việt Nam.
• Các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu (đặc biệt trong ngành dệt may, da giày, thủy sản): Sử dụng khung phân tích nguồn lực vượt rào cản, quy trình áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế (HACCP, SA 8000, REACH) và phương thức liên kết giải quyết tranh chấp thương mại.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Quản trị kinh doanh: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên sâu về lý thuyết rào cản phi thuế quan, các hiệp định của WTO và phương pháp phân tích chính sách thương mại quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa rào cản phi thuế quan (NTB) như thế nào và phân biệt với biện pháp phi thuế quan (NTM) ra sao?
Luận án định nghĩa rào cản phi thuế quan là rào cản không dùng thuế quan mà sử dụng các quy định pháp lý (biện pháp hành chính) và quy định kỹ thuật (tiêu chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm, quy trình sản xuất, vận chuyển) để phân biệt đối xử chống lại sự thâm nhập của hàng hóa nước ngoài, bảo vệ hàng hóa và người tiêu dùng trong nước. Sự khác biệt cơ bản là NTM là khái niệm rộng chỉ mọi biện pháp phi thuế quan, và NTM chỉ trở thành NTB khi bị đặt ra quá mức cần thiết, vi phạm nguyên tắc đối xử quốc gia và làm biến dạng thương mại quốc tế.

2. Luận án phân loại rào cản phi thuế quan thành những nhóm cơ bản nào?
Trong khuôn khổ nghiên cứu, luận án phân loại tổng quát NTB thành hai nhóm cơ bản:

• Rào cản pháp lý: Thể hiện qua các quy định hành chính của chính phủ (hạn ngạch, thuế chống bán phá giá, cơ chế giám sát), chỉ áp dụng cho hàng nhập khẩu, tác động trực tiếp tức thời và có thời hạn nhất định.
• Rào cản kỹ thuật: Thể hiện qua các tiêu chuẩn kỹ thuật (chất lượng, vệ sinh, môi trường, lao động), có thể áp dụng cho cả hàng nội địa lẫn nhập khẩu, tác động chủ yếu trong trung - dài hạn và có thể tồn tại vô thời hạn.

3. Mô hình lý thuyết xác định tác động của NTB trong luận án gồm những cấp độ nào?
Mô hình lý thuyết của luận án phân tích tác động của NTB qua 3 cấp độ:

• Cấp độ 1: Tác động làm gia tăng chi phí sản xuất của doanh nghiệp xuất khẩu (chi phí đầu tư mới về R&D, thiết bị, quy trình và chi phí thường xuyên về nguyên liệu, nhân công, lưu kho).
• Cấp độ 2: Tác động đến mức giá bán sản phẩm trên thị trường nhập khẩu (tùy thuộc tính minh bạch và tương quan giá hàng nhập khẩu với hàng nội địa).
• Cấp độ 3: Tác động đến lượng sản phẩm tiêu thụ và lượng hàng nhập khẩu trên thị trường (phụ thuộc độ co giãn của cầu theo giá và mức độ chênh lệch giá).

4. Khung phân tích nguồn lực nội tại giúp doanh nghiệp vượt rào cản gồm những yếu tố nào?
Dựa trên mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter, luận án phân chia nguồn lực nội tại của doanh nghiệp thành hai nhóm:

• Nguồn lực cơ bản (nền tảng): Năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghệ sản xuất, nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng, tài chính.
• Nguồn lực hỗ trợ: Logistics và cung ứng nguyên liệu, marketing và bán hàng, dịch vụ khách hàng, logistics và mạng lưới phân phối.

5. Luận án phân tích ba trường hợp nghiên cứu thực tiễn điển hình nào?
Luận án đi sâu phân tích 3 trường hợp thực tiễn gồm:

1. Rào cản dệt may tại thị trường Hoa Kỳ (tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội SA 8000, quy tắc xuất xứ, cơ chế giám sát dệt may của DOC).
2. Rào cản da giày tại thị trường EU (vụ kiện chống bán phá giá, biểu thuế tăng dần, quy định dán nhãn chất liệu và đạo luật kiểm soát hóa chất REACH).
3. Rào cản thủy sản tại thị trường Nhật Bản (tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, hệ thống HACCP, quy định dư lượng tối đa MRL đối với kháng sinh và thuốc trừ sâu).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam" đã giải quyết một cách có hệ thống cả về mặt lý luận và thực tiễn vấn đề vượt rào cản phi thuế quan của hàng hóa xuất khẩu Việt Nam trong bối cảnh gia nhập WTO. Công trình đã làm rõ bản chất, xu hướng của các rào cản kỹ thuật và pháp lý, xây dựng mô hình lý thuyết tác động 3 cấp độ và mô hình nguồn lực vượt rào cản kết hợp chuỗi giá trị nội tại với liên kết vĩ mô. Thông qua việc phân tích thực trạng 3 ngành hàng chủ lực (dệt may, da giày, thủy sản) tại 3 thị trường phát triển (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản), luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ cho doanh nghiệp và kiến nghị chính sách thiết thực cho cơ quan quản lý nhà nước giai đoạn đến năm 2010.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN VỀ RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ 1. 1 Khái niệm và nội dung của hệ thống rào cản phi thuế quan 1.1 Khái niệm Rào cản phi thuế quan (Non-Tariff Barriers, NTB) Khái niệm rào cản trong ngôn ngữ thường ngày ñược hiểu là tất cả những gì gây trở ngại, khó khăn cho hoạt ñộng tiếp cận một ñối tượng nào ñó. Trong lĩnh vực kinh tế, người ta nói ñến các rào cản thương mại như thuế quan, các tiêu chuẩn kỹ thuật (còn gọi là hàng rào hay rào cản kỹ thuật), rào cản pháp lý (những quy ñịnh của luật pháp hạn chế hoạt ñộng thương mại)…ðây là những rào cản do nhà nước ñặt ra với mục ñích bảo hộ kinh tế trong nước và thường ñược nhìn nhận như là các bộ phận hay công cụ trong chính sách thương mại quốc tế của một quốc gia. Kết quả các vòng ñàm phán thương mại ña phương và song phương trong khuôn khổ của WTO và trước ñây là Hiệp ñịnh chung về Thuế quan và Thương mại (GATT) về mở cửa thị trường và tự do hoá thương mại ñã chỉ ra rằng: rào cản trong thương mại quốc tế (TMQT) xuất hiện trong hầu hết các lĩnh vực, với các biện pháp rất ña dạng và tinh vi.

Chẳng hạn, có biện pháp ñược áp dụng ngay tại biên giới và có biện pháp áp dụng bên trong biên giới; có biện pháp thuế quan và phi thuế quan; có biện pháp môi trường và biện pháp vệ sinh dịch tễ; có biện pháp tự vệ ñặc biệt và có biện pháp mang tính tạm thời; có biện pháp chung nhưng cũng có biện pháp mang tính chuyên ngành; có những biện pháp trực tiếp ñối với hàng hoá xuất nhập khẩu và cũng có biện pháp gián tiếp như ñầu tư liên quan ñến thương mại. Chính vì tính ña dạng và phức tạp của các rào cản trong TMQT ñã ñặt ra yêu cầu phải nghiên cứu không chỉ bản chất và thực tiễn áp dụng chúng mà phải nắm rõ ñược vai trò và mục tiêu của các quốc gia khi xây dựng và áp dụng chúng. Trong TMQT, rào cản nói chung ñược chia làm hai loại: rào cản thuế quan (Tariff Barriers - TB) và rào cản phi thuế quan (Non-Tariff Barriers -NTB).Rào cản thuế quan là biện pháp mà WTO cho phép sử dụng ñể bảo hộ thị trường trong nước nhưng phải cam kết ràng buộc với một mức thuế trần nhất ñịnh và có lịch 1 trình cắt giảm. Trong khi ñó rào cản phi thuế quan thì các nước ñều cố gắng duy trì nhằm bảo hộ sản xuất cũng như người tiêu dùng nội ñịa [12].

Vì NTB rất phức tạp và nhiều loại nên rất khó ñể ñưa ra một ñịnh nghĩa rõ ràng và chặt chẽ. Cho ñến nay, vẫn chưa có một ñịnh nghĩa chính thức về rào cản phi thuế quan, và ñịnh nghĩa cũng như phạm vi của chúng phụ thuộc vào các nhà nghiên cứu, các quốc gia, và các tổ chức quốc tế. Về mặt lý thuyết, rào cản phi thuế quan là các rào cản ngoài thuế làm ảnh hưởng ñến lưu chuyển hàng hoá quốc tế (trade flow). Trong thời gian gần ñây, càng ngày phạm vi của các hàng rào phi thuế quan càng ñược mở rộng.

Sau ñây chúng ta sẽ ñi nghiên cứu một số ñịnh nghĩa ñể có thể làm rõ hơn bản chất của rào cản phi thuế quan. Các từ ñiển kinh tế ñịnh nghĩa rào cản phi thuế quan như là các chính sách ngoài thuế của chính phủ ñể hạn chế nhập khẩu thông qua việc phân biệt hàng nước ngoài và hàng nội ñịa. Những rào cản phi thuế quan ñiển hình là hạn chế nhập khẩu và hạn chế ñịnh lượng, các chính sách ñể bảo vệ và khuyến khích các ngành công nghiệp nội ñịa, hỗ trợ tài chính và giảm thuế cho xuất khẩu, và chống bán phá giá. Trên quan ñiểm lợi ích chung của nền kinh tế thế giới, Baldwin (1970) ñưa ra một ñịnh nghĩa về rào cản phi thuế quan: Một sự biến dạng phi thuế quan là bất kì một biện pháp (thuộc khu vực nhà nước hay tư nhân) nào khiến các hàng hóa và dịch vụ trong mua bán quốc tế hoặc mọi nguồn lực dành cho việc sản xuất các hàng hóa và dịch vụ ñó, sẽ ñược phân bổ theo cách như thế nào ñó nhằm giảm thu nhập tiềm năng thực sự của thế giới [45].

Nghiên cứu của Hội ñồng Hợp tác Kinh tế Thái Bình Dương (PECC) lại mô tả các rào cản phi thuế quan từ giác ñộ ảnh hưởng của nó tới nền kinh tế trong nước “các hàng rào phi thuế quan là mọi công cụ phi thuế quan can thiệp vào thương mại, bằng cách này làm biến dạng sản xuất trong nước” (PECC 1995). Một cách tổng quát hơn, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) năm 1997 ñã ñịnh nghĩa: "Các hàng rào phi thuế quan là những biện pháp biên giới nằm ngoài phạm vi thuế quan có thể ñược các quốc gia sử dụng, thông thường dựa trên cơ sở lựa chọn, nhằm hạn chế nhập khẩu" [15]. Cách ñề cập này chủ yếu dựa trên 2 phạm vi áp dụng (biên giới) của các biện pháp phi thuế quan. Tương tự như vậy, cơ sở dữ liệu của Hệ thống Phân tích và Thông tin Thương mại (TRAINS) thuộc Cơ quan liên hợp quốc về Hợp tác và Phát triển (UNCTAD) cũng chủ yếu chỉ tính ñến các biện pháp biên giới, bỏ qua những biện pháp liên quan ñến xuất khẩu và việc mua sắm nội bộ Chính phủ (như những nguyên tắc về hàm lượng trong nước, các khoản trợ cấp, giảm thuế, các biện pháp biên giới về phân biệt ñối xử và biện pháp tư nhân chống cạnh tranh).

Thực tế, phương pháp tiếp cận về những biện pháp biên giới ñược áp dụng nhiều hơn vì các lí do tình thế chứ không phải các tính toán có cơ sở. ðịnh nghĩa áp dụng của Hiệp hội các quốc gia ðông Nam Á (ASEAN) về các rào cản phi thuế quan bám sát hệ thống phân loại của UNCTAD. Tuy nhiên, có những sự bỏ sót ñáng kể trong ñịnh nghĩa của ASEAN cần ñược nhấn mạnh. Một số biện pháp tài chính và kiểm soát giá ñã ñược ASEAN loại bỏ, ví dụ như các biện pháp kiểm soát số lượng và chính sách trong nước.

Việc không có những biện pháp kiểm soát số lượng có thể bắt nguồn từ sự nới lỏng chính trị ñể ñón nhận cải cách trong lĩnh vực này. Việc không có những biện pháp trong nước, bao gồm cả những biện pháp phân biệt ñối xử một cách rõ ràng ñối với nhập khẩu cũng là sự bỏ sót nghiêm trọng. Tại Việt Nam trong quá trình nghiên cứu, các nhà kinh tế thường sử dụng khái niệm về rào cản phi thuế quan của Bộ Thương Mại như sau: ngoài thuế quan ra, tất cả các biện pháp khác, dù là theo quy ñịnh pháp lý hay tồn tại trên thực tế, ảnh hưởng ñến mức ñộ và phương hướng nhập khẩu ñược gọi là các rào cản phi thuế quan [15], [28]. Mỗi NTB có thể có một hoặc nhiều thuộc tính như áp dụng tại biên giới hay nội ñịa, ñược duy trì một cách chủ ñộng hay bị ñộng, phù hợp hoặc không phù hợp với thông lệ quốc tế, nhằm bảo hộ hay không bảo hộ.

Trên trang Web của mình, Văn phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) ñưa ra khái niệm về hàng rào phi thuế quan như là những biện pháp nằm ngoài thuế quan, có liên quan hoặc ảnh hưởng trực tiếp ñến sự luân chuyển hàng hoá giữa các nước, với mục tiêu cản trở ñối với hàng hóa nhập khẩu mà không dựa trên cơ sở pháp lý khoa học hay bình ñẳng. Cũng trên Interrnet, Tạp chí Công nghiệp Việt nam cho rằng rào cản phi thuế quan là những quy ñịnh ngoài thuế quan, hay một chính sách 3 phân biệt nào ñó ñược một quốc gia (hay vùng lãnh thổ) áp dụng với mục ñích hạn chế thương mại quốc tế, tiến tới ngăn cản việc hàng hóa nước khác thâm nhập vào thị trường trong nước. Các thủ tục này sẽ tạo thuận lợi cho hàng hóa trong nước giống như một hình thức bảo hộ. Những ñịnh nghĩa này ñã nhấn mạnh tới mục ñích phân biệt ñối xử nhằm bảo hộ sản xuất trong nước của các rào cản phi thuế quan.

Trên cơ sở các phân tích trên ñây, tác giả cho rằng rào cản phi thuế quan là rào cản không dùng thuế quan mà sử dụng các quy ñịnh pháp lý (thông qua các biện pháp hành chính) và các quy ñịnh kỹ thuật (dưới hình thức các tiêu chuẩn kỹ thuật ñối với sản phẩm và quy trình sản xuất, vận chuyển, vv) ñể phân biệt ñối xử chống lại sự thâm nhập của hàng hoá nước ngoài, bảo vệ hàng hoá và người tiêu dùng trong nước. Mục tiêu chính thức của các rào cản phi thuế quan là bảo vệ sự an toàn và lợi ích của người tiêu dùng, bảo vệ môi trường trong nước. Tuy nhiên, phần lớn các nước công nghiệp phát triển thường dựa trên lý do này ñể ñạt tới mục ñích cuối cùng là giảm thiểu lượng hàng hoá nhập khẩu ñể bảo vệ sản xuất trong nước. Với góc nhìn như vậy, rào cản phi thuế quan bao gồm hai bộ phận cơ bản.

Trước hết ñó là các rào cản pháp lý ñược hiểu là các chính sách, các quy ñịnh mang tính pháp lý của chính phủ ñối với hàng hoá nhập khẩu. Các rào cản này ñược thể hiện chủ yếu thông qua các biện pháp can thiệp hành chính trực tiếp ñối với hàng nhập khẩu như hạn ngạch, thuế chống bán phá giá, cơ chế giám sát, v. Các biện pháp này thường chỉ ñược áp dụng riêng cho hàng hoá nhập khẩu và chỉ trong một số ñiều kiện và hoàn cảnh ñặc biệt và không liên quan gì ñến hàng hoá sản xuất trong nước. Bộ phận thứ hai là các rào cản kỹ thuật chủ yếu là các tiêu chuẩn kỹ thuật như nguồn gốc xuất xứ, tiêu chuẩn vệ sinh, quy ñịnh ñối với nguyên vật liệu, quy trình sản xuất, vận chuyển, tiêu chuẩn xã hội vv.

Một ñiểm cần lưu ý là không phải bất cứ một tiêu chuẩn kỹ thuật nào cũng là rào cản kỹ thuật. Mặt khác các tiêu chuẩn này có thể ñược áp dụng ñối với cả hàng hoá nhập khẩu cũng như hàng sản xuất trong nước. Giữa rào cản pháp lý và rào cản kỹ thuật không có một ranh giới thực sự rõ ràng. Các tiêu chuẩn kỹ thuật cũng phải ñược các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, vì vậy chúng cũng có tính pháp lý.

Các biện pháp hành chính cũng có thể mang nội dung kỹ thuật.