CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC KHAI SINH 1. Quản lý nhà nước về hộ tịch 1. Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước về hộ tịch, đăng ký hộ tịch 1. Khái niệm quản lý nhà nước về hộ tịch C.Mác đã coi "Quản lý là một chức năng đặc biệt nảy sinh từ bản chất xã hội của quá trình lao động".
Nhấn mạnh nội dung trên, ông viết: "Tất cả mọi lao động trong xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung.Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng". 7] Quản lý được thực hiện bằng tổ chức và quyền uy. Có tổ chức thì mới phân định rõ ràng chức năng nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của những người tham gia hoạt động chung. Có quyền uy thì mới đảm bảo sự phục tùng của cá nhân đối với tổ chức, quyền uy là phương tiện quan trọng để chủ thể quản lý điều khiển, chỉ đạo cũng như bắt buộc các đối tượng quản lý thực hiện các yêu cầu, mệnh lệnh của mình.
8] Quản lý nhà nước là hoạt động của nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước. Như vậy, tất cả các cơ quan nhà nước đều làm chức năng quản lý nhà nước. Quản lý nhà nước về hộ tịch là một hình thức hoạt động của nhà nước được thực hiện trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, có 5 nội dung là bảo đảm sự chấp hành pháp luật của nhà nước trong lĩnh vực hộ tịch và nhằm đảm bảo cho các hoạt động về hộ tịch được diễn ra đúng nguyên tắc, phục vụ cho công cuộc xây dựng kinh tế, văn hóa - xã hội và hành chính - chính trị của đất nước. 10] Như vậy, “Có thể hiểu quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là một hình thức hoạt động của nhà nước, do các chủ thể có thẩm quyền (trước hết và chủ yếu bởi các cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền) thực hiện trên cơ sở và để thi hành pháp luật trong lĩnh vực hộ tịch, góp phần vào bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phục vụ cho công cuộc phát triển kinh tế - xã hội”.
Đặc điểm quản lý nhà nước về hộ tịch Quản lý nhà nước đối với hộ tịch ở nước ta có những đặc điểm sau đây: Thứ nhất, quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước. Tính quyền lực nhà nước trong quản lý hành chính nhà nước đối với công tác quản lý hộ tịch trước hết thể hiện ở việc các chủ thể có thẩm quyền thể hiện ý chí nhà nước thông qua phương tiện nhất định, trong đó phương tiện cơ bản và đặc biệt quan trọng được sử dụng là văn bản quản lý hộ tịch. Bằng việc ban hành văn bản, chủ thể quản lý hộ tịch thể hiện ý chí của mình dưới dạng các hoạt động áp dụng pháp luật; dưới dạng các mệnh lệnh cá biệt nhằm áp dụng pháp luật vào thực tiễn, trực tiếp thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia quan hệ quản lý; dưới những dạng mệnh lệnh chỉ đạo trong hoạt động, nhằm tổ chức thực hiện pháp luật trong thực tiễn; dưới dạng những thông tin hướng dẫn người dân để thực hiện việc đăng ký hộ tịch thông qua hệ thống của bộ máy quản lý hộ tịch của nhà nước. [73] Tính quyền lực nhà nước còn thể hiện trong việc các chủ thể có thẩm quyền tiến hành những hoạt động cần thiết để bảo đảm thực hiện ý chí nhà 6 nước, như các biện pháp về tổ chức, tuyên truyền giáo dục, thuyết phục, hòa giải …Việc sử dụng các quyền trong quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch phải theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
[73] Thứ hai, quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là hoạt động được thực hiện bởi các cơ quan hành chính trong bộ máy nhà nước. Chủ thể chủ yếu thực hiện quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là các cơ quan quản lý hành chính nhà nước: Chính phủ, Bộ, Cơ quan đại diện, Ủy ban nhân dân các cấp, cơ quan chuyên môn thuộc Ủy ban nhân dân, đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác tư pháp - hộ tịch. Thứ ba, quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch là hoạt động có tính thống nhất, được tổ chức chặt chẽ. Để bảo đảm tính pháp chế trong hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch, các cơ quan quản lý nhà nước về hộ tịch được tổ chức thành một khối thống nhất từ trung ương tới địa phương; vừa bảo đảm sự điều hành thống nhất, vừa đảm bảo lợi ích chung của cả nước, bảo đảm sự liên kết, phối hợp nhịp nhàng giữa các địa phương, tạo ra sự năng động sáng tạo trong quản lý điều hành, tránh được sự cục bộ phân hóa giữa các địa phương hay vùng miền khác nhau.
[73] Quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch được tổ chức chặt chẽ khoa học, gắn kết giữa các khâu, các quá trình của hoạt động quản lý nhằm đạt được hiệu quả, hiệu lực đã định. Tính tổ chức chặt chẽ trong quản lý nhà nước về hộ tịch thể hiện ở việc, hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch đã được quy định trong các văn bản luật và được đảm bảo bởi quyền lực nhà nước; đồng thời hoạt động này có trình tự, thủ tục rõ ràng theo quy định của pháp luật. Để đảm bảo tính chặt chẽ thì hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch phải có tính khoa học, phù hợp với thực tiễn khách quan. [73] 7 Thứ tư, hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch mang tính chấp hành và điều hành.
Tính chất chấp hành trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch thể hiện ở mục đích của quản lý hành chính nhà nước, đó là đảm bảo thực hiện trên thực tế các văn bản pháp luật về hộ tịch của các cơ quan hành chính nhà nước. 11] Tính chất điều hành của hoạt động quản lý nhà nước về hộ tịch thể hiện ở chỗ để đảm bảo cho các văn bản pháp luật về hộ tịch của các cơ quan hành chính nhà nước được thực hiện trên thực tế, các chủ thể có thẩm quyền tổ chức và chỉ đạo việc thực hiện các quy định của pháp luật về hộ tịch trong đời sống xã hội. Trong quá trình đó, các chủ thể này, không chỉ tự mình thực hiện pháp luật mà quan trọng hơn cả chúng đảm nhận chức năng chỉ đạo nhằm vận hành hoạt động của các cơ quan, đơn vị trực thuộc theo một quy trình thống nhất; tổ chức để mọi đối tượng có liên quan thực hiện pháp luật nhằm hiện thực hóa các quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ quản lý. Thứ năm, quản lý hành chính nhà nước đối với hộ tịch là hoạt động mang tính liên tục.
Đây là công việc hàng ngày, thường xuyên và liên tục vì các mối quan hệ xã hội và hành vi của công dân được pháp luật hộ tịch điều chỉnh diễn ra thường xuyên, liên tục. Vì vậy, quản lý nhà nước đối với hộ tịch phải đảm bảo tính liên tục, ổn định để đảm bảo các hoạt động quản lý hộ tịch không bị gián đoạn trong bất kỳ tình huống nào. Đăng ký hộ tịch Đăng ký hộ tịch là một hoạt động nằm trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước về hộ tịch. Nội dung đăng ký hộ tịch, gồm có: Một là, xác nhận vào sổ hộ tịch các sự kiện hộ tịch, gồm có: Khai sinh, kết hôn, giám hộ; nhận cha, mẹ, con; thay đổi, cải chính hộ tịch, xác định lại 8 dân tộc, bổ sung thông tin hộ tịch và khai tử (Khoản 1, Điều 3 Luật Hộ tịch), trong đó: Thay đổi hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký thay đổi những thông tin hộ tịch của cá nhân khi có lý do chính đáng theo quy định của pháp luật dân sự hoặc thay đổi thông tin về cha, mẹ trong nội dung khai sinh đã đăng ký theo quy định của pháp luật.
(Khoản 10, Điều 4 Luật Hộ tịch) Cải chính hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền sửa đổi những thông tin hộ tịch của cá nhân trong trường hợp có sai sót khi đăng ký hộ tịch. (Khoản 12, Điều 4 Luật Hộ tịch) Bổ sung hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền cập nhật thông tin hộ tịch còn thiếu cho cá nhân đã được đăng ký. (Khoản 13, Điều 4 Luật Hộ tịch) Xác định lại dân tộc là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký xác định lại dân tộc của cá nhân theo quy định của Bộ luật Dân sự. (Khoản 11, Điều 4 Luật Hộ tịch) Hai là, ghi vào sổ hộ tịch việc thay đổi hộ tịch của cá nhân theo bản án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, gồm có: Thay đổi quốc tịch; xác định cha, mẹ, con; xác định lại giới tính; nuôi con nuôi, chấm dứt việc nuôi con nuôi; ly hôn, hủy việc kết hôn trái pháp luật, công nhận việc kết hôn; công nhận giám hộ; tuyên bố hoặc hủy tuyên bố một người mất tích, đã chết, bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự.
(Khoản 2, Điều 3 Luật Hộ tịch) Ba là, ghi vào sổ hộ tịch sự kiện khai sinh; kết hôn; ly hôn; hủy việc kết hôn; giám hộ; nhận cha, mẹ, con; xác định cha, mẹ, con; nuôi con nuôi; thay đổi hộ tịch; khai tử của công dân Việt Nam đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. (Khoản 3, Điều 3 Luật Hộ tịch) Bốn là, xác nhận hoặc ghi vào sổ hộ tịch các việc hộ tịch khác theo quy định của pháp luật. Vai trò của quản lý nhà nước về đăng ký, quản lý hộ tịch Hộ tịch là những sự kiện cơ bản xác nhận tình trạng nhân thân của một con người từ khi sinh ra đến khi chết.