CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ THUẾ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu Quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT luôn nhận được sự quan tâm của cơ quan thuế các nước trên thế giới. Vì vậy, có nhiều nghiên cứu đã thực hiện và kết quả công bố đạt được trên một số góc độ khác nhau về quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT. Quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT là một phần của hoạt động quản lý thuế của cơ quan thuế do vậy khi nghiên cứu về quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT sẽ bao gồm nhiều nội dung quản lý gắn với các chức năng nhiệm vụ của cơ quan thuế trong thực hiện nhiệm vụ được giao.
Đến nay có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước và ngoài nước được thực hiện có liên quan đến quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT dưới nhiều hình thức như luận án, đề tài nghiên cứu, báo cáo, bài báo, chuyên đề, các giáo trình, sách tham khảo. Để phục vụ cho việc nghiên cứu và tìm ra khoảng trống cho luận án, nghiên cứu sinh đã tìm hiểu được một số công trình nghiên cứu khoa học tiêu biểu dưới đây: 1. Nghiên cứu tổng quan về TMĐT a) Các nghiên cứu ở nước ngoài (1) Soon-yong Choi, Andrew Whinston, Dale Stahl (1997) với tựa đề “Economics of Electronic Commerce” được biên soạn thành 12 chương phản ảnh các nội dung, các nhận định, các đánh giá về TMĐT trong nền kinh tế. Trong đó chương một được nhóm tác giả tập trung phản ánh nghiên cứu về TMĐT và internet.
Nhóm tác giả cho rằng, sự phát triển của internet đã đưa lại những thay đổi cơ bản trong kết nối các giao dịch. Các doanh nghiệp kinh doanh thương mại trên internet và các mạng ở thế hệ tiếp theo phải thích nghi với môi trường mở mới trong việc phân phối và các giao dịch ngang hàng. TMĐT sẽ làm thay đổi cách các doanh nghiệp kinh doanh, đồng thời còn can thiệp vào quá trình phát triển của kinh tế thị trường. Các nhà hoạch định chính sách và lập pháp cần mở rộng sự hiểu biết về bản chất của TMĐT để làm cho TMĐT phát triển hơn trong các khu vực kinh tế trên cơ sở thiết lập chính sách và pháp luật thích hợp[115].
8 (2) Ravi Kalakota, Andrew B. Whinston (1997), Electronic Commerce – A Manager’s Guide: được biên soạn thành 13 chương với các nội dung làm rõ vấn đề về TMĐT để có thể quản lý được TMĐT gồm khái niệm, động lực phát triển TMĐT, các loại hình TMĐT, các vấn đề quan trọng trong quản lý TMĐT và công nghệ đứng sau TMĐT nhằm hỗ trợ và thúc đẩy phát triển TMĐT trong thực tiễn như mạng internet, bảo đảm an toàn cho các giao dịch TMĐT, hệ thống thanh toán trong TMĐT. Các tác giả đã cho rằng TMĐT mở ra một thời kỳ mới cho cả người tiêu dùng và các tổ chức cung ứng hàng hóa, dịch vụ, đồng thời TMĐT đòi hỏi một cách thức quản lý mới để TMĐT có thể phát triển mang lợi nhiều lợi ích cho cả bên bán và bên mua hàng hóa, dịch vụ trong nền kinh tế.[113] Các nghiên cứu về TMĐT ngoài hai nghiên cứu trên có rất nhiều nghiên cứu tổng quan về TMĐT có thể đề cập đến như nghiên cứu của Vladimir Zwass (1996), Electronic Commerce: Structures and Issues, International Journal of Electronic Commerce Volume 1, Number 1, Fall, 1996, pp. Wigand (1997), Electronic Commerce: Definition, Theory and Context; M.
Whinston (2000), Handbook on Electronic Commerce… đã cung cấp khá đầy đủ các nội dung lý thuyết có tính tổng quan về TMĐT, đây là những nền tảng lý thuyết đã được công bố và luận án có thể kế thừa và tiếp tục phát triển thêm. b) Các nghiên cứu trong nước - Một là, hệ thống các giáo trình Thương mại điện tử căn bản của các trường đại học như giáo trình Thương mại điện tử căn bản (2008), chủ biên TS Trần Văn Hòe - trường Đại học Kinh tế quốc dân; giáo trình Thương mại điện tử căn bản (2012), chủ biên PGS.TS Nguyễn Văn Hồng và TS Nguyễn Văn Thoan -Trường Đại học Ngoại thương; giáo trình Thương mại điện tử của nhóm tác giả TS Phạm Thị Thanh Hồng và ThS Phan Văn Thanh trong tủ sách ngành kinh tế và quản lý xuất bản tại NXB Bách khoa Hà Nội năm 2016…tổng hợp các vấn đề mang tính chất lý luận gắn với phạm trù TMĐT như khái niệm và đặc trưng của TMĐT, sự khác biệt của TMĐT và thương mại truyền thống, lợi ích và sự tác động của TMĐT, các điều kiện thúc đẩy cho sự phát triển của TMĐT, các mô hình TMĐT hiện đang áp dụng trong thực tế được trình bày khá đầy đủ. 9 - Hai là, các sách chuyên khảo về TMĐT được công bố, tiêu biểu có thể đề cập đến là: Sách chuyên khảo với tựa đề “Thương mại điện tử”, Hội Luật gia Việt Nam của Trần Hữu Linh (2015) đã trình bày một cách khá đầy đủ các vấn đề mang tính lý luận về TMĐT cũng như tình hình phát triển TMĐT ở Việt Nam, chính sách pháp luật về TMĐT ở trên thế giới và Việt Nam. Trong đó, quyển sách đã trình bày rất chi tiết các nội dung gắn với mô hình kinh doanh thương mại điện tử cơ bản gồm B2C, B2B, C2C, C2B, G2B, G2C, mô hình Peer to Peer, một số mô hình thương mại điện tử mới hứa hẹn sẽ phát triển mạnh mẽ trong tương lai gồm: mô hình TMĐT xã hội – đây là mô hình có sự tham gia và hậu thuẫn từ các thành viên tham gia mạng xã hội cùng các quan hệ xã hội được hình thành qua mạng; mô hình TMĐT trên nền tảng di động - ứng dụng điện thoại thông minh và các thiết bị di động để thực hiện TMĐT; mô hình TMĐT địa phương – loại hình tập trung vào đối tượng khách hàng phân bổ theo vị trí lưu trú hiện tại.
Ngoài ra, tác giả giới thiệu thêm cho người đọc một số mô hình thương mại điện tử điển hình nổi tiếng trên thế giới như mô hình của Amazon. Một số sách chuyên khảo, tham khảo khác của nhiều tác giả cung cấp cơ sở lý luận khá phong phú và chi tiết về TMĐT như sách chuyên khảo “Thương mại điện tử” dùng cho đào tạo và bồi dưỡng về quản lý nhà nước và hành chính doanh nghiệp của chủ biên TS Nguyễn Ngọc Hiến, Học viện Hành chính quốc gia xuất bản năm 2003; Sách tham khảo với tựa đề “Tìm hiểu về Thương mại điện tử” của Ủy ban Quốc gia về hợp tác kinh tế quốc tế xuất bản năm 2005 tại NXB Chính trị quốc gia; Sách chuyên khảo với tựa đề “Thương mại điện tử” của PGS,TS Nguyễn Viết Khôi xuất bản năm 2015 tại NXB Thông tin và Truyền thông; Sách tham khảo “Thương mại điện tử” của nhóm 6 thạc sĩ đến từ Khoa Hệ thống Thông tin, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh xuất bản năm 2015 tại NXB Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
Các kết quả đạt được trong những nghiên cứu trên sẽ góp phần định hướng trong việc xây dựng khung lý luận chung về TMĐT trong luận án của nghiên cứu sinh. - Ba là: Luận án tiến sỹ 10 NCS Đào Anh Tuấn năm 2013 đã thực hiện nghiên cứu đề tài về “Quản lý nhà nước về thương mại điện tử” – Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Hướng nghiên cứu của luận án được xem xét trên giác độ TMĐT theo nghĩa rộng để phù hợp với nội dung nghiên cứu quản lý nhà nước về TMĐT. Các vấn đề về đặc trưng của TMĐT, các mô hình TMĐT, lợi ích và hạn chế của TMĐT được trình bày khá rõ.
Tuy nhiên, do đề tài của luận án nghiên cứu mang tầm vĩ mô về quản lý nhà nước nên cách thức và nội dung nghiên cứu sẽ rộng lớn hơn so với phạm vi nghiên cứu về vấn đề quản lý thuế đối với hoạt động TMĐT được thực hiện bởi cơ quan thuế[63]. - Bốn là: Các bài báo có rất nhiều bài đăng trên các tạp chí có thể đề cập đến hoạt động TMĐT, cụ thể có các bài viết: + Bài báo “Thúc đẩy triển khai TMĐT” của Hồng Sơn đăng trên Tạp chí Thuế Nhà nước số 34(444)- tháng 8/2013. Tại thời điểm năm 2013, bài báo đã đề cập đến những động thái ban đầu về việc nhận biết và ứng dụng TMĐT trong các doanh nghiệp. Tác giả nhận định TMĐT là phương thức giao dịch hiện đại nhưng việc triển khai hoạt động này không dễ dàng do nhiều nguyên nhân bao gồm cả khách quan và chủ quan từ phía doanh nghiệp.
Bài báo đã phản ánh những tín hiệu tích cực từ phía Chính phủ và cơ quan quản lý nhà nước nhằm từng bước đưa hoạt động TMĐT đi vào cuộc sống, đáp ứng nhu cầu thị trường trong thời đại kỹ thuật số[60]. + Bài báo “Tổng quan về TMĐT ở Việt Nam” đăng trên tạp chí Tài chính kỳ 1, tháng 7/2015(612), tr 8-11 của TS Nguyễn Đình Luận, Đại học Công nghệ TP. Hồ Chí Minh phản ánh khá đa dạng các nội dung liên quan đến TMĐT như khái niệm, các hình thức TMĐT. Tác giả cho thấy xu hướng toàn cầu về phát triển TMĐT trên thế giới với ví dụ minh họa ở nước Anh, Trung Quốc và các nước Trung Đông.
TMĐT đã trở thành một công cụ quan trọng cho thương mại quốc tế không chỉ bán sản phẩm mà còn quan hệ với khách hàng. Trên cơ sở thực trạng phát triển của TMĐT ở Việt Nam, tác giả đã đưa ra được bảy nhóm giải pháp nhằm đẩy mạnh TMĐT ở Việt Nam thời gian tới, bao gồm: xây dựng hệ thống thanh toán TMĐT quốc gia, xây dựng thương hiệu trực tuyến, đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực, hoàn thiện môi trường pháp lý, đảm bảo an toàn cho các giao dịch TMĐT, phát triển dịch vụ công, tăng cường sự hợp tác khu vực và quốc tế[38]. 11 + Bài viết của tác giả TS Nguyễn Thị Thu Hương và ThS Nguyễn Đức Hùng (2018) với tiêu đề “ Xu hướng phát triển của TMĐT trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0” đăng trong sách “Thương mại điện tử trong cách mạng công nghiệp 4.0” của Khoa Kinh tế - Viện Đại học mở Hà Nội. Theo đó nhóm tác giả cho thấy cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với các đặc trưng như trí tuệ nhân tạo, internet kết nối vạn vật, dữ liệu lớn đã có những tác động nhất định đến hoạt động TMĐT.
Bài viết phân tích các xu hướng phát triển của TMĐT trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 từ đó đưa ra một số kiến nghị đối với các doanh nghiệp TMĐT của Việt Nam hiện nay[33].