CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THU NGÂN SÁCH XÃ VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH XÃ 1. Những vấn đề chung về thu ngân sách xã 1. Khái niệm ngân sách xã Trong điều kiện hiện nay, sự tồn tại và hoạt động của NSX được coi như là điều hiển nhiên. Chính vì vậy, trong cơ cấu tổ chức của hệ thống NSNN ở hầu hết các quốc gia đều có cấp NSX (hoặc vùng).
Song vấn đề quan niệm về NSX lại chưa có sự thống nhất. Vì thế đòi hỏi phải có một khái niệm về NSX chính xác làm cơ sở cho việc xác định các yêu cầu, nhiệm vụ của nó sau này. Khái niệm về NSX được xác lập như sau: Ngân sách xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối nhằm tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ gắn liền với việc thực hiện các nhiệm vụ của chính quyền cấp xã hàng năm. Nói một cách cụ thể: NSX là toàn bộ các khoản thu, chi được quy định trong dự toán trong một năm do HĐND cấp xã quyết định và giao cho UBND cấp xã thực hiện nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.
Ngân sách xã là công cụ, phương tiện vật chất bằng tiền để chính quyền cấp xã thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình, là một công cụ kinh tế quan trọng điều tiết, quản lý nền kinh tế xã hội tại địa phương. Là một cấp ngân sách cơ sở cuối cùng trong hệ thống NSNN, NSX trong những năm qua đã được Đảng và Nhà nước quan tâm chú ý cùng với quá trình phát triển và hoàn thiện không ngừng chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp cơ sở. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thu ngân sách xã 1. Khái niệm, đặc điểm thu ngân sách Thu NSX là quá trình Nhà nước sử dụng quyền lực của mình để động viên một bộ phận nguồn tài chính Quốc gia hình thành quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp xã nhằm đáp ứng các nhu cầu của chính quyền cấp cơ sở trong khuôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý được thực hiện bằng hệ thống các chính sách, pháp luật do Nhà nước ban hành.
SVTH: Võ Thị Hồng Ngọc – K45A-KHĐT 4 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Trần Văn Hòa Từ khái niệm đã đưa ra về thu NSX ta có thể rút ra một số đặc điểm về thu NSX như sau: Một là, thu NSX chứa đựng các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị nảy sinh trong quá trình Nhà nước dùng quyền lực tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung của chính quyền Nhà nước cấp xã. Hai là, hoạt động thu của NSX luôn gắn chặt với nhiệm vụ của chính quyền xã được phân cấp, đồng thời luôn chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp xã. Chính vì vậy các chỉ tiêu thu luôn mang tính pháp lý. Ba là, thu NSX phản ánh quan hệ lợi ích giữa hai bên, một bên là lợi ích chung của cộng đồng cấp cơ sở đại diện chính quyền xã với một bên là lợi ích chung của các chủ thể kinh tế khác.
Bốn là, hoạt động thu NSX luôn gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập…. Năm là, thu NSX có các quan hệ thu rất đa dạng và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Nhưng các khoản thu này chỉ được thừa nhận khi được cơ quan nhà nước phê duyệt. Vai trò của thu ngân sách xã đối với sự phát triển kinh tế - xã hội NSX là phương tiện vật chất đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động của bộ máy Nhà nước ở cơ sở, giúp cho chính quyền cấp xã thực hiện các chức năng nhiệm vụ theo luật định.
Thu NSX có một vai trò hết sức quan trọng đó là đảm bảo một phần kinh phí hoạt động của bộ máy chính quyền cấp xã, từ thu ngân sách đã tạo lập ra quỹ NSX, từ đó có điều kiện để hoạt động và nó là nguồn lực quan trọng để đầu tư phát triển nếu biết cách khai thác hợp lý các nguồn thu. Qua hoạt động thu còn giúp chính quyền xã thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát và điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh đi theo đúng hướng, đúng khuôn khổ của pháp luật. Thu ngân sách còn góp phần thực hiện các chính sách về công bằng xã hội… Việc thực hiện chế độ thu phạt vi phạm đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm không những tạo nguồn thu cho ngân sách mà còn góp phần răn đe, giáo dục nâng cao ý thức, trách nhiệm và buộc phải chấp hành đúng chính sách pháp luật, giữ gìn an ninh trật tự xã hội. SVTH: Võ Thị Hồng Ngọc – K45A-KHĐT 5 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.
Các nhân tố ảnh hưởng đến thu ngân sách xã Có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thu NSX, nhưng một số nhân tố cơ bản sau đã ảnh hưởng rất lớn đến vấn đề thu NSX: Thứ nhất, thu nhập bình quân đầu người. Thu nhập bình quân đầu người quyết định đến NSNN nói chung và NSX nói riêng. Nếu không tính đến chỉ tiêu này thì ảnh hưởng tiêu cực đến các vấn đề tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tư của các tổ chức kinh tế và các tầng lớp dân cư. Thứ hai, mức độ trang trải các khoản chi phí của chính quyền cấp xã.
Trong điều kiện hiện nay, chưa kể đến các nhân tố ảnh hưởng đến sức mua của đồng tiền, thì nhu cầu chi của chính quyền cấp xã ngày càng tăng lên. Mặt khác tăng thu NSX chỉ được đạt đến một giới hạn nhất định. Vì vậy việc xác định một mức độ trang trải các chi phí của chính quyền cấp xã hợp lý và tiết kiệm là rất quan trọng. Thứ ba, tổ chức bộ máy thu nộp.
Tổ chức bộ máy thu nộp cũng là một nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến thu NSX. Nếu bộ máy thu nộp tổ chức gọn nhẹ, đạt hiệu quả cao, chống được các hành vi trốn lậu thuế gây thất thu ngân sách từ đó có thể giảm được các chi phí thu không cần thiết, rút ngắn thời gian thu mà vẫn đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của chính quyền cấp xã. Nội dung nguồn thu ngân sách xã Nguồn thu của ngân sách xã do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định phân cấp trong phạm vi nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng. Nguồn thu của ngân sách xã được hình thành trên cơ sở tiềm năng và nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội địa phương kết hợp với các nhiệm vụ về quản lý kinh tế - xã hội mà chính quyền xã được phân công, phân cấp thực hiện.
Đó chính là sự kết hợp giữa phân cấp quản lý kinh tế, xã hội với sự phân cấp về quản lý chính trị, ngân sách. Theo Thông tư 60/2003/BTC của Bộ Tài Chính ra ngày 23/06/2003 về việc quy định quản lý ngân sách xã và các hoạt động tài chính ở xã, phường, thị trấn thì nguồn thu của ngân sách xã được quy định như sau: 1. Các khoản thu ngân sách xã hưởng 100% Là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính bảo đảm các nhiệm vụ chi thường xuyên, đầu tư. Căn cứ quy mô nguồn thu chế độ SVTH: Võ Thị Hồng Ngọc – K45A-KHĐT 6 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Trần Văn Hòa phân cấp quản lý kinh tế - xã hội và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ cân đối cho các nhiệm vụ chi thường xuyên, khi phân cấp nguồn thu, HĐND cấp tỉnh xem xét dành cho NSX 100% các khoản thu dưới đây: - Các khoản phí, lệ phí thu vào NSX theo quy định.
- Thu đấu thầu, thu khoán theo mùa vụ từ đất công ích và hoa lợi công sản - Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào ngân sách theo chế độ quy định. - Các khoản huy động đóng góp của các tổ chức, cá nhân. - Viện trợ không hoàn lại do các tổ chức, cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho NSX. - Thu kết dư NSX năm trước - Các khoản thu khác của NSX theo quy định của pháp luật.
Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa ngân sách xã với ngân sách cấp trên a) Theo quy định của Luật NSNN bao gồm: - Thuế chuyển quyền sử dụng đất. - Thuế nhà đất (thuế sử dụng đất phi nông nghiệp) Theo Luật Thuế sử dụng đất phi nông nghiệp được Quốc Hội thông qua tại kỳ họp thứ 7, khóa XII năm 17/07/2010 bao gồm 4 Chương, 13 Điều, có hiệu lực kể từ 01/01/2012 thay thế cho Pháp lệnh thuế nhà, đất năm 1992 và Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh thuế nhà, đất năm 1994. Vì vậy bắt đầu kể từ năm 2012, thuế nhà đất được thay đổi với cái tên thuế sử dụng đất phi nông nghiệp và một số nội dung trong đó: - Thuế môn bài thu từ cá nhân, hộ kinh doanh - Thuế sử dụng đất nông nghiệp thu từ hộ gia đình. - Lệ phí trước bạ nhà đất.
Các khoản thu trên, tỷ lệ ngân sách xã, thị trấn được hưởng tối thiểu 70%. Căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của xã, thị trấn, HĐND cấp tỉnh có thể quyết định tỷ lệ ngân sách xã, thị trấn được hưởng cao hơn, tối đa là 100%. b) Ngoài các khoản thu phân chia theo quy định của ngân sách xã còn được HĐND cấp tỉnh bổ sung thêm các nguồn thu phân chia sau khi các khoản thuế, lệ phí SVTH: Võ Thị Hồng Ngọc – K45A-KHĐT 7 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Trần Văn Hòa phân chia theo Luật NSNN đã dành 100% cho xã và các khoản thu NSX được hưởng 100% nhưng vẫn chưa cân đối được nhiệm vụ chi. Thu bổ sung từ ngân sách cấp trên cho ngân sách xã Trong điều kiện hiện nay ở nước ta phần lớn ngân sách cấp xã chưa tự cân đối thu - chi ngân sách nên ngân sách cấp trên phải bổ sung và hình thành nên nguồn thu thứ 3 cho NSX.
Cơ chế xác lập số thu bổ sung từ ngân sách cấp trên được quy định như sau: - Thu bổ sung để cân đối ngân sách được xác định trên cơ sở chênh lệch giữa dự toán ngân sách chi theo các nhiệm vụ được giao trong và dự toán thu từ các nguồn thu được phân cấp (các khoản thu 100% và các khoản thu phân chia theo tỷ lệ %).