Luận văn: Sử dụng lý thuyết thương mại quốc tế phát triển quan hệ kinh tế Bà Rịa-Vũng Tàu với các nước ASEAN

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết thương mại quốc tế trong phát triển quan hệ kinh tế giữa tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu và các nước ASEAN. Phân tích lợi thế cạnh tranh,

• Tác giả: Mạch Thị Mỹ Hoàng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đào Duy Huân
• Trường học: Trường Đại Học Mở Bán Công TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Sử dụng lý thuyết thương mại quốc tế trong phát triển quan hệ kinh tế giữa tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu với các nước Đông Nam Á (ASEAN)
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan lý thuyết thương mại quốc tế và lợi thế so sánh

Lý thuyết thương mại quốc tế đặt nền tảng cho mọi quyết định hội nhập kinh tế của địa phương và quốc gia. Từ thời cổ đại, học giả Lê Quí Đôn đã nhận định rằng thương mại là động lực phát triển kinh tế không thể thiếu. Ngoại thương mở rộng khả năng tiêu dùng của một quốc gia vượt ra ngoài giới hạn sản xuất nội địa. Khi điều kiện sản xuất và năng suất lao động khác nhau giữa các nước, chuyên môn hóa xuất khẩu hàng hóa có lợi thế và nhập khẩu hàng khan hiếm sẽ nâng cao thu nhập thực tế. Lợi thế so sánh không chỉ là nền tảng lý thuyết mà còn là công cụ thực tiễn để xác định hướng phát triển thương mại. Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu, với vị trí địa lý chiến lược và nguồn tài nguyên phong phú, có đủ điều kiện áp dụng lý thuyết này để mở rộng quan hệ kinh tế với ASEAN. Tổ chức OECD xác định hơn 200 yếu tố ảnh hưởng sức cạnh tranh quốc gia, chia thành 8 nhóm chỉ tiêu gồm mức độ mở cửa thị trường, chính sách chính phủ và cơ sở hạ tầng kinh tế.

1.1. Lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh trong thương mại quốc tế

Lợi thế so sánh là điều kiện tiên quyết của lợi thế cạnh tranh. Một doanh nghiệp hay địa phương có lợi thế cạnh tranh khi sản phẩm có giá thành thấp hơn và chất lượng cao hơn đối thủ nước ngoài. Lợi thế cạnh tranh được tạo thành từ chi phí cơ hội thấp, năng suất lao động cao, chất lượng sản phẩm tốt, nguồn cung ổn định và môi trường thương mại thông thoáng. Chính phủ cần có chính sách khuyến khích phát triển kỹ thuật công nghệ và xây dựng cơ sở hạ tầng để phát huy hiệu quả lợi thế so sánh sẵn có.

1.2. Các yếu tố xác định sức cạnh tranh theo chuẩn OECD

Theo OECD, 8 nhóm chỉ tiêu đánh giá sức cạnh tranh quốc gia bao gồm: mức độ mở cửa thị trường thông qua thuế quan và tỷ giá hối đoái; mức độ can thiệp của chính phủ vào kinh tế; chất lượng cơ sở hạ tầng; trình độ công nghệ và đổi mới; chất lượng quản lý doanh nghiệp; thị trường lao động và vốn nhân lực; tính minh bạch của hệ thống pháp lý. Các chỉ tiêu này tạo nên bức tranh toàn diện về năng lực cạnh tranh của một nền kinh tế địa phương trong bối cảnh hội nhập khu vực.

II. Thực trạng quan hệ kinh tế BR VT với các nước ASEAN

Tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu sở hữu nhiều tiềm năng để phát triển quan hệ kinh tế với khu vực ASEAN. Tuy nhiên, trong những năm trước 2004, quan hệ kinh tế với các nước trong khu vực chưa tương xứng với tiềm năng hiện có. Đây là nghịch lý cần được giải quyết trong bối cảnh hội nhập AFTA đang đến gần với yêu cầu cắt giảm thuế quan xuống 0-5% vào năm 2006. Dữ liệu thực tế cho thấy một số dự án đầu tư từ các nước ASEAN vào BR-VT như Interfluor VN từ Indonesia với vốn đầu tư 41 triệu USD tại huyện Tân Thành, dự án OSC-Travel từ Thái Lan tại thành phố Vũng Tàu trị giá 528.000 USD, và Công ty TNHH Pinnacle từ Brunei với vốn 1,5 triệu USD. Các con số này còn khiêm tốn so với quy mô kinh tế và tiềm năng của tỉnh. Phân tích thực trạng cho thấy cần đánh giá lại toàn diện các rào cản và điểm mạnh để xây dựng chiến lược hội nhập hiệu quả hơn.

2.1. Đầu tư trực tiếp nước ngoài từ ASEAN vào tỉnh BR VT

Tính đến năm 2003, tỉnh BR-VT tiếp nhận một số dự án FDI từ các nước ASEAN. Indonesia đầu tư qua Công ty Interfluor VN tại KCN Cái Mép, huyện Tân Thành với vốn 41 triệu USD, phía Việt Nam chiếm 30% vốn. Thái Lan có hai dự án là OSC-Travel tại TP. Vũng Tàu và Công ty I.E Việt Nam tại KCN Đông Xuyên. Brunei đầu tư vào sản xuất đồ mộc cao cấp qua Công ty TNHH Pinnacle tại huyện Tân Thành. Quy mô đầu tư còn nhỏ, chưa phản ánh đúng tiềm năng hợp tác kinh tế giữa BR-VT và khối ASEAN.

2.2. Hạn chế và rào cản trong quan hệ kinh tế với ASEAN

Quan hệ kinh tế BR-VT với ASEAN còn nhiều hạn chế rõ ràng. Hoạt động xuất nhập khẩu chưa khai thác hết lợi thế địa lý và tài nguyên của tỉnh. Môi trường đầu tư chưa đủ hấp dẫn để thu hút vốn từ các nước trong khu vực. Thiếu cơ chế xúc tiến thương mại hiệu quả với đối tác ASEAN. Doanh nghiệp địa phương chưa sẵn sàng cho cạnh tranh khi AFTA có hiệu lực đầy đủ. Nếu không có giải pháp cụ thể, tỉnh sẽ phải tiêu thụ sản phẩm từ 9 nước ASEAN còn lại mà không đẩy được hàng hóa địa phương ra thị trường khu vực.

III. Giải pháp phát triển quan hệ kinh tế BR VT với ASEAN

Để đẩy nhanh quan hệ kinh tế với ASEAN, tỉnh BR-VT cần xây dựng chiến lược toàn diện dựa trên lý thuyết thương mại quốc tế. Giải pháp cốt lõi là xác định và phát huy các lợi thế so sánh hiện có gồm tài nguyên dầu khí, cảng biển, du lịch và khu công nghiệp. Đồng thời, cần nâng cao lợi thế cạnh tranh thông qua cải thiện chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và hoàn thiện dịch vụ hậu mãi. Chính quyền tỉnh cần ban hành chính sách ưu đãi thu hút đầu tư từ ASEAN, đặc biệt trong các lĩnh vực chế biến, sản xuất công nghiệp và du lịch. Xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế-xã hội hiện đại, đặc biệt hệ thống cảng biển và logistics, sẽ tăng cường kết nối với các trung tâm kinh tế ASEAN. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và chuyển giao công nghệ từ đối tác ASEAN là ưu tiên dài hạn không thể bỏ qua.

3.1. Phát huy lợi thế so sánh trong xuất khẩu và thu hút đầu tư

BR-VT cần tập trung xuất khẩu những mặt hàng có năng suất cao và nguồn nguyên liệu dồi dào trong tỉnh. Dầu thô và sản phẩm dầu khí là thế mạnh số một. Hải sản chế biến, sản phẩm từ khu công nghiệp và dịch vụ du lịch biển cũng là lĩnh vực có lợi thế rõ ràng. Đồng thời, tỉnh cần nhập khẩu công nghệ, máy móc thiết bị và hàng hóa mà trong nước chưa sản xuất được từ các đối tác ASEAN phát triển như Singapore, Malaysia và Thái Lan. Chiến lược chuyên môn hóa dựa trên lợi thế so sánh sẽ tối ưu hóa cơ cấu thương mại của tỉnh.

3.2. Cải thiện môi trường kinh doanh và xúc tiến thương mại khu vực

Môi trường thương mại thông thoáng là yếu tố then chốt để BR-VT thu hút đối tác ASEAN. Cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, minh bạch hóa quy trình cấp phép đầu tư và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư nước ngoài. Thành lập trung tâm xúc tiến thương mại chuyên biệt với ASEAN, tổ chức hội chợ triển lãm khu vực và cử đoàn doanh nghiệp tham gia thị trường các nước thành viên. Xây dựng hệ thống thông tin thương mại cập nhật về thị trường, giá cả và nhu cầu hàng hóa trong khối ASEAN để doanh nghiệp địa phương có thể tiếp cận và phản ứng kịp thời.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn cho tỉnh BR VT

Lý thuyết thương mại quốc tế cung cấp khung phân tích vững chắc để tỉnh BR-VT định hướng phát triển quan hệ kinh tế với ASEAN. Lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh không tự nhiên sinh ra mà phải được nuôi dưỡng bởi chính sách đúng đắn và nỗ lực liên tục từ cả chính quyền lẫn doanh nghiệp. Thời hạn năm 2006 thực hiện AFTA là áp lực nhưng cũng là cơ hội. Áp lực buộc doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh. Cơ hội đến từ thị trường 500 triệu dân ASEAN mở cửa rộng hơn cho sản phẩm của tỉnh. BR-VT cần chuyển từ tư duy phòng thủ sang tư duy chủ động hội nhập. Đầu tư vào kết nối hạ tầng, phát triển khu công nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế và đào tạo nguồn nhân lực hội nhập là ba trụ cột ứng dụng thực tiễn của lý thuyết thương mại. Hợp tác kinh tế với ASEAN không phải lựa chọn mà là con đường tất yếu để tỉnh BR-VT phát triển bền vững trong dài hạn.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ các địa phương thành công trong hội nhập ASEAN

Các tỉnh thành phát triển của Việt Nam như Bình Dương và Đồng Nai cho thấy hội nhập ASEAN thành công cần ba yếu tố then chốt. Thứ nhất, quy hoạch khu công nghiệp đồng bộ với hạ tầng giao thông và logistics hiện đại. Thứ hai, cơ chế một cửa minh bạch và nhanh chóng cho nhà đầu tư nước ngoài. Thứ ba, liên kết chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo nhân lực và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp FDI. BR-VT có thể học hỏi và áp dụng những mô hình này, kết hợp với lợi thế đặc thù về cảng biển và tài nguyên để tạo ra con đường hội nhập riêng biệt và hiệu quả.

4.2. Định hướng phát triển quan hệ kinh tế BR VT với ASEAN giai đoạn tới

BR-VT cần xây dựng lộ trình cụ thể cho từng lĩnh vực hợp tác với ASEAN. Trong ngắn hạn, ưu tiên thu hút FDI từ Singapore và Malaysia vào công nghiệp chế biến và dịch vụ cảng. Trung hạn, phát triển xuất khẩu hải sản chế biến và sản phẩm công nghiệp sang thị trường ASEAN. Dài hạn, xây dựng BR-VT thành trung tâm logistics và dịch vụ hàng hải của khu vực Đông Nam Á. Mỗi giai đoạn cần gắn với chỉ tiêu đo lường rõ ràng về kim ngạch thương mại, số lượng dự án FDI và tỷ trọng hàng xuất khẩu sang ASEAN trong tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUÁT CÁC LÝ LUẬN VÊ THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ 1.1 CÁC LÝ THUYẾT VÊ THƯƠNG MẠI QUÔC TÊ VÀ VAI TRÒ CỦA THƯƠNG MẠI QUÔC TẾ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ.1 C ác lý thuyết về thương m ại quốc tế: 1.1 Các lý thuyết cổ điển về thương mại quốíc tế: a/ Quan niệm của phái trọng thương (mercantilism) v'ê thương mại quốc tế: Vào thế kỉ 16,17 các nhà trọng thương cho rằng một quốc gia muôn trở nên giàu mạnh phải xuất khẩu nhiều hơn nhập khẩu. Thặng dư xuất khẩu sau đó được chuyển thành vàng nén hay kim loại quí như vàng, bạc. Môt nước càng có nhiều vàng, bạc thì càng giàu mạnh và cókhả năng xâm chiếm nhiều thuộc địa. Mặt khác, nhiều vàng cũng có nghĩa là có nhiều tiền trong lưu thông nhờ đó mở rộng được hoạt kinh doanh.

Do đó, Chính phủ phải làm tất cả những gì có thể để kích thích xuất khẩu của quốc gia và hạn chế nhập khẩu(nhất là những hàng xa xỉ), từ đó kích thích tăng sản lượng và việc làm. Trong mọi trường hợp các nhà trọng thương ủng hộ sự kiểm soát chắt chẽ của Chính phủ đối với tất cả những hoạt động kinh tế và chủ trương ủng hộ chủ nghĩa dân tộc về kinh tế và họ tin rằng một quốc gia chỉ có thể có lợi khi các quốc gia khác chi tiêu. Tuy nhiên, vì tất cả các quốc gia không thể đồng thời có thặng dư xuất khảu và khối lượng vàng, bạc cố định vào một thời điểm nào đó, một nước chỉ có thể có lợi khi các nước khác chi tiêu, b/ Trao đổi trên cơ sở lợi th ế tuyệt đốỉ của Adam Smith: Trong tác phẩm “Sự thịnh vượng của quốc g ia” xuất bản năm 1776 Adam Smith đã nhấn mạnh tầm quan trọng của chuyên môn hoấ như là một nguồn lực để gia tăng sản lượng và ông cũng đã xem xét thương mại quốc tế như là một trường hợp đặc biệt để chuyên môn hoá: trong một thế giới mà những nguồn lực hữu ích khan hiếm và con người dù muôn cũng không thể thoã mãn hoàn toàn nhu cầu của mình, mỗi quốc gia phải chuyên môn hoá 2 sản xuất những hàng hoá với những công cụ thích hợp nhất; xuất khẩu một bộ phận hàng hoá này, trao đổi lấy những hàng hoá khác mà vì lý do nào đó mình không thể sản xuất ra một cách dễ dàng được. Theo Adam Smith, trao đổi giữa hai nước dựa trên cơ sở lợi thế tuyệt đối.

Khi một nước A sản xuất hàng hoá X hiệu quả hơn nước B nhưng sản xuất hàng hoá Y kém hiệu quả hơn còn nước B ngược lại thì cả hai có thể có lợi bằng cách chuyên môn hoá vào việc sản xuất hàng hoá mà mình có lợi thế tuyê(t đối và trao đổi phần sản phẩm thặng dư với nước kia. Khi đó các nguồn lực được sử dụng hiệu quả nhất và sản lượng của cả hai hàng hoá sẽ tăng lên. Sự gia tăng sản lượng của cả hai loại hàng hoá đo lường lợi ích của chuyên môn hoá sa(n xuất giữa hai nước thông qua trao đổi. Adam Smith tin rằng tất cả các quốc gia sẽ có lợi từ thương mại tự do và ủng hộ chính sách tự do kinh doanh (có nghĩa là Chính phủ nếu có thể càng ít can thiệp vào hệ thống kinh tế càng tốt).

Thương mại tự do có thể làm cho việc sử dụng các nguồn lực của thế giới hiệu quả và tối đa hoá phúc lợi thế giới. Chỉ có vài ngoại lệ đối với chính sách tự do kinh doanh và thương mại tự do này. Một trong những ngoại lệ đó là bảo vệ những ngành công nghiệp quan trọng của quốc gia. Hầu hết các quốc gia đều có nhiều hạn chế đối với thương mại quốc tế.

Các hạn chế thương mại luôn luôn được hợp lý hoá dưới hình thức phúc lợi quốc dân. Trên thực tế các hạn chế thương mại luôn được những ngành và những người bị ảnh hưởng do nhập khẩu ủng hộ. Các hạn chế thương mại có lợi đối với một số ít người nhưng gây thiệt hại cho nhiều người. Tuy nhiên, lợi thế tuyệt đối chỉ có thể giải thích thương mại giữa các nước phát triển và đang phát triển nhưng chưa giải thích được thương mại giữa các nước phát triển với nhau.

Lý thuyết lợi thế tương đối (hay lợi thế so sánh) của Ricardo có thể giải thích được điều này. c/ Trao đổi trên cơ sở lợi th ế so sánh (LTSS) của Ricardo: Năm 1817 Ricardo xuất bản cuốn sách “Các nguyên tắc của kinh tế chính trị và thuế khoá” trong đó ông giải thích qui luật lợi thế so sánh (LTSS). Theo qui luật LTSS, ngay cả khi một nước sản xuất kém hiệu quả hơn nước khác cả hai mặt hàng, thương mại vẫn có lợi cho cả hai nước. Mô hình của David Ricardo được xây dựng trên cơ sở các giả định sau: - Có hai quốc gia cùng sản xuất ra hai loại hàng hoá, bằng cách sử dụng một nhân tố sản xuất duy nhất là lao động.

- Năng suất của hai quốc gia là khác nhau; hơn nữa, năng suất lao động ở một nước cao hơn ở nước kia về cả hai loại sản phẩm. - Sở thích tiêu dùng là như nhau ở cả hai quốc gia. 3 - Có sự cạnh tranh hoàn hảo trong tất cả các thị trường hàng hoá và thị trường sức lao động; không tính đến chi phí vận tải, thuế quan và các hàng rào phi mậu dịch khác. - Lao động có sự dịch chuyển linh hoạt trong phạm vi quốc gia nhưng không có sự dịch chuyển trên phạm vi quốc tế.

- Mỗi nước sẽ chuyên môn hoá trong việc sản xuất và xuất khẩu mặt hàng mà bất lợi tuyệt đôi nhỏ hơn(có nghĩa là có LTSS) và nhập khẩu những mặt hàng bất lợi tuyệt đối lớn hơn(nghĩa là không có LTSS) Kết luận chung có thể rút ra là nếu mỗi nước chuyên môn hoá vào việc sản xuất sản phẩm mà họ có LTSS , tổng sản lượng thế giới của mỗi loại hàng hoá sẽ tăng lên. Tuy nhiên cần chú ý là chuyên môn hoá theo LTSS không thúc đẩy thế giới sản xuất sản lượng tối đa có thể sản xuất nếu tất cả lao động được tự do di chuyển đến nước sản xuất hiệu quả nhất. Tuy nhiên, trao đổi hàng hoá tự do có thể thúc đẩy thế giới sản xuất nhiều hơn mọi thứ khi so sánh với trường hợp các nước không tiế hành thương mại quốíc tế với nhau. Cuối cùng thương mại tự do có lợi ( có nghĩa là gia tăng sản lượng tiềm năng của thế giới đốỉ với mỗi loại hàng hoá) nếu và chỉ nếu có một sự khác nhau về yêu cầu lao động tương đối giữa các nước.

có nghĩa là nếu nước này sản xuất có hiệu quả hơn nứơc kia mọi loại hàng hoá nhưng không có sự chênh lệch về chi phí tương đối thì không có cơ sở cho sự trao đổi. Điểm thiếu sót trong lý thuyết LTSS của D. Ricardo là không xác định được tỉ lệ trao đổi quốc tế hay còn gọi là giá quốc tế vì trong chi phí sản xuất, D.Ricadro chỉ mới tính đến yếu tố duy nhất là lao động còn các yếu tô" khác như vốn, kỷ thuất chưa được đề cập đến. d/ Lý thuyết chi phí cơ hội của Haberler: Theo Haberler chi phí của hàng hoá X là sô" lượng hàng hoá Y phải từ bỏ để dành nguồn lực đủ để sản xuất thêm một đơn vị hàng hoá X.

Giả định rằng chi phí hay giá cả một hàng hoá phụ thuộc vào lao động hao phí để tạo ra nó. Kết quả là một nước có chi phí cơ hội trong sản xuất thấp hơn sẽ có LTSS về hàng hoá đó(và không có LTSS đối với hàng hoá thứ hai). Theo Haberler, chi phí cơ hội cho từng quốic gia có sự khác nhau và điều này làm cơ sở phát sinh thương mại quốc tế. Khi tham gia thương mại quốc tê" mỗi quốc gia sẽ chuyên môn hoá sản xuất loại sản phẩm mà họ có chi phí cơ hội thâ"p để trao đổi với các nước có chi phí cơ hội cao hơn.

Như thê", thông qua thương mại quốc tế, các quốc gia sẽ được tiêu dùng nhiều hơn những gì mà mình có thể sản xuất ra do chuyên môn hoá sản xuất và do đó làm tăng tổng sản lượng các loại sản phẩm được sáng tạo ra. 4 Kết luận này này cũng giông như trong trường hợp qui luật lợi thế so sánh dựa trên lý thuyết giá trị lao động, nhưng ở đây chúng ta giải thích dự trên lý thuyết chi phí cơ hội. Điểm hạn chế của Haberler là ông cho rằng chi phí cơ hội của các loại sản phẩm là không đổi và chưa tính đến sở thích, thị hiếu tiêu dùng ở hai quốc gia. Trên thực tế, học thuyết về thương mại quốc tế hiện đại đã chứng minh rằng chi phí cơ hội của một sản phẩm có xu hướng tăng lên khi một quốc gia dành càng nhiều tài nguyên để sản xuất ra loại sản phẩm đó.2 Các lý thuyết hiện đại về thương mại quốc tế: a/ Lý thuyết chuẩn về thương mại quốc tế: Thực tế chi phí cơ hội luôn gia tăng, có nghĩa là quốc gia phải từ bỏ ngày càng nhiều một hàng hoá để dành nguồn lực cho việc sản xuất thêm một đơn vị hàng hoá khác.

Chí phí cơ hội gia tăng gia tăng được thể hiện bằng một đường giới hạn khả năng sản xuất lõm về phía gốc (thể hiện chí phí cơ hội gia tăng) thay vì là một đường thẳng. Sở thích, thị hiếu người tiêu dùng thay đổi được biểu hiện qua đường cong lồi từ góc toạ độ, vị trí hình dạng đó chính là đường cong bàng quan. b/ Nguồn lực sản xuất vốn có và lý thuyết H -0 (Hecksher-Ohlin): Năm 1919 Eli Hecksher- một nhà kinh tế Thụy Sĩ xuất bản một bài báo với tựa đề “Ấnh hưởng của ngoại thương đối với phân phối thu nhập” trong đó ông giới thiệu phác thảo lý thuyết hiện đại về thương mại quốc tế. Bài báo không gây được chú ý gì cho đến 10 năm sau đó khi Bertil Ohlin(người đoạt giải Nobel năm 1977 về thương mại quốc tế cùng với Hames M eade là học trò của Hecksher) nghiên cứu, bổ sung và làm sáng tỏ tư tưởng của Hecksher qua việc xuất bản quyển sách mang tên “Thương mại giữa các vùng và giữa các nước” vào năm 1933.

Lý thuyết H-O nghiên cứu cơ sở của LTSS và ảnh hưởng của thương mại quốc tế đối với thu nhập nhân tố trong hai nước. Lý thuyết H -0 dựa trên các giả định sau: - Có hai nước A và B, hai hàng hoá X và Y và hai nhân tô" sản xuất là vốn và lao động. Cả hai nước sử dụng cùng một loại kỷ thuật sản xuất.