CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG QUYỀN CHỌN VÀ HỢP ĐỒNG QUYỀN CHỌN CỔ PHIẾU 1.1 Tổng quan về hợp đồng quyền chọn (Option) 1.1 Khái niệm HĐQC là hợp đồng giữa hai bên, người mua và người bán, trong đó người mua quyền chọn nhưng không phải nghĩa vụ, để mua hoặc bán một tài sản cơ sở nào đó vào một ngày trong tương lai với giá đã đồng ý vào ngày hôm nay. Trong HĐQC, người mua hoặc người bán HĐQC trả cho người bán hoặc người mua một số tiền để có quyền chọn mua hoặc quyền chọn bán gọi là phí quyền chọn. Người bán HĐQC hoặc người mua HĐQC sẵn sàng bán hoặc mua hoặc tiếp tục nắm giữ tài sản theo điều khoản của hợp đồng nếu người mua hoặc bán muốn thế. HĐQC để mua tài sản gọi là HĐQC mua (call-option), HĐQC bán một tài sản gọi là HĐQC bán (put-option).
HĐQC cũng có những nét giống với một hợp đồng kỳ hạn nhưng HĐQC không bắt buộc phải thực hiện giao dịch còn người sở hữu hợp đồng kỳ hạn bắt buộc phải thực hiện giao dịch. Hai bên trong hợp đồng kỳ hạn có nghĩa vụ phải mua và bán hàng hoá, nhưng người nắm giữ HĐQC có thể quyết định mua hoặc bán tài sản với giá cố định nếu giá trị của nó thay đổi. Hầu hết các HĐQC thị trường quan tâm là HĐQC mua bán các loại tài sản tài chính chẳng hạn như cổ phiếu, trái phiếu… Mặc dù vậy, thị trường cũng thấy xuất hiện loại thỏa thuận tài chính khác như hạn mức tín dụng, đảm bảo khoản vay, và bảo hiểm cũng là một hình thức khác của HĐQC. Ngoài ra, bản thân cổ phiếu cũng là quyền chọn trên tài sản công ty.
Bên mua HĐQC (mua quyền chọn mua, hoặc mua quyền chọn bán) phải trả cho bên bán HĐQC một khoản tiền gọi là phí quyền chọn hay giá quyền chọn (option premium). Thông thường, bên mua HĐQC được xem là nhà đầu tư có vị thế dài hạn trên HĐQC (long-term position), bên bán HĐQC ở vị thế ngắn hạn SVTH: Nguyễn Thái Luyện 4 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: T.S Nguyễn Thị Uyên Uyên (short-term position). Lợi nhuận của nhà đầu tư là khoản lỗ của nhà phát hành và ngược lại.2 Quyền lợi và nghĩa vụ của hai bên trong hợp đồng quyền chọn Bên bán HĐQC: Là bên phát hành HĐQC, và sau khi thu phí quyền chọn phải có nghĩa vụ luôn sẵn sàng tiến hành giao dịch (mua hoặc bán tài sản cơ sở) đã thoả thuận trong hợp đồng với bên mua khi bên mua thực hiện quyền trong thời hạn đã thoả thuận. Theo lý thuyết, bên bán HĐQC có vùng lãi giới hạn (tối đa là phí quyền chọn) còn vùng lỗ rất lớn.
Do vậy, bên bán HĐQC thường là các ngân hàng hoặc các công ty tài chính khổng lồ. Trên thị trường quyền chọn, có hai loại người bán quyền chọn là người bán quyền chọn mua (Seller call option - short call) và người bán quyền chọn bán (Seller put option - short put). Bên mua HĐQC: Là bên nắm giữ quyền chọn, và phải trả cho bên bán phí quyền chọn để được quyền mua hoặc bán loại hàng hoá cơ sở nào đó. Quyền chọn trao cho người giữ nó quyền để thực hiện đối với hợp đồng quyền chọn mà họ đã mua.
Do vậy, trong thời hạn hiệu lực hợp đồng bên mua có ba lựa chọn: o Thứ nhất, thực hiện HĐQC nếu biến động giá trên thị trường có lợi cho họ. o Thứ hai, bán HĐQC cho bên thứ ba trên thị trường hưởng chênh lệch giá. o Thứ ba, để cho quyền chọn tự động hết hiệu lực nếu biến động giá thị trường bất lợi so với giá thực hiện trên HĐQC.3 Các trạng thái quyền chọn và các kiểu hợp đồng quyền chọn thông dụng Các trạng thái quyền chọn Trong thời hạn hợp đồng hiệu lực, người mua thực hiện hợp đồng hay không còn phụ thuộc vào sự biến động của giá cả hiện hành trên thị trường vào thời điểm đó so với mức giá thực hiện (strike price) đã quy định. Cụ thể, xét từ vị thế người mua quyền chọn HĐQC có ba trạng thái: SVTH: Nguyễn Thái Luyện 5 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: T.S Nguyễn Thị Uyên Uyên Ngang giá quyền chọn (At the money-ATM ): Là trạng thái khi người nắm giữ quyền chọn, nếu bỏ qua phí quyền chọn, thực hiện quyền chọn mà không phát sinh khoản lãi hay lỗ nào.
Khi đó: giá thị trường = strike price. Quyền chọn ở trạng thái ATM gọi là quyền chọn ở điểm hoà vốn. Được giá quyền chọn (In the money-ITM): Là trạng thái khi người nắm giữ quyền chọn, nếu bỏ qua phí quyền chọn, thực hiện quyền chọn mà có lãi. Khi đó giá thị trường > strike price (đối với HĐQC mua) và giá thị trường < strike price (đối với HĐQC bán).
Quyền chọn ở trạng thái ITM gọi là quyền chọn ở vùng hái ra tiền. Giảm giá quyền chọn (Out the money-OTM): Là trạng thái khi người nắm giữ quyền chọn, nếu bỏ qua phí quyền chọn, thực hiện HĐQC sẽ chịu lỗ. Lúc này: giá thị trường < strike price (đối với HĐQC mua) và giá thị trường > strike price (đối với HĐQC bán). Quyền chọn ở trạng thái OTM gọi là quyền chọn ở vùng mất tiền.
Các kiểu hợp đồng quyền chọn thông dụng Xét về thời gian thực hiện của hợp đồng thì có hai kiểu quyền chọn kiểu Mỹ và kiểu châu Âu: Kiểu Mỹ: Là quyền chọn mà người mua HĐQC có quyền thực hiện quyền chọn tại bất kỳ thời điểm nào trong khoảng thời gian hiệu lực của hợp đồng. Kiểu châu Âu: Là quyền chọn theo đó người mua HĐQC chỉ có quyền thực hiện quyền chọn vào ngày đáo hạn của hợp đồng. Thông thường do những thuận lợi về mặt thời gian thực hiện nên HĐQC kiểu Mỹ có mức phí quyền chọn thường cao hơn mức phí quyền chọn kiểu Châu Âu.4 Vai trò và tính hai mặt của hợp đồng quyền chọn Vai trò của hợp đồng quyền chọn Vai trò định giá: Nếu như hợp đồng giao sau phản ánh giá của thị trường về giá giao ngay trong tương lai thì giá HĐQC phản ánh sự biến động giá của tài sản cơ sở tức là phản ánh độ rủi ro gắn với mỗi mặt hàng cơ sở. SVTH: Nguyễn Thái Luyện 6 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: T.S Nguyễn Thị Uyên Uyên Quản lý rủi ro giá cả: Quyền chọn cung cấp một cơ chế hiệu quả cho phép phòng tránh rủi ro và cho phép chuyển dịch rủi ro từ những người không thích rủi ro sang những người chấp nhận nó.
Góp phần thúc đẩy thị trường tài chính phát triển: Thị trường giao dịch quyền chọn cho phép các nhà đầu tư đạt được một tỷ suất sinh lợi cao và không đòi hỏi chi phí quá lớn, chính điều này hấp dẫn các nguồn vốn đầu tư mạo hiểm dễ dàng tham gia góp phần làm gia tăng tính sôi động và nguồn lực tài chính vốn còn nhàn rỗi trong xã hội. Tính hai mặt của hợp đồng quyền chọn Bên cạnh những ưu điểm giúp các cá nhân và các doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro trong các hoạt động sản xuất kinh doanh và tài chính, hợp đồng phái sinh nói chung và HĐQC nói riêng còn bị lợi dụng để sử dụng cho các mục đích bất chính như: đầu cơ, trốn thuế, làm sai lệch các báo cáo tài chính, luồn lách để né tránh các chuẩn mực kế toán, hoặc các quy chế giám sát tài chính của chính phủ. HĐQC còn là nguyên nhân dẫn đến hành vi đầu cơ, lừa đảo, vi phạm đạo đức chứng khoán và làm tăng thêm những bất ổn trên thị trường tài chính nói chung và TTCK nói riêng. Ví dụ: Chỉ cần một dao động mạnh trong giá vàng chẳng hạn, các ngân hàng có thể rơi vào tình trạng mất khả năng thanh khoản do không có khả năng thực hiện nghĩa vụ với bên mua (trường hợp quyền chọn vàng) và chúng sẽ lây lan sang toàn hệ thống.
Các nhà kinh tế gọi đây là dạng rủi ro “mắt xích hoa cúc”. Hay các doanh nghiệp sử dụng hợp đồng phái sinh thao túng thị trường mỗi khi họ nắm bắt được những thông tin có lợi cho mình. Chẳng hạn, các doanh nghiệp đã biết trước tình trạng tài chính thật của mình là đang thua lỗ, nhưng thị trường chưa nắm bắt được các thông tin này. Từ đó, họ có thể thông qua một định chế nào đó, đặt lệnh bán khống (đầu cơ giá xuống) trên các hợp đồng giao sau hoặc là bán quyền chọn.
Đến khi giá xuống họ sẽ thực hiện hợp đồng để kiếm lời. Đây là một điển hình vi phạm đạo đức chứng khoán mà Luật cấm. SVTH: Nguyễn Thái Luyện 7 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: T.S Nguyễn Thị Uyên Uyên 1.2 Tổng quan về hợp đồng quyền chọn cổ phiếu 1.1 Đặc điểm của hợp đồng quyền chọn cổ phiếu HĐQC cổ phiếu có nhiều đặc điểm riêng biệt, không có ở các hợp đồng khác. Dựa vào đặc điểm và thực tiễn HĐQC cổ phiếu có thể chia thành các đặc điểm chính sau: Mua hợp đồng quyền chọn cổ phiếu là mua quyền thực hiện hợp đồng Đây là đặc điểm cơ bản nhất và là yếu tố hấp dẫn của HĐQC so với các hợp đồng mua bán cổ phiếu khác.
Một người đã mua HĐQC có quyền thực hiện hợp đồng khi thị trường biến động thuận lợi hay có thể để hợp đồng vô hiệu. Trong khi đó đối với các hợp đồng mua bán cổ phiếu thông thường khi hợp đồng đến hạn thì cả hai bên tham gia ký kết hợp đồng buộc phải thực hiện hợp đồng. Những tiêu chuẩn của hợp đồng quyền chọn cổ phiếu Ngày nay dù giao dịch trên thị trường tập trung hay phi tập trung, HĐQC cổ phiếu vẫn phải tuân thủ một số tiêu chuẩn nhất định về: Số lượng: Thông thường ở các thị trường của Mỹ, số lượng cổ phiếu mua bán trên một HĐQC là 100 cổ phiếu, ở Úc là 1. Thời gian đáo hạn: Một trong những điều khoản để mô tả HĐQC về cổ phiếu là tháng xảy ra ngày đáo hạn của hợp đồng.
Ngày đáo hạn chính xác là vào lúc 22 giờ 59 phút (theo giờ của trung tâm giao dịch) ngày thứ bảy của tuần lễ thứ ba của tháng đáo hạn. Theo thông lệ, nhà đầu tư có thời gian đến 16 giờ 30 phút của ngày thứ sáu trước đó để chỉ thị cho nhà môi giới thực hiện hợp đồng. Giá thực hiện: Trung tâm giao dịch chọn giá thực hiện với các mức giá mà theo đó HĐQC có thể được phát hành. Giá thực hiện thường được đặt cách nhau $2(1/2), $5, hoặc $10.
