CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP HUYỆN 1. Tổng quan về thu ngân sách nhà nước 1. Khái niệm ngân sách nhà nước, thu ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước NSNN là phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước, hàng hoá và tiền tệ.
Nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực thực hiện duy trì, phát triển xã hội thường quy định các khoản thu bằng tiền mang tính bắt buộc đối với các tổ chức, cá nhân trong xã hội để lập ra quỹ tài chính riêng cho nhà nước. Quỹ tài chính này được sử dụng nhằm duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước, hoạt động quốc phòng, an ninh, giáo dục, phát triển kinh tế, xã hội. Vì vậy, ngân sách nhà nước là quỹ tiền tệ tập trung của quốc gia, là tiền đề cơ sở vật chất cho nhà nước tồn tại và thực hiện các chức năng quản lý các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trải qua các giai đoạn phát triển chế độ xã hội khác nhau, khái niệm ngân sách nhà nước được đề cập dưới nhiều góc độ khác nhau.
NSNN là văn kiện lập pháp hay một đạo luật chứa đựng hay có kèm theo bảng kê khai các khoản chi dự liệu cho một thời gian nào đó, là một khuôn mẫu mà các cơ quan lập pháp, hành pháp cùng các cơ quan hành chính phụ thuộc phải tuân theo. NSNN là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của nhà nước được xét duyệt theo trình tự pháp định. NSNN là dự toán hàng năm về toàn bộ các nguồn tài chính được nhà nước huy động và sử dụng, nhằm bảo đảm thực hiện chức năng của nhà nước do Hiến pháp quy định. Về hình thức, NSNN là một bản dự toán thu, chi do Chính phủ lập ra và đệ trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện.
Về nội dung, NSNN bao gồm ngân sách ngân sách trung ương, ngân sách địa phương, trong đó ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, đảm bảo nhiệm vụ chi quốc gia. Các khoản khu, chi NSNN phải được dự toán và do luật định. 8 Ở Việt Nam, theo Điều 4 Luật ngân sách nhà nước ngày 25/6/2015 quy định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.2 Thu ngân sách nhà nước Để bảo đảm thực hiện tốt nhiệm vụ, chức năng của mình, Nhà nước cần tạo ra quỹ tiền tệ chung được hình thành từ các khoản thu do nhà nước đặt ra (thuế, phí, lệ phí…) đối với các tổ chức, cá nhân trong xã hội. Thực chất, thu NSNN là việc Nhà nước dùng quyền lực để huy động một phần giá trị của cải xã hội để hình thành quỹ tiền tệ chung nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước.
Thu NSNN là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước thực thi quyền lực để thực hiện phân phối thu nhập và hình thành quỹ tiền tệ của nhà nước. Trên cơ sở khái niệm NSNN được quy định trong Luật ngân sách nhà nước năm 2015 có thể hiểu thu NSNN như sau: Thu NSNN là toàn bộ các khoản thu của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định. Dự toán thu NSNN là cơ sở để các cơ quan quyền lực nhà nước giám sát quá trình tổ chức thu NSNN của các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương. Vai trò của thu ngân sách nhà nước Thu NSNN có vai trò quan trọng giúp duy trì hoạt động thường xuyên bộ máy cơ quan nhà nước và bảo đảm nhà nước thực hiện tốt các nhiệm vụ, chức năng quản lý của mình.
Phân tích vai trò của thu NSNN thông qua các nội dung như sau: Thứ nhất, Thu NSNN là công cụ tập trung nguồn lực tài chính đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Xuất phát từ thực tiễn khách quan việc duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy nhà nước và thực hiện các chức năng của mình thì cần phải có quỹ tiền tệ chung. Như vậy, Nhà nước cần phải đặt ra các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí đối với các tổ chức, cá nhân trong xã hội. 9 Các nguồn tài chính này có thể được huy động từ trong nước và ngoài nước, từ tất cả các lĩnh vực trong đời sống kinh tế - xã hội.
Các khoản thu NSNN này tập trung chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh (nguồn thu chủ yếu từ thuế). Để có thể tăng thu NSNN ổn định và bền vững đòi hỏi Nhà nước phải đưa ra các chính sách phát triển sản xuất kinh doanh có hiệu quả, đồng thời phải có các biện pháp nuôi dưỡng nguồn thu một cách hợp lý. Tránh trường hợp tận thu quá mức làm giảm khả năng mở rộng sản xuất kinh doanh của các tổ chức, cá nhân. Thứ hai, thông qua thu NSNN, Nhà nước thực hiện quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế ngày càng hiệu quả.
Thu NSNN không chỉ có vai trò tập trung các nguồn lực tài chính mà còn góp phần giúp Nhà nước quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế hiệu quả. Bằng các chính sách, công cụ thuế, Nhà nước có thể tác động vào hoạt động kinh tế nhằm định hướng tiêu dùng và cơ cấu kinh tế. Chẳng hạn: Trong sản xuất, kinh doanh, các ngành nghề cần ưu tiên phát triển thì Nhà nước sẽ có các chính sách ưu đãi về thuế, miễn thuế, giảm thuế để thúc đẩy ngành, lĩnh vực phát triển hoặc ngược lại. Đối với tiêu dùng xã hội, khi muốn kích cầu tiêu dùng toàn xã hội đối với một số hàng hoá thì Nhà nước có các chính sách ưu đãi về thuế đối với hàng hoá đó nhằm giảm giá thành sản phầm, tăng sức cạnh tranh cho hàng hoá… Thứ ba, thu NSNN có vai trò quan trọng trong điều tiết thu nhập của các cá nhân trong xã hội.
Đó là việc Nhà nước quy định thuế thu nhập cá nhân, thông qua thuế thu nhập cá nhân làm giảm bớt sự chênh lệch giàu nghèo, bất bình đẳng xã hội. Cụ thể, đối với những cá nhân có thu nhập cao sẽ chịu mức thuế thu nhập cá nhân nhất định, một phần thu được từ thuế sẽ được Nhà nước hỗ trợ cho các đối tượng chính sách, hộ nghèo, cận nghèo… Hơn nữa, đối với các hàng hoá, dịch vụ xa xỉ, không khuyến khích tiêu dùng sẽ bị đánh thuế cao hoặc là một số mặt hàng thiết yếu được miễn thuế nhằm phân phối lại thu nhập, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. Đặc điểm của thu ngân sách nhà nước cấp huyện Thứ nhất, thu NSNN cấp huyện sẽ có đầy đủ nhưng đặc điểm của thu NSNN do ngân sách cấp huyện là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước. 10 Thứ hai, các khoản thu ngân sách cấp huyện được thể chế hoá bằng chính sách, chế độ và pháp luật của nhà nước nên có tính pháp lý, bắt buộc thực hiện đối với các đối tượng trong xã hội.
Các quận, huyện, thị xã không được tự ý đặt ra các khoản thu trái quy định của pháp luật. Các khoản thu ngân sách cấp quận, huyện, thị xã phải được thu đúng, thu đủ và kịp thời phản ánh vào ngân sách nhà nước qua Kho bạc nhà nước. Thứ ba, thu ngân sách cấp huyện mang tính chất thường xuyên, liên tục và tương đối ổn định trong thời kỳ ổn định ngân sách. Cơ cấu và mức độ thu ngân sách cấp huyện tuỳ thuộc vào đặc điểm tình hình kinh tế xã hội của từng địa phương.
Thứ tư, phần lớn các khoản thu ngân sách cấp huyện không được hoàn trả trực tiếp. Nguồn thu chủ yếu của ngân sách cấp huyện là các khoản thu từ thuế. Thông qua các khoản thu ngân sách cấp huyện, Nhà nước thực hiện đầu tư xây dựng các công trình phúc lợi xã hội, giáo dục, văn hoá, y tế, hạ tầng kỹ thuật nhằm phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Quản lý thu NSNN cấp huyện 1.
Bản chất, mục tiêu quản lý thu NSNN 1. Bản chất của quản lý thu NSNN Quản lý thu NSNN là quá trình Nhà nước sử dụng các công cụ quản lý dựa trên quyền lực chính trị để huy động các nguồn lực của cải xã hội theo quy định của pháp luật, đồng thời kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến các khoản khu nhằm đạt được mục tiêu đã đề ra. Quản lý thu NSNN có những đặc điểm sau: Thứ nhất, Quản lý thu NSNN được xác lập trên cơ sở các quy định của pháp luật từ khâu lập dự toán thu ngân sách, chấp hành dự toán thu ngân sách, kế toán và quyết toán các khoản thu ngân sách. Thứ hai, quản lý thu NSNN là sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước đảm bảo nguyên tắc các khoản thu NSNN phải được thu đúng, thu đủ và kịp thời phản ánh vào NSNN, tránh tình trạng thất thu NSNN hoặc các địa phương tự ý đặt ra các khoản thu trái quy định của pháp luật.
11 Thứ ba, quản lý thu NSNN phải luôn đặt trong bối cảnh chung của nền kinh tế. Cần có sự linh động trong công tác quản lý thu NSNN nhằm nuôi dưỡng các khoản thu, tránh tận thu gây ảnh hưởng đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Xu hướng vận động của nền kinh tế có ảnh hưởng rất lớn đến kế hoạch thu NSNN. Vì vậy, vấn đề đặt ra công tác quản lý thu NSNN phải luôn bám sát sự vận động của nền kinh tế, có khả năng dự báo để đề ra kế hoạch thu NSNN hợp lý, trong trường hợp có biến động lớn kịp thời đưa ra biện pháp điều chỉnh kế hoạch thu NSNN phù hợp với tình hình thực tế.
Mục tiêu của quản lý thu NSNN Thứ nhất, huy động đầy đủ, kịp thời một bộ phận của cải xã hội vào ngân sách nhà nước nhằm duy trì hoạt động bộ máy của Nhà nước và đáp ứng các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.