ĐẶT VẤN ĐỀ Sử dụng vắc xin là chính sách ƣu tiên trong y tế công trên thế giới. Hiện nay, đã có hơn 190 nƣớc triển khai chƣơng trình tiêm chủng mở rộng (TCMR)[17, 22]. Năm 2006 đã có 154 quốc gia triển khai tiêm chủng vắc xin viêm gan B [20], số trƣờng hợp tử vong do sởi đƣợc báo cáo giảm từ 2,6 triệu/năm xuống còn 122. Trong năm 2010, ƣớc tính 85% trẻ em dƣới một tuổi trên toàn cầu đã tiêm đƣợc ít nhất 3 liều vắc xin DPT (DPT3)[31], bệnh lao, bại liệt, bạch hầu, ho gà và sởi…[22].
Tuy nhiên, ở một số khu vực tỷ lệ tiêm chủng còn thấp nhƣ ở khu vực Châu Phi (73%), Trung Đông (86%) và Đông Nam Á (63%)[20]. Tại Việt Nam, chƣơng trình TCMR bắt đầu đƣợc triển khai thí điểm từ năm 1981 và là một trong các chƣơng trình mục tiêu quốc gia về y tế. Đến năm 1995 100% xã/phƣờng trên toàn quốc thực hiện công tác TCMR[17]. Vắc xin Quinvaxem do hãng Berna Biotech, Hàn Quốc sản xuất với thành phần kháng nguyên gồm: Bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B và Hemophilus influenza(Hib); đạt tiêu chuẩn tiền thầm định của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) từ năm 2006 đƣợc chỉ định tiêm cho các trẻ 2, 3 và 4 tháng tuổi, với khoảng 450 triệu liều đã đƣợc sử dụng ở 94 quốc gia trên thế giới[12].
Vắc xin Quinvaxem đƣợc triển khai tiêm chủng miễn phí cho trẻ em dƣới 1 tuổi tại Việt Nam từ tháng 6 năm 2010. Đến nay, đã có khoảng 25 triệu mũi tiêm đƣợc thực hiện cho trẻ em[12]. Hàng năm, trên 90% trẻ em dƣới 1 tuổi ở các quận /huyện đƣợc tiêm chủng đầy đủ 8 loại vắc xin (Lao, bại liệt, bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B, hib và sởi); giảm tỷ lệ chết, tỷ lệ mắc các bệnh trong chƣơng trình TCMR [11]. Chỉ số trên đạt đƣợc phụ thuộc vào nhiều yếu tố: Kiến thức, thực hành an toàn tiêm chủng (ATTC) của cán bộ y tế (CBYT) về tiêm chủng, chất lƣợng vắc xin, hệ thống bảo quản và vận chuyển vắc xin, quy trình ATTC trong buổi tiêm chủng, theo dõi, giám sát sau tiêm và ý thức tiêm chủng phòng bệnh cho con của các bà mẹ.Thực hành tiêm chủng không an toàn không những làm giảm hiệu lực của vắc xin mà còn có thể trực tiếp hoặc gián tiếp gây ra các phản ứng sau tiêm chủng nhƣ nhiễm trùng tại chỗ, sốt cao, co giật, phản ứng quá mẫn, sốc phản vệ và thậm chí là tử vong… Để đảm bảo công tác ATTC, Bộ 2 Y tế đã phê duyệt “Kế hoạch tăng cƣờng công tác an toàn tiêm chủng” đƣợc phân công tổ chức thực hiện từ Trung Ƣơng đến địa phƣơng với mục tiêu: tăng cƣờng công tác ATTC; đảm bảo chất lƣợng tiêm chủng; đảm bảo tỷ lệ tiêm chủng cho trẻ em và nội dung quy định cụ thể: thanh tra, kiểm tra toàn diện các điểm tiêm chủng; đảm bảo về chất lƣợng vắc xin; tập huấn cho CBYT về thực hiện ATTC; truyền thông ATTC; tổ chức thực hiện buổi tiêm chủng; tăng cƣờng truyền thông về lợi ích của vắc xin và những rủi ro có thể gặp phải[4].
Góp phần hạn chế đến mức thấp những những rủi ro trong tiêm chủng; tăng cƣờng niềm tin của các bậc cha mẹ với công tác tiêm chủng; nâng cao chất lƣợng tiêm chủng trƣớc hết là đảm bảo về ATTC vì đây là một trong những yếu tố có tính sống còn để giữ vững lòng tin của cộng đồng vào TCMR[15]. Theo số liệu báo cáo tính đến tháng 11/2015 tổng số trẻ dƣới 1 tuổi đƣợc tiêm đầy đủ 8 loại vắc xin trên địa bàn huyện Sóc Sơn là 7515/7774 trẻ đạt 96,7%. Qua kết quả giám sát hàng tháng chúng tôi nhận thấy rằng một số điểm tiêm chủng tổ chức buổi tiêm chủng chƣa khoa học, CBYT chƣa thực hiện đúng về quy trình ATTC đặc biệt là tiêm chủng vắc xin Quinvaxem…Trên địa bàn huyện Sóc Sơn chƣa có một nghiên cứu nào đánh giá về hoạt động TCMR. Nhằm đánh giá hoạt động của buổi tiêm chủng vắc xin Quinvaxem để đƣa ra đƣợc những khuyến nghị sát thực về công tác đảm bảo an toàn trong tiêm chủng vắc xin Quinvaxem chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Thực hiện quy trình an toàn tiêm chủng vắc xin Quinvaxem tại các Trạm Y tế, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội năm 2016”.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả việc thực hiện quy trình đảm bảo an toàn tiêm chủng vắc xin Quinvaxem tại Trạm Y tế các xã – thị trấn, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội năm 2016. Mô tả kiến thức về quy trình an toàn tiêm chủng và một số yếu tố liên quan của Cán bộ Y tế với quy trình an toàn tiêm chủng tại các Trạm Y tế xã, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội năm 2016 3. Mô tả một số yếu tố ảnh hƣởng đến việc thực hiện đảm bảo an toàn tiêm chủng vắc xin Quinvaxem tại Trạm Y tế các xã – thị trấn, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội năm 2016.
4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm Vắc xin là chế phẩm chứa kháng nguyên tạo cho cơ thể khả năng đáp ứng miễn dịch, đƣợc dùng với mục đích phòng bệnh[25]. Bản chất của vắc xin Bản chất của vắc xin là một chế phẩm sinh học đặc biệt có nguồn gốc từ các vi sinh vật gây bệnh hoặc độc tố của chúng hoặc do tổng hợp sinh học đã đƣợc bào chế làm mất khả năng gây bệnh nhƣng vẫn còn khả năng kích thích cơ thể sinh kháng thể bảo vệ[17]. Nguyên lý sử dụng vắc xin Sử dụng vắc xin là đƣa vào cơ thể kháng nguyên có nguồn gốc từ vi sinh vật gây bệnh hoặc vi sinh vật có cấu trúc kháng nguyên giống vi sinh vật gây bệnh, đã đƣợc bào chế đảm bảo độ an toàn cần thiết, làm cho cơ thể tự tạo ra tình trạng miễn dịch chống lại các tác nhân gây bệnh[3].
Phạm vi dùng vắc xin Phạm vi dùng vắc xin của mỗi nƣớc, mỗi khu vực đƣợc quy định tùy theo tình hình dịch tễ của bệnh nhiễm trùng[3]. Tỷ lệ dùng vắc xin Số ngƣời dùng vắc xin phải đạt trên 80% đối tƣợng chƣa có miễn dịch mới có khả năng ngăn ngừa đƣợc dịch, nếu dƣới 50% dịch vẫn có thể xảy ra[3]. Đối tƣợng dùng vắc xin Đối tƣợng cần đƣợc dùng vắc xin là tất cả những ngƣời có nguy cơ nhiễm vi sinh vật gây bệnh mà chƣa có miễn dịch. Trẻ em cần đƣợc dùng vắc xin rộng rãi.
Đối với ngƣời lớn, vắc xin thƣờng chỉ dành cho những nhóm ngƣời có nguy cơ cao. Diện chống chỉ định dùng vắc xin có hƣớng dẫn riêng đối với mỗi vắc xin[3]. Thời gian dùng vắc xin Đối với những vắc xin khi tạo miễn dịch cơ bản phải dùng nhiều lần, khoảng cách hợp lý giữa các lần là 1 tháng[3]. Liều lƣợng và đƣờng dùng vắc xin Liều lƣợng, đƣờng dùng của từng loại vắc xin phải tuân thủ theo hƣớng dẫn sử dụng của nhà sàn xuất đã đăng ký với Bộ Y tế[9].
Tại Việt Nam, đƣờng đƣa vắc xin vào cơ thể áp dụng trong chƣơng trình TCMR chủ yếu là đƣờng tiêm (trong da, dƣới da, hoặc tiêm bắp) và đƣờng uống. Vận chuyển vắc xin Vắc xin phải đƣợc bảo quản trong DCL theo quy định và ở nhiệt độ phù hợp đối với từng loại vắc xin theo yêu cầu của nhà sản xuất, có thiết bị theo dõi nhiệt độ của vắc xin trong quá trình vận chuyển[9](xem phụ lục 1).Bảo quản vắc xin Vắc xin phải đƣợc bảo quản theo đúng quy định của pháp luật về bảo quản thuốc trong DCL từ khi sản xuất tới khi sử dụng. Vắc xin có thể bị hƣ hỏng, giảm hoặc mất hiệu lực nếu không đƣợc bảo quản đúng cách. Một số loại vắc xin dạng dung dịch nhƣ viêm gan B; bạch hầu – ho gà – uốn ván (DPT); uốn ván – bạch hầu(TD); uốn ván, thƣơng hàn nhạy cảm với nhiệt độ thấp và dễ bị hỏng nếu bị đông băng, một số vắc xin sống khác nhƣ bại liệt uống (OPV); sởi; sởi – rubella(MR); Sởi - Quai bị - Rubella(MMR) có thể bị hỏng khi tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc ánh sáng.
Vắc xin khi đã bị hỏng thì hiệu lực bảo vệ giảm hoặc mất. Vì vậy, việc bảo quản vắc xin ở nhiệt độ thích hợp là điều kiện quan trọng để đảm bào an toàn và hiệu quả tiêm chủng[8]. Nhiệt độ bảo quản và thời gian lƣu trữ một số loại vắc xin.1: Nhiệt độ bảo quản vắc xin trong TCMR[8] Kho tại các tuyến Vắc xin Cơ sở Quốc gia Khu vực Tỉnh Huyện y tế Bảo quản ở nhiệt độ-150C đến- OPV 250C BCG Bảo quản ở nhiệt độ +20C đến Bảo quản ở nhiệt độ Sởi +80C nhƣng có thể bảo quản ở +20C đến +80C MR nhiệt độ từ -150C đến -250C nếu Hib đông khô không đủ chỗ Hib dung dịch Viêm gan B DPT Bảo quản ở nhiệt độ +20C đến +80C, không đƣợc để DT/TT/Td đông băng Quinvaxem DTP–VGB–IPV- Hib 1.Bảo quản dung môi Dung môi đƣợc đóng gói cùng với vắc xin phải đƣợc bảo quản ở nhiệt độ từ +20C đến +80C; nếu dung môi không đóng gói cùng vắc xin có thể đƣợc bảo quản ngoài DCL nhƣng phải đƣợc làm lạnh trƣớc khi sử dụng 01 ngày hoặc một khoảng thời gian cần thiết đủ để bảo đảm có cùng nhiệt độ từ +20C đến +80C với nhiệt độ của vắc xin trƣớc khi đƣợc pha hồi chỉnh; không đƣợc để đông băng dung môi; dung môi của vắc xin nào chỉ đƣợc sử dụng cho vắc xin đó và của cùng nhà sản xuất; vắc xin đông khô sau khi pha hồi chỉnh chỉ đƣợc phép sử dụng trong vòng 6 giờ, riêng vắc xin BCG sử dụng trong vòng 4 giờ hoặc theo hƣớng dẫn của nhà sản xuất[8]. Vắc xin Quinvaxem Vắc xin Quinvaxem là vắc xin do hãng Berna Biotech, Hàn Quốc sản xuất, đạt tiêu chuẩn tiền thẩm định của WHO từ năm 2006[1, 12].
Đã có khoảng 450 triệu 7 liều vắc xin Quinvaxem đã đƣợc sử dụng ở 94 quốc gia[12]. Đây là vắc xin dạng dung dịch gồm có giải độc tố vi khuẩn bạch hầu, uốn ván, vi khuẩn ho gà bất hoạt, kháng nguyên virut viêm gan B và Haemophilus influenzae tupe B, đƣợc đóng lọ 0,5ml (1 liều/lọ), đóng hộp gồm 50 lọ, bảo quản ở nhiệt độ +20C đến +80C, không đƣợc làm đông băng vắc xin[21]. Vắc xin Quinvaxem là loại vắc xin phối hợp phòng đƣợc 5 bệnh là: Bạch hầu, ho gà, uốn ván, viêm gan B, viêm phổi/viêm màng não do vi khuẩn Hib[1, 12] và đƣợc tiêm cho trẻ lúc 2, 3 và 4 tháng tuổi, liều lƣợng 0,5ml/liều[1, 21], đƣờng tiêm: tiêm bắp ở 1/3 giữa mặt ngoài đùi[21], đâm kim nhanh thẳng góc 90 độ qua da và cơ[7].