Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng Ở Việt Nam Hiện Nay

Khám phá vai trò và thách thức trong quản lý nhà nước lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam hiện nay, cùng những xu hướng phát triển mới.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Quốc Sửu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các công trình nghiên cứu lý luận về quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về thực trạng và kiến nghị bảo đảm quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 1.4. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm lĩnh vực ngân hàng
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm, mục tiêu, chức năng, vai trò của quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.3. Chủ thể, đối tượng quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.4. Hình thức, phương pháp quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.5. Nội dung quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.6. Các yếu tố tác động đến quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng ban hành pháp luật điều chỉnh lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam
• 3.2. Thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật điều chỉnh lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Thực trạng thanh tra, kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm, công tác phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Nguyên nhân của các hạn chế trong quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH VỰC NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm bảo đảm quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam
• 4.2. Một số giải pháp bảo đảm quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng

Lĩnh vực ngân hàng đóng vai trò huyết mạch trong nền kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định và phát triển của quốc gia. Quản lý nhà nước hiệu quả trong lĩnh vực này là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn hệ thống, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và hội nhập quốc tế. Bài viết này sẽ đi sâu vào thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam. Sự ổn định của hệ thống ngân hàng có ý nghĩa sống còn đối với nền kinh tế. Các cuộc khủng hoảng tài chính trong lịch sử đã chứng minh tầm quan trọng của việc kiểm soát ngân hàng chặt chẽ. Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý và cơ chế giám sát ngân hàng, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức đặt ra trong bối cảnh hội nhập và phát triển nhanh chóng của công nghệ.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Nhà Nước Với Ngân Hàng Việt Nam

Ngân hàng là huyết mạch của nền kinh tế, có vai trò điều tiết vốn, tập trung tiền nhàn rỗi, cung ứng vốn cho toàn bộ nền kinh tế, đồng thời, cũng là “trạm” trung gian thanh toán cho nền kinh tế trong và ngoài nước. Do đó, lĩnh vực ngân hàng có thể thúc đẩy kinh tế các quốc gia phát triển, cũng có thể khiến kinh tế quốc gia cũng như toàn bộ đời sống xã hội bị khủng hoảng. Chính phủ Việt Nam đã nhận định: “Hệ thống tiền tệ, ngân hàng và hoạt động các TCTD là huyết mạch của nền kinh tế… giữ vai trò trọng yếu trong tổng thể hệ thống tài chính Việt Nam”.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng

Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ những vấn đề lý luận về quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng, đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các hoạt động quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), các tổ chức tín dụng (TCTD) và các vấn đề liên quan đến khung pháp lý và cơ chế giám sát ngân hàng.

II. Thách Thức Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng Hiện Nay

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như nợ xấu, rủi ro hệ thống, gian lận và tham nhũng, cũng như sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tài chính (Fintech) đòi hỏi sự điều chỉnh và hoàn thiện liên tục của hệ thống pháp luật và cơ chế giám sát. Bên cạnh đó, yêu cầu hội nhập quốc tế và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế cũng đặt ra những áp lực không nhỏ đối với Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý.

2.1. Khoảng Trống Pháp Lý Trong Quản Lý Ngân Hàng Fintech Tiền Ảo

Thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật cho thấy, những quy định điều chỉnh lĩnh vực ngân hàng vẫn còn tồn tại những khoảng trống pháp lý, những điểm bất cập như: chưa có quy định điều chỉnh hoạt động của các công ty công nghệ tài chính (Fintech), tiền ảo (tiền mã hóa), hoạt động cho vay ngang hàng…. Hay bất cập trong các quy định điều chỉnh tổ chức và hoạt động của NHNN, TCTD; điều chỉnh hoạt động ngoại hối, hoạt động ngân hàng…

2.2. Yếu Kém Trong Quản Lý Nhà Nước Tham Nhũng Gian Lận Ngân Hàng

Thực tiễn quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng còn nhiều yếu kém, để xảy ra nhiều vụ án tham nhũng trong hoặc liên quan đến lĩnh vực ngân hàng đã gây ra những thiệt hại rất lớn cho nền kinh tế đất nước. Có thể kể đến những vụ án, như vụ án: Huỳnh Thị Huyền Như chiếm đoạt hơn 4.911 tỷ đồng của Ngân hàng Thương mại cổ phần Công thương Việt Nam (VietinBank); Nguyễn Đức Kiên (bầu Kiên) gây thiệt hại hơn 2.000 tỷ đồng và các cựu lãnh đạo Ngân hàng Thương mại cổ phần Á Châu gây thiệt hại 719 tỷ đồng cho ngân hàng năm 2014; Đại án tham nhũng 2.530 tỉ đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và phát triển nông thôn (Agribank) Nam Hà Nội vào năm 2015; hay vụ Phạm Công Danh gây thiệt hại cho Ngân hàng Xây dựng Việt Nam 18.000 tỷ đồng vào năm 2014; Hà Văn Thắm và 50 đồng phạm gây thiệt hại cho Ngân hàng thương mại cổ phần Đại dương (OceanBank) hơn 1.500 tỷ đồng năm 2014 [111]; Trần Bắc Hà gây thất thoát 1.664 tỷ đồng cho Ngân hàng thương mại cổ phần Đầu tư và phát triển Việt Nam (BIDV) năm 2018 [79]…

2.3. Hội Nhập Quốc Tế Áp Lực Tuân Thủ Chuẩn Mực Ngân Hàng

Việc hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới đòi hỏi Việt Nam phải tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về quản lý ngân hàng, bao gồm các quy định về an toàn vốn, giám sát rủi ro, và minh bạch thông tin. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng của Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý để nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động.

III. Cách Hoàn Thiện Pháp Luật Quản Lý Nhà Nước Trong Lĩnh Vực Ngân Hàng

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật là vô cùng quan trọng. Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần tập trung vào việc xây dựng khung pháp lý cho các hoạt động mới như Fintech, tiền ảo, và cho vay ngang hàng, đồng thời tăng cường kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

3.1. Sửa Đổi Luật Ngân Hàng Đảm Bảo Tính Đồng Bộ Khả Thi

Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần tập trung vào việc xây dựng khung pháp lý cho các hoạt động mới như Fintech, tiền ảo, và cho vay ngang hàng, đồng thời tăng cường kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

3.2. Xây Dựng Khung Pháp Lý Cho Fintech Tiền Ảo Cho Vay Ngang Hàng

Việc xây dựng khung pháp lý cho các hoạt động mới như Fintech, tiền ảo, và cho vay ngang hàng là vô cùng cần thiết để đảm bảo sự phát triển lành mạnh của thị trường tài chính và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Các quy định cần đảm bảo tính linh hoạt, khuyến khích đổi mới sáng tạo, đồng thời ngăn chặn các rủi ro tiềm ẩn.

3.3. Tăng Cường Kiểm Soát Rủi Ro Bảo Vệ Quyền Lợi Người Tiêu Dùng

Việc tăng cường kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng là một trong những ưu tiên hàng đầu trong quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng. Cần xây dựng các cơ chế giám sát hiệu quả, tăng cường minh bạch thông tin, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thanh Tra Giám Sát Ngân Hàng

Hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an toàn và hiệu quả của hệ thống ngân hàng. Cần tăng cường năng lực của các cơ quan giám sát, áp dụng các phương pháp giám sát hiện đại dựa trên rủi ro, và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm. Đồng thời, cần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các tổ chức tín dụng.

4.1. Tăng Cường Năng Lực Cơ Quan Giám Sát Ngân Hàng Nhà Nước

Cần tăng cường năng lực của các cơ quan giám sát, áp dụng các phương pháp giám sát hiện đại dựa trên rủi ro, và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý để phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm.

4.2. Áp Dụng Phương Pháp Giám Sát Ngân Hàng Dựa Trên Rủi Ro

Việc áp dụng các phương pháp giám sát hiện đại dựa trên rủi ro là một trong những xu hướng quan trọng trong quản lý ngân hàng trên thế giới. Phương pháp này cho phép các cơ quan giám sát tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực có rủi ro cao, từ đó nâng cao hiệu quả giám sát.

4.3. Nâng Cao Minh Bạch Trách Nhiệm Giải Trình Của Tổ Chức Tín Dụng

Việc nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các tổ chức tín dụng là một trong những yếu tố quan trọng để xây dựng một hệ thống ngân hàng an toàn và hiệu quả. Cần tăng cường công khai thông tin, đảm bảo quyền tiếp cận thông tin của người dân, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quy định về minh bạch thông tin.

V. Ứng Dụng Công Nghệ Số Để Quản Lý Nhà Nước Trong Ngân Hàng

Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu trong lĩnh vực ngân hàng. Quản lý nhà nước cần tận dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, và dữ liệu lớn (Big Data) để nâng cao hiệu quả giám sát, kiểm soát rủi ro, và phòng chống gian lận. Đồng thời, cần xây dựng các quy định để đảm bảo an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân của khách hàng.

5.1. Tận Dụng AI Blockchain Big Data Để Giám Sát Ngân Hàng

Việc tận dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, và dữ liệu lớn (Big Data) có thể giúp các cơ quan giám sát nâng cao hiệu quả giám sát, kiểm soát rủi ro, và phòng chống gian lận.

5.2. Xây Dựng Quy Định An Ninh Mạng Bảo Vệ Dữ Liệu Khách Hàng

Việc xây dựng các quy định để đảm bảo an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân của khách hàng là vô cùng quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số. Cần có các quy định chặt chẽ về bảo mật thông tin, phòng chống tấn công mạng, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

VI. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế Trong Quản Lý Nhà Nước Ngân Hàng

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc tăng cường hợp tác quốc tế trong quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng là vô cùng quan trọng. Cần chủ động tham gia vào các diễn đàn quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các mô hình quản lý tiên tiến. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp với các cơ quan giám sát quốc tế để phòng chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, và các hoạt động tội phạm xuyên quốc gia.

6.1. Tham Gia Diễn Đàn Quốc Tế Chia Sẻ Kinh Nghiệm Quản Lý

Việc chủ động tham gia vào các diễn đàn quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi các mô hình quản lý tiên tiến là một trong những cách hiệu quả để nâng cao năng lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng.

6.2. Phối Hợp Với Cơ Quan Giám Sát Quốc Tế Chống Rửa Tiền

Việc tăng cường phối hợp với các cơ quan giám sát quốc tế để phòng chống rửa tiền, tài trợ khủng bố, và các hoạt động tội phạm xuyên quốc gia là vô cùng quan trọng để bảo vệ sự an toàn và ổn định của hệ thống ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của hệ thống tài chính hiện đại khẳng định lĩnh vực ngân hàng là huyết mạch của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, giữ vai trò trọng yếu trong việc điều tiết vĩ mô, chu chuyển vốn và bảo đảm an ninh tài chính quốc gia. Căn cứ theo Quyết định số 986/QĐ-TTg ngày 08/08/2018 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển ngành ngân hàng Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030: "Hệ thống tiền tệ, ngân hàng và hoạt động các TCTD là huyết mạch của nền kinh tế… giữ vai trò trọng yếu trong tổng thể hệ thống tài chính Việt Nam". Tuy nhiên, trước các biến động địa chính trị phức tạp, làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ với sự bùng nổ của công nghệ tài chính (Fintech), cho vay ngang hàng (P2P Lending), cùng các rủi ro hệ thống tiềm ẩn từ sở hữu chéo và nợ xấu, hoạt động quản lý nhà nước (QLNN) trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam đang đứng trước những thách thức pháp lý và thể chế chưa từng có.

Luận án tiến sĩ luật học "Quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam hiện nay" của nghiên cứu sinh Phạm Thị Hồng Nghĩa (Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Mã số: 9380101.02, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2023) là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện và hệ thống hóa cấu trúc thể chế QLNN đối với toàn bộ lĩnh vực ngân hàng dưới lăng kính khoa học luật hành chính và hiến pháp.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn chỉ tiếp cận đơn lẻ dưới góc độ kinh tế học tiền tệ (Alan S. Blinder, 1999; Marc Dobler và cộng sự, 2016) hoặc giới hạn ở từng chế định quản lý hành chính riêng biệt đối với ngân hàng thương mại, thị trường mở hay xử lý nợ xấu (Nguyễn Văn Thầy, 2014; Phạm Phú Thái, 2021). Chưa có công trình nào xây dựng một khung lý thuyết pháp lý hoàn chỉnh về QLNN trong lĩnh vực ngân hàng, bao quát từ thẩm quyền quản lý của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), vị trí pháp lý của Ngân hàng Trung ương (NHTW), đến cơ chế thực thi và giám sát đối với 1.311 tổ chức tín dụng (TCTD) và hơn 150 doanh nghiệp Fintech đang hoạt động tại Việt Nam.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Cơ sở lý luận khoa học hành chính - hiến pháp nào định hình nội dung, phương thức và ranh giới can thiệp của QLNN trong lĩnh vực ngân hàng hiện đại?
2. Khung pháp lý và thực tiễn QLNN tại Việt Nam giai đoạn 2011–2023 bộc lộ những ưu điểm, khoảng trống và bất cập cơ cấu nào, đặc biệt trong mối quan hệ giữa tính độc lập và trách nhiệm giải trình của NHNN?
3. Cần xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp đột phá nào để đổi mới mô hình quản lý, bảo đảm an toàn hệ thống, bảo vệ quyền của người gửi tiền và tương thích với các chuẩn mực giám sát quốc tế (Basel II, Basel III)?

Để trả lời các câu hỏi trên, luận án kiểm chứng ba giả thuyết nghiên cứu chính:

• Giả thuyết H1: QLNN trong lĩnh vực ngân hàng sở hữu những đặc thù bản chất về đối tượng điều chỉnh, phương pháp can thiệp và mức độ rủi ro hệ thống, đòi hỏi sự kết hợp hữu cơ giữa quyền lực hành chính nhà nước và các công cụ kinh tế tiền tệ.
• Giả thuyết H2: Khung pháp lý hiện hành tại Việt Nam còn tồn tại khoảng trống lớn về các định chế mới (Fintech, tiền mã hóa), thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu sở hữu chéo và hạn chế về tính độc lập của cơ quan quản lý tiền tệ quốc gia.
• Giả thuyết H3: Nâng cao hiệu lực QLNN bắt buộc phải chuyển đổi căn bản mô hình thanh tra tuân thủ sang thanh tra trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision), đồng thời tái định vị địa vị pháp lý của NHNN theo hướng tăng cường tính độc lập tương đối và minh bạch hóa trách nhiệm giải trình.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài bao quát về không gian trên toàn lãnh thổ Việt Nam, về thời gian từ năm 2011 (thời điểm Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010 và Luật Các tổ chức tín dụng 2010 có hiệu lực thi hành) đến năm 2023.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về quản lý ngân hàng ghi nhận hai dòng lý thuyết chủ đạo: dòng lý thuyết quản lý hành chính truyền thống dựa trên điều khiển học (Cybernetics) và dòng lý thuyết quản trị công mới (New Public Management - NPM) kết hợp quản trị tốt (Good Governance).

Dòng nghiên cứu lý thuyết quản lý truyền thống bắt nguồn từ các học giả Liên Xô và Nga như Radchenko A. (1997), Shamkhalov F. (2002), Glazunova N. (2001), Kozbanenko (2000), coi QLNN là sự tác động mang tính quyền lực đơn phương từ chủ thể quản lý lên đối tượng chịu sự quản lý nhằm thiết lập trật tự và định hướng hành vi. Tiếp nối mạch tư duy này tại Việt Nam, các công trình của Phạm Hồng Thái (2017, 2021) đã hoàn thiện lý luận quản lý hành chính nhà nước, nhấn mạnh nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và tính tổ chức quyền lực.

Ngược lại, dòng nghiên cứu hiện đại về quản trị tốt (Henk Addink, 2019; Sam Agere, 2000; B. Smith, 2007; Vũ Công Giao, 2019) và kinh tế học thể chế NHTW (Alan S. Blinder, 1999; Thammarak Moenjak, 2014; Marvin Goodfriend, 2010) khẳng định quản trị tài chính hiện đại không thể duy trì mệnh lệnh hành chính thuần túy. Nó đòi hỏi sự phân định rõ ràng giữa mục tiêu ổn định giá trị đồng tiền và mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng ngắn hạn, cũng như tính công khai, minh bạch và sự tham gia của các bên liên quan.

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật sâu sắc:

• Tranh luận 1: Vị trí pháp lý và tính độc lập của Ngân hàng Trung ương. Alan S. Blinder (1999) và Ranajoy Ray Chaudhuri (2018) lập luận rằng NHTW phải độc lập với Chính phủ và các áp lực chính trị ngắn hạn để kiểm soát lạm phát và ổn định tiền tệ dài hạn. Ngược lại, Stephen Bell và Hui Feng (2013) khi nghiên cứu Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) lại chỉ ra rằng ở các nền kinh tế đang phát triển hoặc chuyển đổi, sự trực thuộc của NHTW dưới sự điều hành thống nhất của Chính phủ giúp tối ưu hóa việc phối hợp chính sách tài khóa - tiền tệ để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh chóng.
• Tranh luận 2: Mô hình tích hợp hay phân tách giữa chính sách tiền tệ và chức năng thanh tra, giám sát an toàn ngân hàng. Goodfriend (2010) và Marc Dobler cùng cộng sự (2016) ủng hộ việc phân tách để tránh xung đột lợi ích nội tại (conflict of interest) khi NHTW vừa đóng vai trò "người cho vay cuối cùng" (Lender of Last Resort - LOLR) vừa là cơ quan giám sát xử phạt. Trong khi đó, Joe Peek và Eric S. Rosengren (1999), Martin Čihák và Ash Demirgüç-Kunt (2013) chứng minh việc tích hợp chức năng giám sát giúp NHTW thu thập dữ liệu rủi ro hệ thống nhanh nhất để ứng phó khủng hoảng kịp thời.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình như đạo luật cải cách Dodd-Frank Act 2012 của Hoa Kỳ (Flix I. Lessambo, 2019; Federal Reserve, 2016) và cơ chế giám sát ngân hàng của Liên minh Châu Âu (Kern Alexander, 2019; Peter Ch. Hsu và Rashid Bahar, 2020), luận án của tác giả Phạm Thị Hồng Nghĩa định vị vị trí khoa học bằng việc kết hợp lý luận quản trị công mới với đặc thù thể chế chính trị - hành chính của Việt Nam, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu liên ngành giữa luật học thực định và quản lý kinh tế vĩ mô.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào sự phát triển của khoa học Luật Hành chính và Luật Ngân hàng thông qua việc định hình lại khái niệm và cấu trúc nội dung của QLNN trong lĩnh vực ngân hàng:

"Quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng là sự tác động thực tế mang tính tổ chức, quyền lực và điều chỉnh của nhà nước (thông qua hệ thống cơ quan QLNN gồm Quốc hội, Chính phủ, NHTW, Bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền địa phương) lên chủ thể kinh doanh ngân hàng (gồm TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức nước ngoài khác có hoạt động ngân hàng, cũng như những đối tượng khác được NHTW cho phép tiến hành hoạt động ngân hàng) và các hoạt động kinh doanh ngân hàng (gồm có hoạt động ngân hàng và hoạt động ngoại hối) nhằm mục đích ổn định giá trị đồng tiền; bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và hệ thống các TCTD; bảo đảm sự an toàn, hiệu quả của hệ thống thanh toán quốc gia; góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội dựa trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật và hướng tới bảo vệ, bảo đảm quyền của chủ thể kinh doanh ngân hàng và khách hàng của họ."

Đóng góp này tạo ra sự chuyển dịch nhận thức (paradigm shift) từ tư duy "quản lý can thiệp hành chính vi mô" sang "quản trị kiến tạo và kiểm soát rủi ro hệ thống", chính thức đặt mục tiêu bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền và quyền tự do kinh doanh của TCTD ngang hàng với mục tiêu quản lý vĩ mô của nhà nước.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều của 4 nền tảng lý thuyết:

1. Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management): Định hướng giải cấu trúc các thủ tục hành chính rườm rà, chuyển từ kiểm soát đầu vào sang quản trị đầu ra, công khai hóa tiêu chuẩn cấp phép và quy trình thanh tra.
2. Lý thuyết Quản trị rủi ro và Chuẩn mực Basel: Đóng vai trò làm chuẩn đo lường tính an toàn vốn, tỷ lệ đòn bẩy và kiểm soát thanh khoản trong hệ thống ngân hàng thương mại.
3. Lý thuyết Trò chơi (Game Theory): Phân tích hành vi tương tác chiến lược giữa cơ quan quản lý (NHNN), chủ thể kinh doanh (TCTD) và khách hàng/người gửi tiền, nhằm thiết kế cơ chế chế tài đủ sức răn đe, triệt tiêu động cơ trục lợi chính sách và sở hữu chéo.
4. Lý thuyết Phát triển bền vững: Lồng ghép mục tiêu "Tín dụng xanh" và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp vào nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của các TCTD.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập trong phạm vi chế độ chính trị một đảng cầm quyền, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi Ngân hàng Nhà nước vừa là cơ quan quản lý nhà nước thuộc Chính phủ vừa thực hiện chức năng Ngân hàng Trung ương phát hành tiền.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận hiện thực phản biện (Critical Realism) và phương pháp luận duy vật biện chứng kết hợp duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp tiếp cận đa ngành (Interdisciplinary Approach) giữa Luật Hiến pháp, Luật Hành chính, Luật Ngân hàng và Khoa học Hành chính công.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích hệ thống thể chế, thẩm quyền của Quốc hội, Chính phủ và địa vị pháp lý của NHNN.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá cơ chế thanh tra, giám sát, cấp phép và quản lý hoạt động của 1.311 TCTD và hệ sinh thái tài chính.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực tế nhận thức và mức độ bảo vệ quyền của người gửi tiền trong các quan hệ giao dịch dân sự - kinh tế cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 4 bước:

1. Phân tích văn bản quy phạm pháp luật (Doctrinal Legal Analysis): Rà soát toàn bộ hệ thống luật, nghị định, thông tư điều chỉnh lĩnh vực ngân hàng từ năm 1947 đến năm 2023, trọng tâm là Luật NHNN 2010 và Luật Các TCTD 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017).
2. Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Đối chiếu quy định pháp lý về vị trí NHTW, tỷ lệ an toàn vốn, bảo hiểm tiền gửi tại Hoa Kỳ (Dodd-Frank Act), Liên bang Nga (Luật Liên bang số 395-I), CHLB Đức (Kreditanstalt für Wiederaufbau - KWG), Nhật Bản (Luật NHTW Nhật Bản 1997) và Trung Quốc.
3. Phương pháp nghiên cứu tình huống pháp lý (Legal Case Studies): Mổ xẻ chi tiết hồ sơ các vụ đại án kinh tế - ngân hàng gây chấn động tại Việt Nam để làm rõ lỗ hổng trong quản lý nhà nước:
   • Vụ Huỳnh Thị Huyền Như chiếm đoạt 4.911 tỷ đồng tại VietinBank.
   • Vụ Nguyễn Đức Kiên (bầu Kiên) gây thiệt hại 2.000 tỷ đồng và lãnh đạo ACB làm thất thoát 719 tỷ đồng (2014).
   • Đại án tham nhũng thất thoát 2.530 tỷ đồng tại Agribank Nam Hà Nội (2015).
   • Vụ Phạm Công Danh gây thiệt hại 18.000 tỷ đồng tại VNCB (2014).
   • Vụ Hà Văn Thắm và 50 đồng phạm làm thất thoát hơn 1.500 tỷ đồng tại OceanBank (2014).
   • Vụ án thất thoát 1.664 tỷ đồng tại BIDV liên quan đến Trần Bắc Hà (2018).
   • Các sai phạm liên quan đến cán bộ cấp cao quản lý nhà nước như vụ án Đặng Thanh Bình - nguyên Phó Thống đốc NHNN (2018).
4. Phương pháp điều tra xã hội học: Xây dựng bảng hỏi và khảo sát thực chứng mẫu người gửi tiền về mức độ nhận thức pháp luật và niềm tin đối với cơ chế bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại các TCTD khi xảy ra rủi ro thanh khoản.

Data và phân tích

Dữ liệu của luận án được tổng hợp từ nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống của Ngân hàng Nhà nước, Tổng cục Thống kê, Báo cáo thường niên của các TCTD và hệ thống bản án hình sự của Tòa án nhân dân tối cao. Dữ liệu sơ cấp từ khảo sát xã hội học pháp lý được phân tích định lượng mô tả kết hợp phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis), bảo đảm tính tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation) và kiểm chứng chéo giữa quy định trên văn bản và thực tiễn thực thi.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua quá trình nghiên cứu thực chứng và phân tích quy phạm, luận án xác lập 4 phát hiện mang tính đột phá:

1. Sự xung đột mục tiêu trong địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước: Luận án chỉ rõ NHNN hiện nay vừa là cơ quan thuộc Chính phủ chịu sự chỉ đạo trực tiếp về mục tiêu tăng trưởng kinh tế, vừa là NHTW chịu trách nhiệm kiềm chế lạm phát và ổn định giá trị đồng tiền. Sự phụ thuộc này làm giảm tính độc lập trong điều hành chính sách tiền tệ và hạn chế năng lực cảnh báo rủi ro vĩ mô.
2. Khoảng trống pháp lý nghiêm trọng đối với các mô hình tài chính số mới: Hệ thống quy định hiện hành chưa có khung pháp lý thử nghiệm (Regulatory Sandbox) hoàn chỉnh cho Fintech (với hơn 150 công ty tính đến cuối năm 2021), hoàn toàn thiếu vắng cơ chế điều chỉnh pháp lý đối với tiền mã hóa (crypto assets), tài sản số và hoạt động cho vay ngang hàng (P2P Lending), tạo kẽ hở cho hoạt động "tín dụng đen" biến tướng và rửa tiền quốc tế.
3. Sự bất cập trong cơ chế thanh tra, giám sát và kiểm soát sở hữu chéo: Hoạt động thanh tra ngân hàng vẫn mang nặng tính chất thanh tra tuân thủ sự vụ (compliance-based), hậu kiểm thay vì giám sát rủi ro liên tục (risk-based supervision). Hiện tượng sở hữu chéo tinh vi, thao túng ngân hàng nhằm phục vụ hệ sinh thái doanh nghiệp sân sau của các cổ đông lớn không được ngăn chặn triệt để từ sớm, dẫn đến hàng loạt vụ đổ vỡ và thất thoát hàng chục nghìn tỷ đồng.
4. Hạn chế trong cơ cấu bảo vệ quyền của người gửi tiền và xử lý ngân hàng yếu kém: Hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi còn quá thấp so với quy mô tài sản gửi bình quân, chưa tạo lập được niềm tin vững chắc cho xã hội. Minh chứng qua sự việc phá sản của Công ty Cho thuê tài chính II (ALC II) theo Quyết định số 457/QĐ-NHNN ngày 29/3/2016 dẫn đến tâm lý hoảng loạn rút tiền hàng loạt lan sang Agribank, tương tự như hiện tượng Northern Rock tại Anh năm 2007.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học để hoàn thiện giáo trình Lý luận QLNN, Luật Hành chính và Luật Ngân hàng tại các cơ sở đào tạo luật học trên cả nước.
• Về mặt lập pháp: Đóng góp trực tiếp các đề xuất sửa đổi bổ sung cho Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các tổ chức tín dụng (đã được Quốc hội tiếp thu trong Luật Các TCTD năm 2024), Luật Bảo hiểm tiền gửi và Luật Phòng, chống rửa tiền.
• Về mặt tổ chức thực thi: Kiến nghị tái cấu trúc Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng (thuộc NHNN) thành một cơ quan giám sát tài chính độc lập hoặc bán độc lập, nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ giám sát tự động (SupTech và RegTech).
• Lộ trình thực hiện chính sách:
  • Ngắn hạn (2023–2025): Ban hành Nghị định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho Fintech; áp dụng triệt để chuẩn mực an toàn vốn Basel II/III cho toàn bộ hệ thống ngân hàng thương mại; nâng cao hạn mức bảo hiểm tiền gửi.
  • Dài hạn (2025–2030): Sửa đổi Hiến pháp và Luật Tổ chức Quốc hội nhằm tái định vị địa vị pháp lý của NHNN thành cơ quan độc lập trực thuộc Quốc hội hoặc có vị thế độc lập hiến định với Chính phủ, thiết lập trách nhiệm giải trình trực tiếp trước Quốc hội.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả toàn diện, luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Luận án chủ yếu tập trung vào thể chế pháp lý và cơ chế quản lý hành chính, chưa lượng hóa sâu tác động kinh tế lượng của các công cụ chính sách tiền tệ bằng mô hình định lượng vi mô (như DSGE hay VAR).
2. Do tính chất biến động cực nhanh của công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực ngân hàng số, một số đề xuất pháp lý đối với tiền kỹ thuật số của NHTW (CBDC) mới dừng lại ở mức định hướng khung.
3. Dữ liệu khảo sát xã hội học về quyền của người gửi tiền mới thực hiện ở phạm vi mẫu đại diện, chưa mở rộng ra tất cả các địa bàn nông thôn và vùng sâu vùng xa nơi hoạt động của Quỹ tín dụng nhân dân chiếm ưu thế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng khung pháp lý chi tiết về Ngân hàng mở (Open Banking) và cơ chế chia sẻ dữ liệu qua API mở.
• Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) trong các hợp đồng tài chính số và tín dụng tiêu dùng qua ứng dụng di động.
• Đánh giá toàn diện tác động pháp lý của việc triển khai đồng tiền kỹ thuật số quốc gia (CBDC - Digital VND) đối với chủ quyền tiền tệ và an ninh dữ liệu.
• Hoàn thiện mô hình tập đoàn tài chính đa năng và khung pháp lý kiểm soát rủi ro lan truyền xuyên biên giới.

---

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực, có tiềm năng trích dẫn cao cho các công trình nghiên cứu tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành luật học, tài chính - ngân hàng và hành chính công.
• Tái cấu trúc ngành ngân hàng: Đóng góp luận cứ cho việc lành mạnh hóa hệ thống tài chính, xử lý triệt để các ngân hàng "0 đồng", giảm thiểu rủi ro nợ xấu và bảo vệ quyền tự do cạnh tranh bình đẳng giữa 1.311 TCTD.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở lý chứng cho các cơ quan của Quốc hội (Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Pháp luật) và Chính phủ trong việc thẩm tra, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật tài chính.
• Lợi ích xã hội: Bảo vệ tài sản và niềm tin của hàng chục triệu người gửi tiền, góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội và thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt văn minh, an toàn.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Kế thừa hệ thống khái niệm, khung phân tích lý thuyết quản trị công mới và phương pháp luận tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu pháp luật kinh tế.
• Nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Tiếp cận các luận chứng thực tiễn về việc sửa đổi Luật NHNN và Luật Các TCTD, cùng các dữ liệu cảnh báo về tội phạm kinh tế trong ngân hàng.
• Ban Lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước và Cơ quan Thanh tra: Sử dụng bộ giải pháp về thanh tra trên cơ sở rủi ro và các tiêu chí giám sát định lượng chuẩn Basel để nâng cao hiệu lực thanh tra.
• Ban điều hành và Khối Quản trị rủi ro tại các TCTD: Nhận diện rõ ranh giới tuân thủ pháp lý, các điều kiện cấp phép, giới hạn cấp tín dụng (15% vốn tự có) và lộ trình áp dụng chuẩn mực quản trị quốc tế.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management) trong khoa học Luật Hành chính Việt Nam bằng việc xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về QLNN trong lĩnh vực ngân hàng, chuyển hóa mục tiêu quản lý từ "kiểm soát mệnh lệnh đơn phương" sang "quản trị chia sẻ rủi ro, bảo vệ quyền của chủ thể kinh doanh và người gửi tiền".

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước?

Khác với các luận án kinh tế học của Nguyễn Văn Khách (2006) hay Nguyễn Thị Minh Huệ (2010), luận án này áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành Luật học - Hành chính học, kết hợp phân tích thực chứng các đại án kinh tế (Huyền Như, Phạm Công Danh, Hà Văn Thắm) với khảo sát xã hội học pháp lý về nhận thức quyền của người gửi tiền, tạo nên tính xác thực và độ tin cậy vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?

Phát hiện về sự mất cân xứng trầm trọng giữa tốc độ phát triển công nghệ tài chính (hơn 150 doanh nghiệp Fintech, hàng triệu giao dịch P2P) với sự chậm trễ của khung khổ pháp lý, cùng thực trạng xử lý nợ xấu và các TCTD yếu kém bị kéo dài nhiều năm do thiếu cơ chế pháp lý cho phép NHTW can thiệp sớm và phá sản TCTD theo nguyên tắc thị trường.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống tiêu chí phân loại, phương pháp thu thập dữ liệu pháp luật thực định, bộ chỉ số đánh giá năng lực thanh tra giám sát và khung câu hỏi khảo sát xã hội học chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng để đánh giá QLNN trong các phân ngành tài chính khác như bảo hiểm, chứng khoán.

5. Luận án đề xuất chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Xác định trọng tâm vào 3 trụ cột: (1) Pháp lý hóa cơ chế quản lý tiền kỹ thuật số quốc gia và tài sản mã hóa; (2) Hoàn thiện quy chế pháp lý hiến định cho Ngân hàng Trung ương độc lập; (3) Tích hợp hoàn toàn các chuẩn mực giám sát an toàn vĩ mô Basel III và khung pháp lý ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) vào quản lý ngân hàng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Hồng Nghĩa đã đạt được 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và xác lập chuẩn xác cơ sở lý luận, khái niệm, đặc điểm, phương pháp và nội dung của QLNN trong lĩnh vực ngân hàng dưới góc độ Luật Hành chính và Hiến pháp.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng ban hành pháp luật, tổ chức thực thi và thanh tra giám sát của NHNN giai đoạn 2011–2023, vạch rõ các điểm nghẽn thể chế và nguyên nhân của các vụ đại án tài chính.
3. Thiết lập khung phân tích tích hợp giữa Quản trị công mới, Lý thuyết trò chơi và Chuẩn mực quản trị rủi ro Basel, tạo bước tiến phương pháp luận cho nghiên cứu luật học kinh tế tại Việt Nam.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp và hành pháp đồng bộ, đặc biệt là lộ trình tăng cường tính độc lập và trách nhiệm giải trình của Ngân hàng Nhà nước trong ngắn hạn và dài hạn.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về quản lý công nghệ tài chính số (Fintech, Crypto), tín dụng xanh và an ninh tài chính quốc gia trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng 1. Các công trình nghiên cứu chung về quản lý nhà nước Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về quản lý nhà nước theo quan điểm truyền thống Quản lý nhà nước truyền thống trước tiên là chủ đề chủ yếu được nghiên cứu bởi các nhà khoa học ở Liên Xô trước đây và các nhà khoa học Nga ngày nay.

Có thể kể đến các công trình đề cập đến các khía cạnh khác nhau của QLNN như Radchenko A. “Cơ sở quản lý nhà nước và thị chính” (1997), sách giáo khoa, Nxb AOOT “Rostizdat”; Utkin E. F, “Quản lý nhà nước và thị chính” (2001), sách tham khảo. E, “Quản lý nhà nước” (2001), sách tham khảo, Nxb Iurist; Zerkin D.

G, “Cơ sở lý thuyết quản lý nhà nước” (2000), giáo trình bài giảng, Trung tâm xuất bản “Mart”; Glazunova N. “Quản lý nhà nước như là một hệ thống” (2001), sách chuyên khảo. Nxb Guu; Kozbanenko, “Quản lý nhà nước: cơ sở lý luận và tổ chức” (2000), sách giáo khoa, Nxb Statum, xuất bản thứ 2; Shamkhalov F. “Lý thuyết quản lý nhà nước” (2002), Nxb Ekonomika.

Trong các công trình này, các tác giả đều tiếp cận QLNN từ góc nhìn của điều khiển học, coi QLNN là sự tác động của chủ thể này lên các đối tượng khác nhằm trật tự hóa nó, hướng nó vận động theo một hướng nhất định nhằm đạt được mục tiêu nhất định [231], [232], [233], [234], [235], [236], [237]. Ở Việt Nam, QLNN được đề cập trong các giáo trình Luật Hành chính Việt Nam của các cơ sở đào tạo luật trên cả nước như: Giáo trình “Luật Hành chính Việt Nam”, tác giả là Phạm Hồng Thái và Nguyễn Thị Minh Hà (2017) của Đại học Quốc gia Hà Nội; giáo trình “Luật Hành chính Việt Nam” (2019) của Đại học Luật Hà Nội; giáo trình “Luật Hành chính Việt Nam” (2016) của Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh. Trong các cuốn giáo trình trên, các tác giả đã đề cập đến những vấn đề cơ bản nhất của QLNN như khái niệm quản lý, bản chất của quản lý. Trên cơ sở 8 đó, tác giả cũng đưa ra những vấn đề chung về QLNN như định nghĩa QLNN theo nghĩa rộng và theo nghĩa hẹp, nội dung, hình thức, phương pháp, nguyên tắc QLNN… [58], [65], [67].

Đặc biệt, Giáo trình Lý luận quản lý nhà nước (2021) của tác giả Phạm Hồng Thái đã phân tích sâu, toàn diện về QLNN ở khía cạnh phương pháp luận [57]. Tuy nhiên, do các giáo trình trên chỉ nghiên cứu về QLNN nói chung nên không đi vào cụ thể lĩnh vực ngân hàng. Thứ hai, các công trình nghiên cứu quản lý nhà nước dưới góc độ quản trị tốt Nhiều tác giả, tổ chức nước ngoài còn nghiên cứu QLNN dưới thuật ngữ quản trị nhà nước và quản trị tốt như: Sách “Good governance and development” (Sự phát triển của quản trị tốt) (2007) của tác giả B.Smith, NXB Palgrave Macmilla; Sách “Good governance concept and context” (Khái niệm và phạm vi của quản trị tốt) (2019) của tác giả Henk Addink; Sách “Promoting Good Governance: Principles, Practices and Perspectives (Managing the Public Service: Strategies for Improvement)” (Thúc đẩy Quản trị tốt: Nguyên tắc, Thực tiễn và Quan điểm (Quản lý Dịch vụ Công: Chiến lược Cải tiến) (2000) của tác giả Sam Agere, NXB Commonwealth Secretariat [170], [177], [196]. Tài liệu “Governance: Sound economic management” (Quản trị: Quản lý kinh tế lành mạnh) (1995) của Ngân hàng phát triển Châu Á; Tài liệu: “What is good governance?” (Thế nào là quản trị tốt?) của Liên hợp quốc; Tài liệu “OHCHR and good governance” (Văn phòng Cao ủy nhân quyền Liên hợp Quốc và quản trị tốt) của Văn phòng Cao ủy nhân quyền Liên hợp Quốc; Bài viết “Principles for good governance in the 21 st century Policy Brief No.

Trong đó, các tác giả và các tổ chức nước ngoài đều đưa ra các nguyên tắc để quản trị tốt cũng như đưa ra cách hiểu về quản trị. Ở Việt Nam, nghiên cứu QLNN dưới góc độ quản trị nhà nước/ quản trị quốc gia và quản trị tốt cũng được nhiều tác giả đề cập, có thể kể đến như: Sách “Sự tham gia của xã hội vào quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng trên thế giới và ở Việt Nam” (2020) của nhóm tác giả Nguyễn Quế Anh, Bùi Tiến Đạt, Vũ Công Giao, Nguyễn Hoàng Anh; Sách “Các lý thuyết, mô hình, cách tiếp cận về quản trị nhà nước và phòng, chống tham nhũng” (2018) của nhóm tác giả Nguyễn 9 Quế Anh, Vũ Công Giao, Nguyễn Hoàng Anh; Sách “Quản trị tốt và phòng, chống tham nhũng: mối liên hệ, thực trạng và giải pháp” (2019) của nhóm tác giả Vũ Công Giao, Nguyễn Văn Khanh, Đỗ Thu Huyền, Nguyễn Văn Quân [1], [2], [15]. Các bài viết như: Bài viết “Quản trị quốc gia” (2021) của tác giả Đoàn Văn Dũng; Bài viết “Xây dựng nền quản trị quốc gia theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng” (2021) của tác giả Nguyễn Văn Đáng; Bài viết “Vận dụng mô hình “Quản trị nhà nước tốt” ở Việt Nam” (2017) của tác giả Phạm Thị Hồng Điệp; Bài viết “Một số vấn đề lý luận về quản trị tốt” (2017) của tác giả Vũ Công Giao; Bài viết: “Nguồn gốc và sự phát triển của nguyên tắc quản trị tốt” (2017) của tác giả Nguyễn Văn Quân; Bài viết “Quản trị quốc gia trong Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII: Bước tiến mới và yêu cầu mới” (2020) của tác giả Nguyễn Văn Quân, Vũ Công Giao; Bài viết “Vấn đề quản trị quốc gia tốt và việc ghi nhận trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII” (2021) của tác giả Vũ Công Giao [52], [53], [87], [89], [91], [94], [95]. Trong những công trình này, các tác giả đã đưa ra khái niệm quản trị nhà nước, những đặc trưng của quản trị tốt.

Đặc biệt, nhiều tác giả đề cập đến xu hướng chuyển dịch mô hình từ quản lý, cai trị sang quản trị nhà nước hiện đại [2, tr. Theo đó, trong quản lý xã hội, nhà nước không còn là chủ thể giữ vai trò độc tôn mà còn có sự tham gia của xã hội (người dân, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp); Ngoài pháp luật, Nhà nước sử dụng những thiết chế và quy trình phi chính thức để quản lý xã hội; Nhà nước tuân thủ quy tắc dân chủ về giới hạn quyền lực, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý thay vì mệnh lệnh áp đặt như trước. Những nội dung này là cơ sở để nghiên cứu sinh so sánh đối chiếu với hoạt động QLNN trong lĩnh vực ngân hàng ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng Những công trình nghiên cứu về quản lý nhà nước liên quan đến lĩnh vực ngân hàng như kinh tế, tiền tệ, tín dụng, gồm có: (1) Giáo trình “Quản lý nhà nước về kinh tế” (2008) của tác giả Phan Huy Đường của Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Giáo trình đưa ra những vấn đề lý luận chung về QLNN về kinh tế như khái niệm, đặc điểm, chức năng, nguyên tắc và phương pháp QLNN. Trên cơ sở đó, giáo trình cũng đưa ra 10 khái niệm, yêu cầu, nội dung, chức năng, các nguyên tắc QLNN về kinh tế. Tác giả cũng đưa ra các phương pháp, công cụ QLNN về kinh tế; khái niệm, nguyên tắc và các mô hình của bộ máy QLNN về kinh tế [13]. (2) Các cuốn sách của tác giả Trần Đình Ty, gồm: (i) Sách “Quản lý nhà nước về tài chính tiền tệ” (2002): Trong cuốn sách tác giả đã trình bày rất nhiều vấn đề lý luận về QLNN đối với tiền tệ.

Cụ thể: Chương 3 tác giả phân tích sự cần thiết, mục tiêu, nhiệm vụ, yêu cầu, nguyên tắc và phương thức QLNN về tiền tệ. Tuy nhiên, do nghiên cứu dưới góc độ kinh tế với đối tượng tài chính tiền tệ nên những nội dung trên không được trình bày riêng đối với tiền tệ mà kết hợp tài chính và tiền tệ, trong đó thiên về tài chính nhiều hơn. Đồng thời, trong Chương IV, tác giả phân tích nội dung QLNN đối với tín dụng, thị trường tiền tệ tương đối chung chung dưới góc độ kinh tế [71]. (ii) Sách “Đổi mới quản lý nhà nước đối với tiền tệ, tín dụng” (2006): Cuốn sách trình bày khá nhiều nội dung lý luận về QLNN đối với tiền tệ, tín dụng tại Chương 4.

Tuy nhiên, về cơ bản những nội dung này giống Chương 3 trong cuốn sách “Quản lý nhà nước về tài chính tiền tệ” (2002) của tác giả. Trong chương 5, tác giả nêu những vấn đề chung về NHTW trên thế giới, cũng như mô hình điển hình của NHTW trên thế giới như Mỹ, Trung Quốc, Đức, Pháp [72]. (iii) Sách “Tài liệu bồi dưỡng về quản lý nhà nước (chương trình chuyên viên cao cấp) - Phần II Quản lý hành chính nhà nước - Quyển II Quản lý nhà nước đối với ngành, lĩnh vực” (2009) chủ biên Nguyễn Ngọc Hiến, Nguyễn Trọng Điều. Trong đó, Chuyên đề 20 Quản lý nhà nước về tài chính - tiền tệ có đưa ra nhiều vấn đề lý luận về QLNN với tài chính - tiền tệ như vai trò của nhà nước đối với tiền tệ, nguyên tắc, phương thức QLNN đối với tài chính tiền tệ.

Tuy nhiên, các nội dung này đều trình bày giống Chương 3 Lý luận chung về quản lý nhà nước đối với tài chính, tiền tệ trong cuốn sách “Quản lý nhà nước về tài chính tiền tệ” (2002) của tác giả [17]. Các công trình nghiên cứu tổ chức và hoạt động của ngân hàng trung ương Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về những vấn đề chung về ngân hàng trung ương, đặc biệt đề cao vai trò quan trọng trong hoạt động QLNN đối với lĩnh vực ngân hàng của ngân hàng trung ương Một, nghiên cứu những vấn đề chung về NHTW, các tác giả nước ngoài 11 thường đặc biệt đề cao vai trò quan trọng trong hoạt động QLNN đối với lĩnh vực ngân hàng của NHTW, có thể kể đến trong các công trình sau: (1) Sách “Central banking in theory and practice” (Lý thuyết và thực tiễn về Ngân hàng trung ương) (1999) của Alan S. Tại phần một và phần hai của cuốn sách, tác giả sử dụng các học thuyết kinh tế để nghiên cứu việc điều hành chính sách tiền tệ để quản lý lĩnh vực ngân hàng của NHTW như các công cụ của chính sách tiền tệ, cũng như việc lựa chọn các công cụ của chính sách tiền tệ [169]. (2) Sách “Central banking - Theory and and practice in sustaining moneytary and financial stability” (Ngân hàng trung ương - Lý thuyết và thực tiễn trong ổn định tiền tệ và tài chính) (2014) của tác giả Thammarak Moenjak.