Tổng quan luận án

Tính cấp thiết của đề tài

Xuất khẩu thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho hàng triệu lao động tại Việt Nam. Theo số liệu của Cục Thủy sản (2023), kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam năm 2022 đạt mức kỷ lục 11 tỷ USD. Tuy nhiên, sang năm 2023, tổng kim ngạch xuất khẩu sụt giảm còn 9,2 tỷ USD (giảm 8% so với năm 2022) do chịu tác động kép từ lạm phát toàn cầu, nhu cầu tiêu thụ suy giảm, lượng hàng tồn kho lớn và đặc biệt là sự gia tăng mạnh mẽ của các hàng rào kỹ thuật tại các thị trường nhập khẩu, khiến số lượng lô hàng bị cảnh báo hoặc từ chối nhập khẩu tăng lên.

Trong cơ cấu thị trường xuất khẩu, Nhật Bản là đối tác thương mại truyền thống, trọng điểm và tương đối ổn định với kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam thường xuyên đạt trên 1 tỷ USD (năm 2022 đạt 1,7 tỷ USD theo số liệu UN Comtrade). Dù được hưởng ưu đãi thuế quan từ Hiệp định Đối tác Kinh tế Việt Nam – Nhật Bản (VJEPA có hiệu lực từ ngày 01/10/2009) và Hiệp định CPTPP, thủy sản Việt Nam sang thị trường này đối mặt với các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe. Theo thống kê của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO, 2025), tính đến hết năm 2024, Nhật Bản áp dụng 295 biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) đối với nhóm hàng thủy sản mã HS03; riêng giai đoạn từ năm 2019 đến nay, trung bình mỗi năm Nhật Bản ban hành thêm từ 19 đến 42 biện pháp SPS liên quan đến an toàn thực phẩm, đồng thời quy định mức giới hạn dư lượng tối đa (MRL) ở ngưỡng rất thấp.

Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp bách phải nhận diện một cách hệ thống, đầy đủ các rào cản kỹ thuật tại Nhật Bản, lượng hóa tác động của các biện pháp kỹ thuật (TBT) và vệ sinh dịch tễ (SPS) đến dòng chảy thương mại thủy sản, từ đó xây dựng các giải pháp thích ứng đồng bộ cho doanh nghiệp Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu

Tổng quan tài liệu cho thấy phần lớn các công trình trước đây tập trung nghiên cứu thị trường Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu (EU), hoặc chỉ phân tích xuất khẩu thủy sản sang Nhật Bản dưới góc độ kim ngạch và cơ cấu thương mại đơn thuần. Các nghiên cứu chuyên sâu về rào cản kỹ thuật tại Nhật Bản còn thiếu sự cập nhật hệ thống về xu hướng ban hành, chưa kết hợp toàn diện giữa chỉ số lợi thế so sánh biểu lộ (RCA), kết quả thương mại và mức độ tuân thủ rào cản kỹ thuật, đồng thời chưa lượng hóa cụ thể tác động của từng loại rào cản (TBT, SPS) đối với mặt hàng thủy sản Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy các khoảng trống nghiên cứu nói trên.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật gia tăng cả về số lượng, mức độ phức tạp và tần suất kiểm tra.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản, bản chất rào cản kỹ thuật và các tiêu chí đánh giá hoạt động xuất khẩu trong bối cảnh gia tăng rào cản kỹ thuật.
    2. Làm rõ các điều kiện doanh nghiệp cần đáp ứng và kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Chile) trong việc ứng phó với rào cản kỹ thuật đối với thủy sản.
    3. Phân tích thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Nhật Bản, thực trạng áp dụng rào cản kỹ thuật của Nhật Bản, đánh giá mức độ nhận thức và khả năng đáp ứng của doanh nghiệp Việt Nam.
    4. Lượng hóa tác động của các biện pháp TBT và SPS đến kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản thông qua mô hình kinh tế lượng.
    5. Xác định các thành công, hạn chế, nguyên nhân và đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị có giá trị ứng dụng đến năm 2030.

Câu hỏi nghiên cứu

  1. Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật được thể hiện qua các tiêu chí nào?
  2. Cần có những giải pháp gì để thúc đẩy xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào các rào cản kỹ thuật gồm rào cản kỹ thuật trong thương mại (TBT), biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) và các quy định môi trường; đánh giá qua chỉ số lợi thế so sánh biểu lộ (RCA), kết quả xuất khẩu, tỷ lệ đáp ứng chuẩn mực kỹ thuật và năng lực thích ứng của doanh nghiệp. Nhóm mặt hàng nghiên cứu bao gồm 12 mã HS 4 số: HS0301 (cá sống), HS0302 (cá tươi/ướp lạnh), HS0303 (cá đông lạnh), HS0304 (phi lê cá), HS0305 (cá khô, muối), HS0306 (động vật giáp xác), HS0307 (động vật thân mềm), HS0308 (động vật thủy sinh không xương sống), HS1504 (mỡ, dầu thủy sản), HS1603 (chiết xuất, nước ép thủy sản), HS1604 (cá chế biến, trứng cá), HS1605 (giáp xác, thân mềm chế biến/bảo quản).
  • Phạm vi không gian: Thị trường nhập khẩu Nhật Bản và các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp thu thập giai đoạn 1996 – 2023; dữ liệu khảo sát sơ cấp thu thập từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020; các giải pháp và định hướng đề xuất có tầm nhìn đến năm 2030 (gắn với Quyết định số 339/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan có hệ thống các nhóm công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan trực tiếp đến đề tài:

Hướng nghiên cứu Tác giả, công trình tiêu biểu Nội dung và phát hiện chính
Xuất khẩu và phương thức xuất khẩu thủy sản Bishop (2006); Doãn Kế Bôn & Lê Thị Việt Nga (2021); Hoàng Khánh Dư (2007); Trần Thị Nhung (2005) Phân loại phương thức xuất khẩu trực tiếp và gián tiếp; phân tích kênh xuất khẩu thủy sản Việt Nam qua trung gian thương mại và quá trình chuyển dịch sang xuất khẩu trực tiếp vào hệ thống phân phối nước ngoài.
Tiêu chí đánh giá xuất khẩu thủy sản Báo cáo Xuất nhập khẩu Bộ Công Thương (2015–2023); Báo cáo VASEP; Mai Thị Cẩm Tú (2015); Nguyễn Thị Hoài Thu (2022) Sử dụng các chỉ tiêu kim ngạch, cơ cấu mặt hàng, thị phần, chỉ số RCA; Mai Thị Cẩm Tú (2015) dùng mô hình ECM chứng minh hạ tầng và thu nhập của Nhật Bản tác động dương, trong khi giá trong nước và tỷ giá tác động âm đến khối lượng tôm, cá xuất khẩu.
Rào cản kỹ thuật đối với thủy sản Zhengyi và cs (2006); Nguyễn Anh Thu & Đặng Thanh Phương (2014); Tô Thị Kim Hồng (2015); Trần Vang Phủ (2017, 2021); Greenhalgh (2004); Quốc Hoàn (2005); Nguyễn Tử Cương (2014) Nhận diện hệ thống quy định TBT, SPS, Luật JAS, tiêu chuẩn ghi nhãn, quy định về dư lượng hóa chất độc hại, chứng nhận IUU và kiểm soát an toàn dịch bệnh, sinh thái trong chuỗi cung ứng thủy sản.
Tác động của rào cản kỹ thuật đến xuất khẩu Oleksandr Shepotylo (2016); Elena Besedina (2015); Anders & Caswell (2006, 2009); Nguyễn Thị Vân Anh & Wilson (2009); Trần Hữu Ái và cs (2015); Doãn Nguyên Minh (2022); Lê Thị Việt Nga và cs (2021, 2022) Sử dụng mô hình trọng lực (Gravity Model) đánh giá tác động hai chiều của TBT/SPS; Anders & Caswell chỉ ra tiêu chuẩn HACCP có tác động tiêu cực đến các nước đang phát triển nhưng tích cực đến các nước phát triển; Doãn Nguyên Minh chỉ ra vai trò điều phối của quan ngại thương mại (STC).
Thúc đẩy xuất khẩu thủy sản sang Nhật Bản Nguyễn Anh Thu và cs (2015); Báo cáo Cục Xúc tiến Thương mại (2016); Trần Anh (2020); Aya Suzuki & Vũ Hoàng Nam (2013); Lucy Towers (2013); Nghiên cứu truy xuất nguồn gốc (2019) Phân tích cơ hội từ VJEPA, CPTPP và chỉ ra các nguyên nhân thủy sản Việt Nam bị Nhật Bản từ chối: dư lượng kháng sinh, vi phạm chỉ tiêu vi sinh, độc tố nấm mốc, bao bì và ghi nhãn chưa đạt chuẩn.

Vị trí của luận án: Kế thừa các khung lý thuyết thương mại quốc tế và phương pháp mô hình trọng lực, luận án định vị nghiên cứu vào việc phân tích chuyên sâu thị trường Nhật Bản trong giai đoạn các biện pháp phi thuế quan gia tăng mạnh mẽ; kết hợp đánh giá thực trạng năng lực doanh nghiệp thông qua điều tra khảo sát với mô hình kinh tế lượng để lượng hóa tác động của các rào cản kỹ thuật đối với 12 phân nhóm thủy sản của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

  • Khái niệm rào cản kỹ thuật: Luận án tiếp cận rào cản kỹ thuật là toàn bộ các biện pháp về chất lượng, quy chuẩn kỹ thuật (TBT), an toàn thực phẩm, kiểm dịch động thực vật (SPS) và môi trường do chính phủ nước nhập khẩu ban hành nhằm quản lý hàng hóa nhập khẩu, buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải gia tăng chi phí và thời gian để đáp ứng.
  • Hệ thống chỉ tiêu đánh giá:
    • Chỉ số lợi thế so sánh biểu lộ (RCA - Revealed Comparative Advantage): Đánh giá vị thế cạnh tranh của từng nhóm hàng thủy sản Việt Nam (mã HS 4 số) trên thị trường Nhật Bản.
    • Chỉ tiêu kết quả xuất khẩu: Kim ngạch xuất khẩu, tốc độ tăng trưởng kim ngạch, thị phần thủy sản và sự dịch chuyển cơ cấu mặt hàng xuất khẩu.
    • Chỉ tiêu phản ánh rào cản kỹ thuật và mức độ đáp ứng: Số lượng biện pháp TBT/SPS mới ban hành, tần suất kiểm tra, số vụ việc bị cảnh báo/từ chối nhập khẩu, mức độ vi phạm quy định MRLs.
  • Các yếu tố tác động đến xuất khẩu thủy sản: Môi trường quốc tế (quan hệ chính trị, cam kết FTA); Môi trường nước xuất khẩu (thể chế, kinh tế vĩ mô, công nghệ, điều kiện tự nhiên, nguồn nhân lực, tài chính doanh nghiệp); Môi trường nước nhập khẩu (cung - cầu, thị hiếu ẩm thực, chính sách thương mại và hàng rào kỹ thuật).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử:

  • Phương pháp khảo sát doanh nghiệp:
    • Thiết kế mẫu: Áp dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên cho tổng thể hữu hạn: $$n = \frac{N \cdot z^2 \cdot p \cdot (1-p)}{e^2 \cdot (N-1) + z^2 \cdot p \cdot (1-p)}$$ Với quy mô tổng thể $N = 600$ doanh nghiệp thủy sản (theo thống kê của VASEP tính đến tháng 5/2023), độ tin cậy 95% ($z = 1{,}96$), sai số $e = 0{,}05$, tỷ lệ ước lượng $p = 0{,}5$.
    • Quy trình điều tra: Xây dựng bảng hỏi sơ bộ $\rightarrow$ Phỏng vấn thử nghiệm 5 chuyên gia để hoàn thiện thuật ngữ $\rightarrow$ Điều tra khảo sát chính thức từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020. Dữ liệu sơ cấp được xử lý trên phần mềm Excel để phân tích mức độ nhận thức, các biện pháp kiểm soát và khó khăn của doanh nghiệp.
  • Phương pháp định lượng kinh tế lượng: Ứng dụng mô hình trọng lực mở rộng để đo lường tác động của các biến số TBT, SPS của Nhật Bản cùng các biến kinh tế vĩ mô đối với kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam theo các mã phân loại HS.
  • Nguồn dữ liệu thứ cấp: Cơ sở dữ liệu của WTO, UN Comtrade, World Bank, Bộ Công Thương, VCCI, VASEP, Cục Thủy sản, Tổng cục Hải quan, Tổng cục Thống kê và các văn bản pháp quy từ MAFF (Bộ Nông, Lâm, Thủy sản Nhật Bản).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu thủy sản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết hoàn chỉnh cho đề tài. Tác giả luận giải vai trò kinh tế - xã hội của ngành thủy sản đối với tăng trưởng GDP, giải quyết việc làm (hơn 5 triệu lao động trên biển và ven biển, 4 triệu lao động nội địa), giảm nghèo và tạo động lực liên ngành. Luận án phân tích chi tiết bản chất của việc chuyển dịch từ bảo hộ thuế quan sang hàng rào phi thuế quan trong thương mại quốc tế, trong đó rào cản kỹ thuật (TBT, SPS) trở thành công cụ chủ đạo.

Luận án chỉ ra các đại lượng phản ánh sự gia tăng rào cản kỹ thuật: sự đa dạng về hình thức, số lượng quy chuẩn ban hành mới hàng năm (theo WTO, năm 2023 toàn cầu ban hành mới 4.068 biện pháp TBT và 1.994 biện pháp SPS), mức độ nghiêm ngặt của tiêu chuẩn vệ sinh, ngưỡng MRL và tần suất thanh kiểm tra tại cảng nhập khẩu. Tác động của rào cản kỹ thuật được phân tích dưới hai góc độ:

  • Tác động tích cực: Thúc đẩy doanh nghiệp nâng cấp công nghệ nuôi trồng, hoàn thiện hệ thống quản lý chất lượng (HACCP, ISO), chuẩn hóa quy trình chế biến, nâng cao giá trị gia tăng và uy tín sản phẩm dài hạn.
  • Tác động tiêu cực: Làm tăng chi phí tuân thủ, phát sinh chi phí kiểm định, kéo dài thời gian thông quan, tăng nguy cơ bị lưu giữ/hủy lô hàng, từ đó trực tiếp làm giảm lợi nhuận và hạn chế khả năng tiếp cận thị trường.

Chương này cũng phân tích kinh nghiệm thực tiễn từ Trung Quốc (tập trung xây dựng vùng nuôi an toàn dịch bệnh, hiện đại hóa truy xuất nguồn gốc) và Chile (chuẩn hóa chuỗi cung ứng cá hồi xuất khẩu), rút ra bài học cho Việt Nam về sự liên kết giữa Nhà nước – Hiệp hội – Doanh nghiệp và chủ động chuyển đổi quy trình sản xuất theo chuẩn quốc tế.

Chương 2: Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng giai đoạn từ năm 1996 đến năm 2023 qua các nhóm dữ liệu cụ thể:

  • Đặc điểm thị trường Nhật Bản: Là thị trường tiêu thụ thủy sản bình quân đầu người cao, đòi hỏi khắt khe về độ tươi sống, an toàn vi sinh, không chứa tồn dư kháng sinh và tuân thủ chặt chẽ tiêu chuẩn dán nhãn theo Luật JAS.
  • Thực trạng gia tăng rào cản của Nhật Bản: Số lượng các biện pháp TBT, SPS áp dụng lên hàng thủy sản nhập khẩu tăng liên tục qua hai giai đoạn 1996–2009 và 2010–2022. Nhật Bản kiểm soát chặt chẽ danh mục hóa chất cấm, giảm ngưỡng MRL đối với nhiều loại kháng sinh sử dụng trong nuôi trồng tôm, cá và áp dụng chế độ kiểm tra 100% đối với các lô hàng từ nguồn cung có lịch sử vi phạm.
  • Kết quả xuất khẩu và chỉ số RCA:
    • Kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Nhật Bản duy trì quy mô lớn, đạt đỉnh 1,7 tỷ USD vào năm 2022. Các mặt hàng chủ lực chiếm tỷ trọng lớn gồm tôm (HS0306, HS1605), mực, bạch tuộc (HS0307), cá ngừ và phi lê cá đông lạnh (HS0304).
    • Chỉ số RCA cho thấy Việt Nam duy trì lợi thế so sánh cao ở các nhóm hàng giáp xác (tôm) và thân mềm chế biến, nhưng lợi thế có xu hướng chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ các nước đối thủ như Indonesia, Ấn Độ.
  • Thực trạng đáp ứng và các trường hợp bị từ chối: Luận án thống kê số vụ việc thủy sản Việt Nam bị từ chối nhập khẩu tại cảng Nhật Bản giai đoạn 2010–2022. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ: vi phạm chỉ tiêu vi sinh vật, tồn dư hóa chất/kháng sinh vượt mức quy định, phát sinh nấm mốc trong quá trình vận chuyển, sai sót trong ghi nhãn dinh dưỡng và không đáp ứng đầy đủ hồ sơ truy xuất nguồn gốc khai thác (IUU).
  • Thực trạng phản ứng của doanh nghiệp (qua khảo sát): Phần lớn doanh nghiệp đã nhận thức được tính nghiêm ngặt của rào cản SPS/TBT của Nhật Bản, thực hiện áp dụng hệ thống quản trị chất lượng (HACCP), cải tiến trang thiết bị bảo quản lạnh và điều chỉnh quy trình chế biến. Tuy nhiên, mức độ đầu tư cho công nghệ cao, việc kiểm soát dư lượng từ khâu nuôi trồng ban đầu và sự liên kết với cơ quan chức năng, hiệp hội VASEP vẫn còn nhiều hạn chế.
  • Đánh giá tổng quát: Luận án chỉ rõ thành công là duy trì được thị phần và giá trị xuất khẩu lớn, nhưng hạn chế cốt lõi là tính bền vững chưa cao, chi phí kiểm soát chất lượng lớn và rủi ro bị áp đặt kiểm tra tăng cường vẫn thường trực.

Chương 3: Quan điểm, định hướng và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản trong bối cảnh gia tăng các rào cản kỹ thuật

Dựa trên phân tích thực trạng và dự báo thị trường Nhật Bản đến năm 2030, Chương 3 xác lập định hướng phát triển xuất khẩu theo chiều sâu, nâng cao tỷ trọng hàng chế biến sâu và đáp ứng toàn diện các tiêu chuẩn xanh, bền vững.

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm đối với doanh nghiệp xuất khẩu:

  1. Nâng cao nhận thức và năng lực cập nhật thông tin: Thiết lập bộ phận chuyên trách theo dõi, cập nhật thường xuyên các thông báo SPS/TBT từ WTO và Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản (MHLW), MAFF.
  2. Nâng cao nguồn lực doanh nghiệp: Đầu tư nguồn lực tài chính đổi mới công nghệ cấp đông, bảo quản sau thu hoạch; đào tạo đội ngũ kỹ thuật viên am hiểu sâu về quy chuẩn MRLs và luật kiểm nghiệm thực phẩm Nhật Bản.
  3. Điều chỉnh và chuẩn hóa quy trình sản xuất, chế biến: Kiểm soát chặt chẽ chuỗi giá trị từ con giống, thức ăn thủy sản, môi trường nước đến cơ sở chế biến; kiên quyết loại bỏ việc sử dụng kháng sinh, hóa chất cấm trong danh mục của Nhật Bản.
  4. Tăng cường kiểm soát chất lượng và ghi nhãn: Thực hiện kiểm nghiệm nghiêm ngặt từng lô hàng trước khi xuất khẩu; hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử; thiết kế bao bì, nhãn mác đúng chuẩn Luật JAS.
  5. Tăng cường hợp tác liên kết: Thắt chặt mối liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với các hộ nuôi trồng/ngư dân; chủ động phối hợp với Hiệp hội VASEP và các cơ quan đại diện thương mại Việt Nam tại Nhật Bản để xử lý rào cản kỹ thuật phát sinh.

Luận án đưa ra các kiến nghị cụ thể:

  • Với Chính phủ: Hoàn thiện hành lang pháp lý, đàm phán công nhận lẫn nhau về quy chuẩn kiểm dịch với Nhật Bản trong khuôn khổ VJEPA và CPTPP.
  • Với Bộ Công Thương và Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn: Tăng cường hệ thống cảnh báo sớm rào cản kỹ thuật; quy hoạch vùng nuôi an toàn sinh học; kiểm soát chặt chẽ việc kinh doanh hóa chất nông nghiệp.
  • Với Hiệp hội VASEP: Phát huy vai trò cầu nối thông tin thị trường, tổ chức đào tạo kỹ thuật chuyên sâu và hỗ trợ doanh nghiệp giải quyết tranh chấp thương mại kỹ thuật.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Luận án làm phong phú thêm lý luận về xuất khẩu hàng hóa trong bối cảnh tự do hóa thương mại gắn liền với sự gia tăng các biện pháp phi thuế quan.
  • Hệ thống hóa và hoàn thiện khung tiêu chí đánh giá xuất khẩu thủy sản tích hợp: kết hợp giữa chỉ số lợi thế so sánh (RCA), kết quả thương mại thực tế và mức độ tuân thủ/thích ứng với các rào cản kỹ thuật (TBT, SPS).
  • Làm rõ cơ chế tác động hai chiều của rào cản kỹ thuật đối với năng lực cạnh tranh của ngành thủy sản tại các quốc gia đang phát triển.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Cung cấp bức tranh toàn diện, cập nhật về thực trạng hệ thống rào cản kỹ thuật của Nhật Bản áp dụng đối với hàng thủy sản giai đoạn 1996 – 2023.
  • Lượng hóa cụ thể tác động của việc gia tăng các biện pháp TBT, SPS đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Nhật Bản thông qua mô hình kinh tế lượng.
  • Phản ánh chân thực mức độ nhận thức, năng lực đáp ứng và những điểm nghẽn của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam thông qua dữ liệu điều tra khảo sát thực tế.
  • Xây dựng hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng cao và các kiến nghị chính sách đồng bộ nhằm duy trì vị thế của thủy sản Việt Nam tại thị trường Nhật Bản giai đoạn đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Dữ liệu khảo sát sơ cấp doanh nghiệp được thực hiện trong khung thời gian từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020 trên quy mô mẫu rút ra từ tổng thể 600 doanh nghiệp, chưa bao quát được toàn bộ những biến động đặc thù trong giai đoạn phục hồi hậu đại dịch và các thay đổi chính sách mới nhất của Nhật Bản giai đoạn 2024–2025.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng mô hình lượng hóa phân tích sâu tác động của rào cản kỹ thuật đối với từng mặt hàng thủy sản chế biến sâu cụ thể (mã HS 6 số hoặc 8 số).
    • Nghiên cứu so sánh sự khác biệt về tác động của rào cản kỹ thuật giữa thị trường Nhật Bản với các thị trường FTA thế hệ mới khác như EVFTA, CPTPP.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên ngành Kinh doanh thương mại, Kinh tế quốc tế: Cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu định tính (khảo sát thực địa) và nghiên cứu định lượng (chỉ số RCA, mô hình trọng lực) trong phân tích rào cản phi thuế quan.
  • Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ NN&PTNT): Cung cấp luận cứ thực tiễn để xây dựng chiến lược phát triển ngành hàng thủy sản, đàm phán kỹ thuật về kiểm dịch động thực vật và hoàn thiện chính sách hỗ trợ xuất khẩu.
  • Đối với Hiệp hội VASEP và cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu: Là tài liệu hướng dẫn thực tế giúp nhận diện danh mục tiêu chuẩn kỹ thuật của Nhật Bản, tối ưu hóa quy trình kiểm soát chuỗi cung ứng và giảm thiểu rủi ro bị từ chối nhập khẩu tại cảng đến.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng các nhóm chỉ tiêu nào để đánh giá hoạt động xuất khẩu thủy sản trong bối cảnh gia tăng rào cản kỹ thuật?

Luận án sử dụng ba nhóm chỉ tiêu chính: (1) Chỉ tiêu đánh giá lợi thế xuất khẩu (chỉ số lợi thế so sánh biểu lộ RCA theo mã HS 4 số); (2) Chỉ tiêu đánh giá kết quả xuất khẩu (kim ngạch, tốc độ tăng trưởng, thị phần, cơ cấu mặt hàng); (3) Chỉ tiêu đánh giá thực trạng đáp ứng rào cản kỹ thuật (số lượng biện pháp TBT/SPS mới, tần suất kiểm tra, số vụ việc bị cảnh báo hoặc từ chối nhập khẩu, mức độ tuân thủ quy chuẩn MRLs).

2. Thực trạng áp dụng các biện pháp vệ sinh dịch tễ (SPS) của Nhật Bản đối với thủy sản được luận án ghi nhận như thế nào?

Theo số liệu từ WTO được luận án trích dẫn, tính đến hết năm 2024, Nhật Bản đang áp dụng 295 biện pháp SPS đối với nhóm hàng thủy sản mã HS03. Đặc biệt, kể từ năm 2019 đến nay, trung bình mỗi năm Nhật Bản ban hành thêm từ 19 đến 42 biện pháp SPS mới liên quan đến an toàn thực phẩm, đồng thời duy trì ngưỡng dư lượng hóa chất cho phép ở mức rất thấp.

3. Phương pháp điều tra khảo sát doanh nghiệp của luận án được tiến hành ra sao?

Khảo sát được thiết kế theo 3 bước: xây dựng bảng hỏi sơ bộ, phỏng vấn thử nghiệm tham vấn 5 chuyên gia để hoàn thiện, sau đó tiến hành điều tra chính thức từ tháng 10/2019 đến tháng 5/2020. Mẫu khảo sát được xác định theo công thức chọn mẫu hữu hạn dựa trên tổng thể 600 doanh nghiệp thủy sản (theo thống kê của VASEP), dữ liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm Excel.

4. Danh mục các nhóm hàng thủy sản nào được lựa chọn nghiên cứu chi tiết trong luận án?

Luận án nghiên cứu 12 phân nhóm mặt hàng theo mã HS 4 số: HS0301 (cá sống), HS0302 (cá tươi/ướp lạnh), HS0303 (cá đông lạnh), HS0304 (phi lê cá), HS0305 (cá khô, muối), HS0306 (động vật giáp xác), HS0307 (động vật thân mềm), HS0308 (động vật thủy sinh không xương sống), HS1504 (mỡ và dầu thủy sản), HS1603 (chiết xuất, nước ép thủy sản), HS1604 (cá chế biến, trứng cá), HS1605 (giáp xác, thân mềm chế biến hoặc bảo quản).

5. Những giải pháp cốt lõi nào được đề xuất cho các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam?

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp cho doanh nghiệp: (1) Nâng cao nhận thức và theo dõi chặt chẽ rào cản kỹ thuật của Nhật Bản; (2) Nâng cao năng lực tài chính, công nghệ và nhân lực hướng tới phát triển bền vững; (3) Điều chỉnh quy trình nuôi trồng, thu mua, sơ chế và chế biến đáp ứng TBT/SPS; (4) Tăng cường kiểm soát chất lượng nội bộ, truy xuất nguồn gốc và bao gói, ghi nhãn đúng chuẩn Luật JAS; (5) Tăng cường hợp tác với các cơ quan quản lý nhà nước và Hiệp hội VASEP.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Hoàng Quỳnh đã giải quyết một cách toàn diện cả về mặt lý luận và thực tiễn vấn đề xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản dưới tác động của các rào cản kỹ thuật ngày càng gia tăng. Bằng việc kết hợp phương pháp điều tra khảo sát thực địa với mô hình kinh tế lượng và hệ thống chỉ số RCA, công trình đã làm rõ thực trạng xuất khẩu, lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các biện pháp TBT/SPS, đồng thời chỉ ra các điểm nghẽn trong khâu kiểm soát chuỗi cung ứng của doanh nghiệp trong nước. Hệ thống 5 nhóm giải pháp và các kiến nghị chính sách đồng bộ được đề xuất có giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển bền vững ngành xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Nhật Bản đến năm 2030.