Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HÔN NHÂN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước về hôn nhân có yếu tố nước ngoài 1. Khái quát về hôn nhân có yếu tố nước ngoài 1. Khái niệm hôn nhân có yếu tố nước ngoài Hôn nhân là một hiện tượng xã hội đặc biệt, trong đó các bên chủ thể gắn kết với nhau với mục đích tạo dựng một tế bào của xã hội là gia đình.
Thông thường, hôn nhân là kết quả của tình yêu dựa trên sự tự nguyện của các bên chủ thể nhằm xây dựng mối quan hệ lâu dài và bền vững. Trước đây, trong thời kỳ tồn tại hình thức quần hôn, khái niệm hôn nhân được hiểu là sự liên kết của nhiều người đàn ông và nhiều người đàn bà nhằm tạo thành một gia đình. Trong giai đoạn hiện nay, khi chế độ hôn nhân một vợ một chồng được coi là hình thức hôn nhân tiến bộ thì khái niệm về hôn nhân cũng thay đổi. Hôn nhân nếu hiểu theo nghĩa thông thường là việc trai lấy vợ, gái lấy chồng, trai gái lấy nhau làm vợ chồng, khi đến một độ tuổi nhất định thì hai bên nam nữ sẽ thiếp lập quan hệ vợ chồng với nhau nhằm chia sẻ tình cảm, gánh vác công việc, sinh con và nuôi dạy con.
Hiểu một cách đầy đủ, toàn diện thì hôn nhân là sự liên kết giữa một người nam và một người nữ, trên nguyên tắc hoàn toàn tự nguyện, bình đẳng, tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật nhằm cùng nhau xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc và bền vững [20, tr. Theo Từ điển Tiếng việt của Trung tâm từ điển – NXB Khoa học xã hội xuất bản năm 1994 thì hôn nhân được hiểu là việc “nam nữ chính thức lấy nhau làm vợ chồng” [33]. 6 Từ điển Giải thích Thuật ngữ Luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội thì cho rằng “Hôn nhân là sự liên kết pháp lý giữa người nam với người nữ dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng theo điều kiện và trình tự luật định, nhằm chung sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình hạnh phúc và hòa thuận” [34]. Theo cuốn Tìm hiểu Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam, Nhà xuất bản Lao động thì cho rằng “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi đã thực hiện các quy định của pháp luật về kết hôn, nhằm chung sống với nhau và xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bền vững” [19].
Hôn nhân thể hiện sự liên kết giữa một nam, một nữ để tạo lập một gia đình được tiến hành trên cơ sở nguyên tắc tự nguyện, một vợ, một chồng và duy trì mục tiêu xây dựng gia đình hạnh phúc bền vững [15]. Ở một số nước, hôn nhân có thể xác lập giữa một người đàn ông và nhiều người đàn bà (hôn nhân đa thê), ở một vài bộ tộc sống theo nền nếp hình thành từ thời kỳ sơ khai của nền văn minh, chế độ đa phu được thừa nhận: Một người đàn bà có thể chung sống với nhiều người đàn ông cùng một lúc. Mặt khác, ở một số nước lại xuất hiện xu hướng cho rằng sự khác biệt giới tính không phải là điều kiện bắt buộc của hôn nhân: Những người cùng giới tính vẫn có thể sống với nhau và tạo thành một gia đình. Đối với xã hội phương đông, nhất là đối với xã hội Việt Nam, tình yêu giữa những người cùng giới tính và hôn nhân giữa những người cùng giới tính không được pháp luật công nhận mà còn nằm ngoài khuôn khổ đạo đức pháp lý.
Ở Việt Nam, chỉ thừa nhận hôn nhân khác giới, một vợ, một chồng được quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014: “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn”. Với chính sách hòa bình, hữu nghị, mở rộng giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới. Quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài của nước ta 7 ngày càng phát triển một cách đa dạng, phức tạp. Việc điều chỉnh các quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài trở thành một yêu cầu cấp bách, quan trọng nhằm làm ổn định và phát triển giao lưu dân sự quốc tế, đồng thời bảo vệ được quyền, lợí ích hợp pháp của công dân trong nước và công dân của các nước có liên quan khi tham gia vào quan hệ hôn nhân ở Việt Nam.
Tuy nhiên, không có một văn bản nào định nghĩa thế nào là hôn nhân có yếu tố nước ngoài, Kể cả trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 cũng như Luật hôn nhân và gia đình các năm (1959,1986, 2000). Mà chỉ đưa ra “hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài”. Hôn nhân và gia đình về mặt lý luận là hai khái niệm độc lập, nếu hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn thì gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định pháp luật. Về nội hàm, khái niệm gia đình rộng hơn khái niệm hôn nhân, về mặt chủ thể quan hệ hôn nhân chỉ gồm quan hệ giữa vợ và chồng còn quan hệ gia đình không chỉ quan hệ giữa vợ và chồng mà còn có những người khác dựa trên quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng.
Hai khái niệm lại này có sự gắn bó mật thiết với nhau, hôn nhân là cơ sở tạo nên gia đình do vậy ta hoàn toàn có thể xem xét khái niệm hôn nhân có yếu tố nước ngoài trong khái niệm hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài. Theo quy định tại Khoản 25 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014: “Quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là quan hệ hôn nhân và gia đình mà ít nhất một bên tham gia là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; quan hệ hôn nhân và gia đình giữa các bên tham gia là công dân Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài”. 8 Theo quy định trên, yếu tố nước ngoài gắn với quan hệ hôn nhân được được hiểu như sau: Một trong các chủ thể của quan hệ hôn nhân là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; Sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ hôn nhân phát sinh ở nước ngoài (kết hôn ở nước ngoài) hoặc tài sản trong quan hệ hôn nhân ở nước ngoài. Quan hệ hôn nhân gồm ba quan hệ: Quan hệ kết hôn; quan hệ vợ, chồng và quan hệ chấm dứt hôn nhân.
Trong Luận văn này, tác giả tập trung nghiên cứu về quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài. Từ khái niệm hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài như đã phân tích và khái niệm kết hôn quy định tại khoản 5 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014: "Kết hôn là việc nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn". Ta có thể định nghĩa kết hôn có yếu tố nước ngoài: Là việc nam, nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn, trong đó có ít nhất một bên chủ thể là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc việc kết hôn được xác lập ở nước ngoài và theo pháp luật nước ngoài. Đặc điểm của hôn nhân có yếu tố nước ngoài Bên cạnh những đặc điểm hôn nhân như các quan hệ thông thường khác, hôn nhân có yếu tố nước ngoài có những đặc điểm riêng khi gắn với yếu tố nước ngoài Chủ thể: Cơ sở pháp lý để xác định tư cách chủ thể trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài là có ít nhất một bên chủ thể là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, “Người nước ngoài là người không có quốc tịch ở nước mà họ đang cư trú” [23, tr.
Theo định nghĩa trên, người nước ngoài bao gồm người có một hoặc nhiều quốc tịch nước ngoài mà không có quốc tịch nước sở tại và người không có quốc tịch. Ở Việt Nam, vấn đề quốc tịch được quy định trong Luật Quốc tịch năm 2008 (được sửa đổi, bổ 9 sung năm 2014), tuy nhiên Luật Quốc tịch lại không đưa ra định nghĩa như thế nào là người nước ngoài, nhưng tại Điều 3 khi giải thích từ ngữ: Quốc tịch nước ngoài thì luật quy định “Quốc tịch nước ngoài là quốc tịch của một nước khác không phải là quốc tịch Việt Nam”. “Người không quốc tịch là người không có quốc tịch Việt Nam và cũng không có quốc tịch nước ngoài. Người nước ngoài cư trú ở Việt Nam là công dân nước ngoài và người không quốc tịch thường trú hoặc tạm trú ở Việt Nam”.
Theo nội dung quy định trên có thể thấy khái niệm người nước ngoài sẽ bao gồm người có quốc tịch nước ngoài nhưng không có quốc tịch Việt Nam và người không có quốc tịch Yếu tố tài sản: Khi đề cập đến hôn nhân có yếu tố nước ngoài thì ngoài vấn đề tinh thần và những mối quan hệ nhân thân, tài sản trong hôn nhân có thể tồn tại ở nước ngoài; để điều chỉnh quan hệ tài sản áp dụng theo pháp luật của nước nơi có tài sản. Sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ hôn nhân: Sự kiện pháp lý trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài có thể xảy xảy ra ở nước ngoài khi các bên kết hôn, ly hôn xảy ra tại nước ngoài. Ví dụ: Khi kết hôn ở nước ngoài, thông thường hình thức kết hôn có thể áp dụng theo pháp luật nước ngoài (nếu không trái với pháp luật Việt Nam).
