Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH QUẢN LÝ PHƯƠNG TIỆN GIAO THÔNG CƠ GIỚI ĐƯỜNG BỘ 1. Khái niệm liên quan về phương tiện giao thông cơ giới đường bộ 1. Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ * Khái niệm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ Khi nói đến giao thông là nói đến “việc đi lại từ chỗ này qua chỗ kia bằng phương tiện chuyên chở”. Giao thông đường bộ được hiểu là việc đi lại từ chỗ này qua chỗ kia của người và phương tiện chuyên chở trên đường, cầu đường bộ, hầm đường bộ, bến phà qua sông, suối nối đường bộ.
Phương tiện giao thông đường bộ bao gồm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ và phương tiện giao thông thô sơ đường bộ. Phương tiện giao thông thô sơ đường bộ còn gọi là xe thô sơ gồm các loại xe không di chuyển bằng sức động cơ như xe đạp, xe xích lô, xe súc vật kéo vàcác loại xe tương tự. Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của xã hội loài người. Ở Việt Nam, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là quá trình cơ giới hóa các phương tiện giao thông đường bộ, đầu tiên là mô tô, xe gắn máy và hiện nay các loại ô tô cá nhân bắt đầu trở nên phổ biến.
Sự đa dạng và hiện đại hóa của phương tiện giao thông cơ giới(PTGTCG) đường bộ đã phục vụ đắc lực cho nhu cầu đi lại hàng ngày của con người, phục vụ vận chuyển hàng hóa nhanh chóng, hiệu quả. Thực tế sử dụng phương tiện giao thông cơ giới đường bộ trong đời sống hàng ngày, cho thấy vai trò thiết yếu và quan trọng của PTGTCG đường bộ. Luật Giao thông đường bộ năm 2008, có hiệu lực từ 01/07/2009 quy định: “Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ (gọi là xe cơ giới) gồm xe ô tô; máy kéo; rơ moóc hoặc sơ mi rơ moóc được kéo bởi xe ô tô, máy kéo; xe mô tô hai bánh; xe mô tô ba bánh; xe gắn máy (kể cả xe máy điện) và các loại xe tương tự” [47]. (4) Rơ moóc là chỉ phương tiện có kết cấu để sao cho phần chủ yếu của khối lượng toàn bộ của phương tiện không đặt lên ôtô kéo.
(5) Sơ mi rơ moóc được thiết kế để nối với ô tô đầu kéo và có một phần đáng kể của trọng lượng toàn bộđặt lên ô tô đầu kéo. (6) Xe môtô (hay còn gọi là xe máy) là xe cơ giới hai hoặc ba bánh và các loại xe tương tự, di chuyển bằng động cơ có dung tích xy lanh từ 50 cm3 trở lên, tải trọng bản thân xe không quá 400 kg đối với xe máy 2 bánh hoặc khối lượng chuyên chở cho phép xác định theo Giấy chứng nhận kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường phương tiện giao thông cơ giới đường bộ từ 350 kg đến 500 kg đối với xe máy 3 bánh. (7) Các loại xe tương tự xe mô tô là phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh, có dung tích làm việc của động cơ từ 50 cm3 trở lên, có vận tốc thiết kế lớn nhất lớn hơn 50 km/h, có khối lượng bản thân không lớn hơn 400 kg. (8) Xe gắn máy là chỉ phương tiện chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh và vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h.
Nếu dẫn động là động cơ nhiệt thì dung tích làm việc hoặc dung tích tương đương không được lớn hơn 50 cm3. (9) Xe máy điện là xe gắn máy được dẫn động bằng động cơ điện có công suất lớn nhất không lớn hơn 4 kW, có vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h (10) Các loại xe tương tự xe gắn máy là phương tiện giao thông đường bộ chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh và vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h, trừ các phương tiện là xe đạp máy. Như vậy, khái niệm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ được hiểu: 8 “Phương tiện giao thông cơ giới đường bộ là phương tiện chuyên dụng được thiết kế, sản xuất, di chuyển bằng động cơ để phục vụ nhu cầu đi lại, vận tải hàng hóa, vận chuyển hành khách của con người hoặc để thực hiện chức năng, công dụng đặc biệt”. *Đặc điểm phương tiện giao thông cơ giới đường bộ Thứ nhất, PTGTCG đường bộ được sử dụng thường xuyên, rộng rãi phục vụ nhu cầu của con người.
Di chuyển là nhu cầu thiết yếu được diễn ra hàng ngày, hàng giờ.Sự di chuyển đó có ý nghĩa cho sự phát triển cá nhân, phát triển xã hội.Với đặc điểm dễ dàng vận hành, nhanh chóng, cơ động, PTGTCG đường bộ đáp ứng được nhu cầu đi lại, học tập, công tác của mỗi cá nhân.Mặt khác, PTGTCG đường bộđược sử dụng thường xuyên trong kinh doanh vận tải hàng hóa, kinh doanh vận tải hành khách, phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.Chính vì vậy, PTGTCG đường bộ là phương tiện không thể thiếu của cá nhân, tổ chức phục vụ nhu cầu đi lại trong sinh hoạt, trong sản xuất kinh doanh. Thứ hai,PTGTCG đường bộ ngày càng được hiện đại, đa dạng chủng loại, hình dáng; tính năng, tác dụng phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội và đảm bảo mục đích, yêu cầu sử dụng của chủ phương tiện.Đặc điểm này đặt ra yêu cầu tất yếu trong quản lý PTGTCG đường bộ, cơ quan quản lý phải nắm được nguồn gốc, chủng loại phương tiện, dự báo và có những chính sách phát triển PTGTCG đường bộ phù hợp, nâng cao hiệu quả quản lý PTGTCG. Thứ ba, quá trình khai thác sử dụng, vận hành PTGTCG đường bộ luôn tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại đối với con người, là nguyên nhân làm cho tình hình TTATGT phức tạp. PTGTCG đường bộ là phương tiện có gắn động cơ, có công suất lớn hơn nhiều lần phương tiện thô sơ, với kết cấu phức tạp bao gồm nhiều bộ phận, linh kiện khác nhau.
Quá trình khai thác, sử dụng thường xuyên loại phương tiện này có thể dẫn đến những hư hỏng, gây ra sự mất an toàn với người sử dụng và những người tham gia giao thông khác. Chủ phương tiện và người điều khiển phương tiện có trách nhiệm thường xuyên duy tu, bảo dưỡng bảo đảm điều kiện an toàn kỹ thuật khi đưa vào hoạt động. Việc sử dụng phương tiện có công suất lớn, có thể đạt tốc độ cao khi tham gia giao thông, cũng chính là nguyên nhân tiềm ẩn tai nạn giao thông (TNGT), gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản của con người. Bên cạnh đó, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường do số lượng PTGTCG đường bộ tăng lên 9 nhanh so với kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ đã gây ra những thiệt hại về kinh tế, sức khỏe, tính mạng, tài sản cho nhân dân, cho xã hội.
Yêu cầu đặt ra phải quản lý loại phương tiện này một cách chặt chẽ, kiểm soát được các nguy cơ tiềm ẩn góp phần bảo đảm TTATGT, TTATXH trong tình hình hiện nay. Thứ tư, phương tiện giao thông cơ giới đường bộ là tài sản có giá trị lớn, thường liên quan đến các giao dịch chuyển đổi quyền sở hữu theo quy định của pháp luật (có thể dùng để mua bán, chuyển nhượng, cho thuê, thế chấp.Trong quan hệ sở hữu tài sản). Vì thế, nó thường là đối tượng xâm hại hoặc trở thành công cụ, phương tiện mà nhiều loại tội phạm sử dụng để thực hiện hành vi phạm tội (các tội phạm buôn lậu, buôn bán vận chuyển hàng cấm, vận chuyển hàng hóa trái phép qua biên giới. Vì vậy, nếu thực hiện tốt công tác quản lý, nắm được những thông tin, đặc điểm của phương tiện và người điều khiển phương tiện đã được lưu giữ ở cơ quan Công an, lực lượng cảnh sát giao thông (CSGT) có thể cung cấp thông tin về phương tiện và chủ phương tiện, giúp cơ quan điều tra làm rõ vụ việc.
Điều này cho thấy, đăng ký, quản lý PTGTCG đường bộ không chỉ giúp xác định quyền sở hữu hợp pháp tài sản của công dân, trách nhiệm có liên quan đối với chủ sở hữu PTGTCG, còn là biện pháp chủ động ngăn chặn, phát hiện, đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến loại phương tiện này. * Phân loại phương tiện giao thông cơ giới đường bộ Cùng với tiến bộ của khoa học - kỹ thuật, PTGTCG đường bộ từng bước được phát triển đa dạng về chủng loại, tính năng tác dụng.Góp phần đáp ứng yêu cầu sử dụng ngày càng cao của con người.Vì thế, phân loại PTGTCG đường bộ phục vụ yêu cầu đăng ký, quản lý là cần thiết đối với công tác của lực lượng CSGT. Có nhiều cách để phân loại PTGTCG đường bộ. Hiện nay, việc phân loại được dựa vào một số tiêu chí sau [52]: - Phân loại theo nguồn gốc, xuất xứ của phương tiện: Xe nhập khẩu, xe liên doanh, sản xuất, lắp ráp ở trong nước, xe sang tên, di chuyển trong phạm vi một tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương hay trong phạm vi quốc gia.
- Phân loại theo kết cấu, tổng thành của phương tiện: Xe ô tô; máy kéo; xe mô tô; xe gắn máy.Và trong từng loại trên dựa vào kết cấu tổng thành của phương tiện người ta có thể phân loại sâu hơn. Chẳng hạn, trong ô tô có thể phân loại thành ô tô con, ô tô vận tải hàng hóa và ô tô chở khách các loại. 10 - Phân loại theo mục đích sử dụng: Xe ô tô được phân loại: Xe ô tô vận tải hàng hóa, xe ô tô chở người, máy kéo, xe chuyên dùng trong vận chuyển hàng hóa (xe chở hàng đông lạnh, xe chở xi măng tươi, xe contener.), xe ô tô chuyên dùng (xe cứu thương, xe chữa cháy, xe hộ đê,.), xe phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh của Công an hoặc Quân đội. Xe mô tô, xe gắn máy được phân loại: Xe phục vụ nhu cầu đi lại của người dân, xe luyện tập thi đấu thể thao, xe phục vụ an ninh, quốc phòng.
- Phân loại theo sức mạnh động cơ hoặc theo tải trọng của phương tiện: Đối với ô tô, có thể phân theo các loại xe khác nhau, như: Xe con có dung tích xi lanh 750cc, 1000cc, 2000cc, 3000cc.; xe tải có tải trọng từ 500kg, 750kg.cho đến các loại xe siêu trường, siêu trọng có tải trọng lên đến hàng chục nghìn kg. Đối với mô tô, xe gắn máy.được phân loại theo các xe: Xe gắn máy có dung tích xi lanh dưới 50cc, xe từ 50 đến dưới 175 cc, xe mô tô phân khối lớn từ 175cc trở lên.