Quản Lý Nhà Nước Đối Với Nợ Xấu Của Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Bài viết phân tích vai trò của quản lý nhà nước trong việc xử lý nợ xấu tại hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, nhằm ổn định kinh tế.

• Tác giả: Phạm Phú Thái
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Kim Nhung
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Đối Với Nợ Xấu Của Hệ Thống Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nghiên cứu về quản lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 1.3. Các nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với hoạt động của ngân hàng thương mại
• 1.4. Các nghiên cứu về quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 1.5. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.6. Khoảng trống nghiên cứu và những vấn đề luận án kế thừa, phát triển
• 1.7. Quy trình và phương pháp nghiên cứu
• 1.7.1. Quy trình nghiên cứu
• 1.7.2. Phương pháp luận nghiên cứu
• 1.7.2.1. Thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp
• 1.7.2.2. Thu thập và xử lý dữ liệu sơ cấp phỏng vấn chuyên gia
• 1.7.2.3. Thu thập và xử lý dữ liệu sơ cấp từ khảo sát điều tra
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỢ XẤU CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. Tổng quan về nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.2. Khái niệm, nguyên nhân và phân loại nợ xấu
• 2.3. Các chỉ tiêu phản ảnh nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.4. Ảnh hưởng nợ xấu đến an toàn hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.5. Quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại
• 2.5.1. Khái niệm và hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.5.2. Phương pháp, công cụ và mục tiêu quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.5.3. Nội dung quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.5.4. Tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước đối với nợ xấu của các ngân hàng thương mại
• 2.5.5. Đề xuất mô hình, giả thuyết và thang đo nghiên cứu tác động của các hoạt động quản lý nhà nước đến hiệu quả quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.5.5.1. Mô hình và các giả thuyết nghiên cứu lý thuyết
• 2.5.5.2. Thang đo nghiên cứu
• 2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 2.6.1. Các yếu tố thuộc về môi trường
• 2.6.2. Các yếu tố thuộc về ngân hàng trung ương
• 2.6.3. Các yếu tố thuộc về ngân hàng thương mại
• 2.7. Kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại một số quốc gia và bài học cho Việt Nam
• 2.7.1. Kinh nghiệm quản lý của một số quốc gia
• 2.7.2. Bài học cho Việt Nam
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỢ XẤU CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.1.1. Khái quát về ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.1.2. Hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.2. Tình hình nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.3. Vai trò của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại
• 3.4. Thực trạng quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.4.1. Thực trạng môi trường pháp lý về hoạt động tín dụng và quản lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 3.4.2. Thực trạng tổ chức thực hiện quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.4.3. Thực trạng kiểm tra, giám sát của ngân hàng nhà nước đối với nợ xấu của các ngân hàng thương mại
• 3.4.4. Thực trạng xử lý vi phạm của ngân hàng nhà nước đối với ngân hàng thương mại khi có nợ xấu vượt ngưỡng trong hoạt động tín dụng
• 3.5. Phân tích định lượng kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu tác động của các hoạt động quản lý nhà nước đến hiệu quả quản lý nhà nước đối với nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 3.5.1. Kiểm định thang đo
• 3.5.2. Kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.5.3. Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 3.6. Thực trạng các yếu tố tác động đến hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của các ngân hàng thương mại
• 3.6.1. Các yếu tố thuộc về môi trường
• 3.6.2. Các yếu tố thuộc về ngân hàng nhà nước
• 3.6.3. Các yếu tố thuộc về ngân hàng thương mại
• 3.7. Đánh giá chung về hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại
• 3.7.1. Các thành tựu đã đạt được
• 3.7.2. Một số hạn chế
• 3.7.3. Nguyên nhân của các hạn chế
• 3.8. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI NỢ XẤU CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. Dự báo bối cảnh và diễn biến nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.1.1. Bối cảnh tín dụng trong nước và quốc tế
• 4.1.2. Dự báo nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.2. Định hướng và quan điểm quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đến năm 2025 tầm nhìn đến năm 2030
• 4.3. Định hướng hoàn thiện hoạt động quản lý của nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.1. Quan điểm quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2. Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường pháp lý về quản lý nợ xấu của ngân hàng thương mại
• 4.3.2.2. Nhóm giải pháp tăng cường công tác tổ chức thực hiện quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2.3. Nhóm giải pháp tăng cường công tác thanh tra, giám sát nợ xấu và xử lý vi phạm của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2.4. Nhóm giải pháp về xử lý vi phạm của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.3. Kiến nghị đối với Chính phủ và các cơ quan hữu quan
• 4.4. Kết luận chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Quản Lý Nhà Nước với Nợ Xấu Ngân Hàng

Quản lý nhà nước đối với nợ xấu ngân hàng là một vấn đề quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đã cho thấy tầm quan trọng của việc quản lý rủi ro tín dụng và nợ xấu. Các tổ chức tài chính quốc tế như IMF, WB, và Uỷ ban Basel đều quan tâm đến vấn đề này. Việc quản lý nợ có vấn đề (NPL) một cách hệ thống giúp nhận biết và xử lý hiệu quả các khoản nợ xấu, phòng ngừa rủi ro cho hoạt động ngân hàng. Tại Việt Nam, nợ xấu ngân hàng thương mại luôn tồn tại và có xu hướng tăng sau khủng hoảng 2008. Theo Phạm Phú Thái (2021), giai đoạn 2008-2010, nợ xấu được kiểm soát tốt nhờ trích lập dự phòng và tái cơ cấu nợ. Tuy nhiên, việc mở rộng tín dụng để cạnh tranh với các ngân hàng nước ngoài (NHNNg) đã tạo áp lực lớn lên chất lượng tín dụng, dẫn đến nguy cơ nợ xấu tồn đọng.

1.1. Khái Niệm và Đặc Điểm của Nợ Xấu Ngân Hàng

Nợ xấu được định nghĩa là các khoản nợ mà người vay không có khả năng trả nợ đúng hạn, gây ảnh hưởng đến hoạt động ngân hàng. Đặc điểm của nợ xấu bao gồm: khả năng thu hồi vốn thấp, cần phải trích lập dự phòng rủi ro, và làm giảm lợi nhuận của ngân hàng. Phân loại nợ xấu thường dựa trên thời gian quá hạn và khả năng trả nợ của khách hàng. Việc phân loại chính xác giúp ngân hàng có biện pháp xử lý phù hợp.

1.2. Vai Trò của Quản Lý Nhà Nước trong Xử Lý Nợ Xấu

Quản lý nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng thông qua việc giám sát và điều tiết hoạt động của các ngân hàng thương mại. Theo Luận án của Phạm Phú Thái (2021) vai trò này thể hiện qua việc ban hành các chính sách, quy định về xử lý nợ xấu, kiểm tra giám sát hoạt động ngân hàng, và hỗ trợ tái cơ cấu các ngân hàng yếu kém. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) là cơ quan chính chịu trách nhiệm trong việc quản lý rủi ro tín dụng và nợ xấu của hệ thống ngân hàng.

II. Thực Trạng Nợ Xấu và Thách Thức Quản Lý Ngân Hàng Hiện Nay

Thực trạng nợ xấu ngân hàng ở Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Mặc dù tỷ lệ nợ xấu đã giảm so với giai đoạn khủng hoảng, nhưng nguy cơ tiềm ẩn vẫn còn cao. Theo Phạm Phú Thái (2021), năm 2011, nợ xấu bắt đầu gia tăng và đến năm 2012, tỷ lệ nợ xấu theo công bố từ Cơ quan giám sát ngân hàng đạt mức 8,6%. Đến năm 2019, tỷ lệ nợ xấu nội bảng giảm còn 1,63%. Tuy nhiên, việc xử lý tài sản đảm bảo và nợ xấu triệt để vẫn còn hạn chế. Cơ cấu tổ chức thanh tra giám sát NHNN vẫn còn cồng kềnh. Tình hình nợ xấu vẫn còn diễn biến phức tạp, tỷ lệ nợ có khả năng mất vốn có xu hướng tăng nhanh, thể hiện qua dữ liệu thống kê được công bố.

2.1. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Sự Gia Tăng Nợ Xấu

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự gia tăng nợ xấu, bao gồm: tăng trưởng tín dụng quá nhanh, chính sách lãi suất không phù hợp, và quản trị rủi ro yếu kém tại các ngân hàng thương mại. Bên cạnh đó, yếu tố khách quan như biến động kinh tế vĩ mô và ảnh hưởng của dịch bệnh cũng tác động tiêu cực đến khả năng trả nợ của khách hàng. Các rủi ro tín dụng từ các ngành nghề kinh doanh gặp khó khăn cũng góp phần làm tăng nợ xấu.

2.2. Hạn Chế Trong Cơ Chế Quản Lý Nợ Xấu Hiện Hành

Cơ chế quản lý nợ xấu hiện hành còn nhiều hạn chế, đặc biệt trong việc xử lý tài sản đảm bảo và thu hồi nợ. Các quy định pháp luật còn chưa đồng bộ, gây khó khăn cho việc thi hành án và giải quyết tranh chấp. Hiệu quả hoạt động của VAMC (Công ty Quản lý tài sản) còn chưa cao. Công tác thanh tra giám sát của NHNN còn nặng về tuân thủ hình thức, chưa chú trọng đến kiểm tra thực chất rủi ro.

2.3. Ảnh Hưởng của Nợ Xấu đến An Toàn Hệ Thống Ngân Hàng

Nợ xấu cao ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn hệ thống ngân hàng, làm giảm khả năng sinh lời, giảm vốn chủ sở hữu và tăng rủi ro thanh khoản. Nếu không được kiểm soát, nợ xấu có thể gây ra khủng hoảng ngân hàng và ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Do đó, việc quản lý nợ xấu hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo ổn định tài chính.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Quản Lý Nợ Xấu Ngân Hàng

Để hoàn thiện chính sách quản lý nợ xấu, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả phía NHNN và các ngân hàng thương mại. Cần hoàn thiện khung pháp lý về xử lý nợ xấu và tài sản đảm bảo. Theo Phạm Phú Thái (2021) phải tăng cường công tác thanh tra, giám sát và xử lý vi phạm. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại. Đẩy mạnh hoạt động của VAMC và thị trường mua bán nợ. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan.

3.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý về Xử Lý Nợ Xấu và Tài Sản Đảm Bảo

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến xử lý nợ xấu và tài sản đảm bảo, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hồi nợ. Đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình xử lý tài sản đảm bảo. Xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh chóng và hiệu quả. Đảm bảo quyền lợi hợp pháp của cả người vay và ngân hàng.

3.2. Tăng Cường Thanh Tra Giám Sát và Xử Lý Vi Phạm

NHNN cần tăng cường công tác thanh tra, giám sát hoạt động tín dụng của các ngân hàng thương mại. Phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm quy định về cho vay và quản lý rủi ro. Áp dụng các biện pháp kỷ luật thích đáng đối với các ngân hàng yếu kém và có tỷ lệ nợ xấu cao. Đổi mới phương pháp thanh tra, giám sát, chuyển từ kiểm tra tuân thủ sang kiểm tra dựa trên rủi ro.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Trị Rủi Ro Tín Dụng tại NHTM

Các ngân hàng thương mại cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng, từ khâu thẩm định, phê duyệt đến quản lý và thu hồi nợ. Xây dựng hệ thống đánh giá rủi ro tín dụng hiệu quả. Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực về quản trị rủi ro. Áp dụng các chuẩn mực quốc tế về quản lý rủi ro như Basel II và Basel III.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghị Quyết 42 trong Xử Lý Nợ Xấu

Nghị quyết 42/2017/QH14 là một bước tiến quan trọng trong việc xử lý nợ xấu tại Việt Nam. Nghị quyết này tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho việc thu hồi nợ và xử lý tài sản đảm bảo. Tuy nhiên, việc triển khai Nghị quyết 42 trong thực tế vẫn còn gặp nhiều khó khăn, như thiếu hướng dẫn cụ thể và sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan. Phạm Phú Thái (2021) đã chỉ ra những hạn chế trong việc xử lý tài sản đảm bảo theo nghị quyết này.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Thực Thi Nghị Quyết 42

Đánh giá hiệu quả của Nghị quyết 42 cần dựa trên các tiêu chí cụ thể, như: tốc độ xử lý nợ xấu, tỷ lệ thu hồi nợ, và tác động đến an toàn hệ thống ngân hàng. Cần có các nghiên cứu định lượng để đánh giá chính xác hiệu quả của Nghị quyết 42. Đồng thời, cần so sánh với kinh nghiệm quốc tế về xử lý nợ xấu.

4.2. Các Rào Cản và Giải Pháp Tháo Gỡ khi Áp Dụng Nghị Quyết 42

Các rào cản khi áp dụng Nghị quyết 42 có thể bao gồm: thiếu hướng dẫn cụ thể, vướng mắc về thủ tục pháp lý, và sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan. Để tháo gỡ các rào cản này, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành liên quan. Xây dựng các hướng dẫn chi tiết và dễ thực hiện. Tăng cường tuyên truyền, phổ biến Nghị quyết 42 đến các đối tượng liên quan.

V. Kinh Nghiệm Quốc Tế và Bài Học cho Quản Lý Nợ Xấu Việt Nam

Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về quản lý nợ xấu có thể mang lại nhiều bài học quý giá cho Việt Nam. Các quốc gia như Hàn Quốc, Malaysia và Ireland đã thành công trong việc xử lý nợ xấu thông qua các biện pháp như thành lập các công ty quản lý tài sản, tái cơ cấu ngân hàng và cải thiện khung pháp lý. Việt Nam có thể học hỏi những kinh nghiệm này để xây dựng hệ thống quản lý nợ xấu hiệu quả hơn.

5.1. Bài Học từ Các Nước Thành Công trong Xử Lý Nợ Xấu

Các bài học từ các nước thành công trong xử lý nợ xấu bao gồm: sự quyết tâm chính trị, khung pháp lý mạnh mẽ, năng lực quản lý tài sản hiệu quả, và sự minh bạch trong thông tin. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, ngân hàng trung ương và các ngân hàng thương mại. Đồng thời, cần có sự tham gia của các nhà đầu tư nước ngoài.

5.2. Điều Chỉnh Chính Sách để Phù Hợp với Điều Kiện Việt Nam

Việc áp dụng kinh nghiệm quốc tế cần được điều chỉnh để phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và pháp lý của Việt Nam. Cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng và đánh giá tác động trước khi áp dụng bất kỳ chính sách nào. Đồng thời, cần có sự tham gia của các chuyên gia trong nước và quốc tế.

VI. Tương Lai Quản Lý Nợ Xấu Ngân Hàng Việt Nam Đến 2030

Trong tương lai, quản lý nợ xấu tại Việt Nam sẽ tiếp tục là một thách thức lớn, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng. Để đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng, cần có sự đổi mới toàn diện trong chính sách và hoạt động quản lý nợ xấu. Tập trung vào phòng ngừa rủi ro, nâng cao năng lực xử lý nợ xấu và tăng cường hợp tác quốc tế. Phạm Phú Thái (2021) đã đưa ra các dự báo về bối cảnh tín dụng và diễn biến nợ xấu trong tương lai.

6.1. Dự Báo Bối Cảnh và Diễn Biến Nợ Xấu Đến Năm 2030

Dự báo bối cảnh và diễn biến nợ xấu cần dựa trên các yếu tố kinh tế vĩ mô, như: tăng trưởng GDP, lạm phát, lãi suất và tỷ giá. Cần phân tích các rủi ro tiềm ẩn từ các ngành nghề kinh doanh và khu vực địa lý khác nhau. Đồng thời, cần đánh giá tác động của các chính sách kinh tế vĩ mô đến nợ xấu.

6.2. Định Hướng và Giải Pháp Quản Lý Nợ Xấu Đến Năm 2030

Định hướng và giải pháp quản lý nợ xấu đến năm 2030 cần tập trung vào: phòng ngừa rủi ro, nâng cao năng lực xử lý nợ xấu, tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng hệ thống thông tin về nợ xấu hiệu quả. Cần có sự đổi mới trong tư duy và cách tiếp cận về quản lý nợ xấu. Đồng thời, cần có sự tham gia của toàn xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam" do nghiên cứu sinh Phạm Phú Thái thực hiện năm 2021 tại Trường Đại học Thương mại, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Thị Kim Nhung và TS. Nguyễn Thị Minh Hạnh, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số 9.10).

Luận án được xây dựng từ yêu cầu cấp thiết khách quan của bối cảnh kinh tế và thực tiễn hoạt động ngân hàng sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Khủng hoảng tài chính đã làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế thế giới xuống 1,8% vào năm 2008 (so với mức 4,2% năm 2007) và tiếp tục suy giảm trong năm 2009 (Tuyết Minh, 2018). Tại Việt Nam, quá trình tự do hóa tài chính và gia tăng áp lực cạnh tranh đã thúc đẩy các ngân hàng thương mại (NHTM) mở rộng mạng lưới và tăng trưởng tín dụng nhanh chóng. Hệ quả là nợ xấu tích tụ qua các năm và tăng mạnh: năm 2011 chiếm 3,3% tổng dư nợ; năm 2012 đạt mức 8,6% theo Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng và 13% theo Fitch Ratings; đến năm 2013 tăng 23,73% so với năm 2012.

Giai đoạn từ cuối năm 2014 đến năm 2019, các biện pháp tái cơ cấu và sự ra đời của Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) đã đưa tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống về mức kiểm soát khoảng 3%, trong đó tỷ lệ nợ xấu nội bảng năm 2019 đạt 1,63% (thấp hơn ngưỡng mục tiêu 2% theo Nghị quyết 01/NQ-CP năm 2019). Tuy nhiên, công tác quản lý nhà nước (QLNN) đối với nợ xấu vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn như vướng mắc pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm, bộ máy thanh tra giám sát còn nhiều tầng nấc, phương pháp kiểm tra nặng về tuân thủ và tiến độ tái cơ cấu tự nguyện còn chậm. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là thiếu vắng một công trình tiếp cận có hệ thống, kết hợp phương pháp định tính và định lượng để đánh giá toàn diện các nội dung QLNN đối với nợ xấu trong toàn hệ thống NHTM Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất các giải pháp hoàn thiện hoạt động QLNN của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam trong toàn bộ quá trình kiểm soát trước, trong và sau khi phát sinh nợ xấu. Luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa, phân tích và làm rõ cơ sở lý luận về QLNN của ngân hàng trung ương (NHTW) đối với nợ xấu của hệ thống NHTM.
2. Nghiên cứu kinh nghiệm QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM tại một số quốc gia trên thế giới và rút ra bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích thực trạng QLNN của NHNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam thông qua dữ liệu sơ cấp và thứ cấp.
4. Đề xuất các giải pháp hoàn thiện hoạt động QLNN của NHNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận về QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM là gì? Các nội dung, phương pháp QLNN và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM gồm những yếu tố nào?
• Câu hỏi 2: Thực trạng hoạt động QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam diễn ra như thế nào? Những thành tựu và hạn chế trong QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam là gì?
• Câu hỏi 3: Cần triển khai các giải pháp nào nhằm hoàn thiện hoạt động QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn tới?

Đối tượng nghiên cứu là hoạt động QLNN của NHNN đối với nợ xấu của các NHTM. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn:

• Về nội dung: QLNN đối với nợ xấu trong hoạt động tín dụng, cụ thể là hoạt động cho vay của hệ thống NHTM.
• Về không gian: Khảo sát và phân tích tại 35 NHTM Việt Nam (bao gồm NHTM nhà nước nắm giữ 100% vốn, NHTM cổ phần có vốn nhà nước trên 50%, và các NHTM cổ phần khác; không bao gồm các NHTM 100% vốn nước ngoài).
• Về thời gian: Dữ liệu thực trạng phản ánh giai đoạn 2010–2019; các giải pháp và định hướng đề xuất áp dụng cho giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 nhóm chủ đề chính:

Nhóm 1: Các nghiên cứu về quản lý nợ xấu tại NHTM. Elmira Partovi và Roman Matousek (2019) nghiên cứu mối quan hệ giữa các nhà lập pháp, hoạt động cho vay và cấu trúc vốn của ngân hàng tại Thổ Nhĩ Kỳ. Anastasiou Dimitrios (2016) hệ thống các phương pháp xử lý nợ xấu và phân biệt giữa quản lý nợ cũ và nợ xấu. Mazzu Sebastiano và Muriana Francesco (2018) nghiên cứu các lựa chọn chiến lược giảm nợ xấu của NHTW Châu Âu (ECB) dựa trên 4 thành phần (đánh giá môi trường, phát triển chiến lược, thực hiện kế hoạch, tích hợp quy trình quản lý). Phạm Dương Phương Thảo và Nguyễn Linh Đan (2018) kiểm định 27 NHTM cổ phần Việt Nam giai đoạn 2005–2016, khẳng định nợ xấu năm trước tác động thuận chiều đến nợ xấu năm hiện tại. Nguyễn Thị Hoài Phương (2012) phân tích thực trạng và chỉ ra hạn chế trong quản lý nợ xấu nội bộ tại các NHTM Việt Nam. Ngoài ra còn có các công trình của Lin Huey-Yeh và cộng sự (2016), Đoàn Phương Thảo và Tạ Nhật Linh (2014, 2016), Nguyễn Thị Thu Cúc (2015).

Nhóm 2: Các nghiên cứu về QLNN đối với hoạt động của NHTM. Klingelhöfer Jan và Sun Rongrong (2019) chứng minh vai trò của NHTW Trung Quốc qua chính sách an toàn vĩ mô, yêu cầu dự trữ và giám sát thị trường. Danisman Gamze Ozturk và Demirel Pelin (2019) phân tích 6.936 ngân hàng tại 25 quốc gia phát triển giai đoạn 2007–2015, nhấn mạnh quy định về vốn là công cụ kiểm soát rủi ro hiệu quả. Ngược lại, Nguyen Thi Thieu Quang, Gan Christopher và Li Zhaohua (2019) khi nghiên cứu các ngân hàng Châu Á giai đoạn 2002–2016 nhận thấy quy định vốn có tác động tiêu cực đến vốn tự có và không làm giảm rủi ro đáng kể. Leonardo Gambacorta và Andrés Murcia (2019) chỉ ra chính sách vĩ mô tại Mỹ Latinh có tác động nhanh hơn khi phối hợp chặt chẽ với chính sách tiền tệ. Yener Altunbas, Mahir Binici và Leonardo Gambacorta (2018) kết luận chính sách an toàn vĩ mô thắt chặt hiệu quả hơn trong việc hạn chế rủi ro so với chính sách nới lỏng. Tại Việt Nam, Trịnh Thị Thủy (2015) phân tích thực trạng QLNN đối với NHTM; Trần Trọng Phong và Cao Việt Thắng (2014) đề xuất hoàn thiện khuôn khổ pháp lý quản trị rủi ro ngân hàng dựa trên chuẩn mực Basel (I, II, III).

Nhóm 3: Các nghiên cứu về QLNN đối với nợ xấu của NHTM. Baudino Patrizia và Yun Hyuncheol (2017) thuộc BIS chỉ ra tính khả thi của các chính sách xử lý nợ xấu khi gắn kết với chính sách kinh tế vĩ mô và vi mô. Nguyễn Lê Nguyên Dung (2019) đề xuất giải pháp phối hợp liên ngành nhằm nâng cao năng lực xử lý nợ của VAMC gắn với tái cơ cấu các tổ chức tín dụng. Nguyễn Tiến Đông (2019) và Nguyễn Thu Hương (2016) tập trung vào giải pháp phát triển thị trường mua bán nợ xấu tập trung và cơ chế định giá nợ xấu tại Việt Nam. Đề tài cấp ngành của Tô Ngọc Hưng (2013) nghiên cứu xử lý nợ xấu trong quá trình tái cấu trúc NHTM. Phạm Tiên Phong và cộng sự (2014) thuộc NHNN xây dựng khuôn khổ chính sách an toàn vĩ mô cho hệ thống tài chính giai đoạn 2018–2023. Nguyễn Trí Hiếu (2012) nghiên cứu tái cấu trúc ngân hàng và xử lý nợ xấu ở cấp độ quốc gia.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Qua tổng hợp tài liệu, tác giả chỉ ra 5 điểm hạn chế của các công trình đi trước: (1) Nghiên cứu về chính sách QLNN đối với nợ xấu mới được quan tâm sau khủng hoảng tài chính, chưa cập nhật kịp thời sự thay đổi nhanh của môi trường pháp lý Việt Nam; (2) Thiếu một khung cơ sở lý luận thống nhất và toàn diện về QLNN đối với nợ xấu của NHTM; (3) Rất ít công trình đi sâu phân tích có hệ thống những khó khăn, bất cập trong khâu thực thi QLNN; (4) Phương pháp nghiên cứu chủ yếu đơn lẻ (thuần túy định tính hoặc định lượng), thiếu sự kết hợp đan xen giữa hai phương pháp; (5) Các đề xuất giải pháp trước đây còn mang tính định tính chung chung, tính khả thi thực tế chưa cao. Từ đó, luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: thiết lập khung lý luận thống nhất, đánh giá thực trạng bằng phương pháp hỗn hợp và xây dựng các nhóm giải pháp đồng bộ cho hệ thống NHTM Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng các khái niệm và chuẩn mực quốc tế kết hợp quy định pháp luật Việt Nam để làm rõ bản chất nợ xấu và QLNN đối với nợ xấu:

• Khái niệm nợ xấu: Luận án tổng hợp định nghĩa của ECB (2001 - căn cứ trên khả năng thu hồi), IMF (2004 - nợ quá hạn từ 90 ngày trở lên hoặc có nghi ngờ về khả năng trả nợ), Ủy ban Basel (2000 - vi phạm nghĩa vụ thanh toán trên 90 ngày hoặc thủ tục phá sản). Luận án thống nhất sử dụng khái niệm theo quy định của NHNN Việt Nam tại Thông tư số 02/2013/TT-NHNN: nợ xấu gồm nợ nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn, quá hạn 91–180 ngày, trích lập dự phòng cụ thể 10%), nhóm 4 (nợ nghi ngờ, quá hạn 181–360 ngày, trích lập dự phòng cụ thể 50%) và nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn, quá hạn trên 360 ngày, trích lập dự phòng cụ thể 100%).
• Nguyên nhân phát sinh nợ xấu: Luận án phân loại thành 3 nhóm nguyên nhân chính: (1) Môi trường khách quan (thiên tai, hệ thống pháp lý, xử lý tài sản bảo đảm, đạo đức khách hàng); (2) Kinh tế vĩ mô (chu kỳ kinh tế, bùng nổ tín dụng theo Kiyotaki và Moore 1997, Geanakoplos và Zame 2009); (3) Chủ quan từ phía ngân hàng (tăng trưởng tín dụng nóng theo Sinkey và Greenwalt 1991, lãi suất cho vay cao theo Rajan và Zingales 2003, nới lỏng điều kiện cấp tín dụng theo Waweru và Kalini 2009).
• Nội dung QLNN đối với nợ xấu: Luận án xác định 4 trụ cột can thiệp của NHTW/NHNN gồm: (1) Hoàn thiện môi trường pháp lý cho hoạt động tín dụng; (2) Tổ chức thực hiện QLNN (phân loại nợ, trích lập dự phòng, xử lý tài sản bảo đảm, tái cơ cấu, thành lập VAMC); (3) Kiểm tra, thanh tra, giám sát nợ xấu; (4) Xử lý vi phạm trong hoạt động cấp tín dụng.

Quy trình nghiên cứu được triển khai theo 6 bước tuần tự:

• Bước 1: Xác định chủ đề, đối tượng nghiên cứu và định vị tiếp cận.
• Bước 2: Xây dựng cơ sở lý luận, đề xuất mô hình, thang đo và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế.
• Bước 3: Thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp.
• Bước 4: Phân tích thực trạng nợ xấu, kiểm định mô hình định lượng và các yếu tố tác động.
• Bước 5: Phân tích bối cảnh, dự báo diễn biến nợ xấu và đề xuất giải pháp, kiến nghị.
• Bước 6: Soạn thảo hoàn thiện luận án và bảo vệ.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Sử dụng phương pháp thống kê, mô tả, đối chiếu, so sánh và suy diễn - tổng hợp để phân tích khung pháp lý, dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thường niên của NHNN, Tổng cục Thống kê, các văn bản quy phạm pháp luật (Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, Quyết định 254/QĐ-TTg, Quyết định 843/QĐ-TTg, Nghị quyết 42/2017/QH14, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2017). Bên cạnh đó, tác giả tiến hành phỏng vấn bán cấu trúc 18 chuyên gia và nhà nghiên cứu tại các trường đại học, viện nghiên cứu và ngân hàng (thực hiện từ tháng 10/2019 đến tháng 12/2019, thời lượng mỗi cuộc phỏng vấn từ 60 đến 90 phút).
• Nghiên cứu định lượng: Xây dựng phiếu khảo sát gồm thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 - Rất thấp đến 5 - Rất cao). Tác giả thực hiện điều tra thử trên 10 người trước khi gửi chính thức hơn 200 bảng hỏi qua bưu điện, thư điện tử và phát trực tiếp trong khoảng thời gian từ tháng 01/2020 đến tháng 02/2020. Kết quả thu về 162 bảng hỏi hợp lệ từ nhân sự quản lý và nghiệp vụ tại 35 NHTM Việt Nam. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS thông qua kiểm định độ tin cậy thang đo, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA) và phân tích hồi quy bội.

Dưới đây là bảng tổng hợp đặc điểm mẫu khảo sát định lượng (Bảng 1.1 trong luận án):

Tiêu chí phân loại	Số lượng (N=162)	Tỷ lệ (%)
Vị trí công tác của người trả lời
Thành viên Ban Kiểm soát	6	3,70%
Tổng Giám đốc, Phó Tổng Giám đốc	18	11,11%
Lãnh đạo Ban/Khối Quản trị rủi ro, Pháp chế và AMC	20	12,35%
Nhân viên Khối Quản trị rủi ro, Pháp chế và AMC	118	72,84%
Loại hình ngân hàng
NHTM Nhà nước (100% vốn Nhà nước)	10	6,17%
NHTM Cổ phần có vốn Nhà nước (> 50%)	17	10,49%
NHTM Cổ phần khác	135	83,33%
Quy mô lao động
Dưới 3.000 người	56	34,57%
Từ 3.000 đến dưới 10.000 người	60	37,04%
Từ 10.000 đến dưới 20.000 người	26	16,05%
Trên 20.000 người	20	12,35%
Quy mô vốn điều lệ
Dưới 5.000 tỷ đồng	54	33,33%
Từ 5.000 đến dưới 10.000 tỷ đồng	44	27,16%
Từ 10.000 đến dưới 20.000 tỷ đồng	28	17,29%
Từ 20.000 đến dưới 30.000 tỷ đồng	7	4,32%
Từ 30.000 tỷ đồng trở lên	29	17,90%
Thời gian hoạt động (Tuổi ngân hàng)
Dưới 5 năm	6	3,70%
Từ 5 đến dưới 10 năm	13	8,02%
Từ 10 đến dưới 15 năm	28	17,28%
Từ 15 đến dưới 25 năm	33	20,37%
Từ 25 năm trở lên	82	50,62%

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 thực hiện tổng quan các nhóm công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến quản lý nợ xấu tại NHTM, QLNN đối với hoạt động ngân hàng và QLNN đối với nợ xấu. Tác giả phân tích điểm mạnh, hạn chế của các nghiên cứu tiền nhiệm và chỉ ra khoảng trống nghiên cứu tại Việt Nam. Đồng thời, chương này thiết lập chi tiết quy trình nghiên cứu 6 bước, xây dựng phương pháp luận kết hợp định tính và định lượng, xác định nguồn dữ liệu thứ cấp và mô tả cụ thể quá trình thu thập dữ liệu sơ cấp từ 18 cuộc phỏng vấn chuyên gia và 162 phiếu khảo sát điều tra hợp lệ tại 35 NHTM Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại

Chương 2 làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng về chức năng của NHTM (thủ quỹ xã hội, trung gian tín dụng, trung gian thanh toán); các khái niệm, phân loại và hệ thống 6 chỉ tiêu đo lường nợ xấu (tổng nợ xấu, tỷ lệ nợ xấu/tổng dư nợ, tỷ lệ nợ khó đòi, tỷ lệ xóa nợ/tổng dư nợ, tỷ lệ dự phòng tổn thất tín dụng/tổng dư nợ, tỷ lệ dự phòng/nợ xấu). Tác giả phân tích tác động tiêu cực của nợ xấu tới chi phí hoạt động, thanh khoản, nguồn vốn và sự ổn định hệ thống.

Chương này luận giải tính tất yếu khách quan của QLNN đối với nợ xấu và phân tích 4 nội dung QLNN của NHTW: (1) Xác lập môi trường pháp lý cho hoạt động tín dụng; (2) Tổ chức thực hiện QLNN (quy định phân loại nợ nhóm 3, 4, 5, trích lập DPRR, cơ cấu lại thời hạn trả nợ, xử lý tài sản bảo đảm, vận hành mô hình VAMC); (3) Kiểm tra, giám sát nợ xấu; (4) Xử lý vi phạm vượt ngưỡng an toàn. Tác giả đề xuất mô hình nghiên cứu lý thuyết đánh giá tác động của 4 nội dung này tới hiệu quả QLNN đối với nợ xấu, phân tích các nhóm yếu tố ảnh hưởng (môi trường, NHTW, NHTM), đồng thời tổng hợp bài học kinh nghiệm QLNN đối với nợ xấu từ một số quốc gia.

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 3 khái quát cơ cấu tổ chức NHNN và hệ thống NHTM Việt Nam, phân tích diễn biến nợ xấu giai đoạn 2010–2019 gắn liền với biến động tăng trưởng tín dụng, lạm phát, lãi suất cho vay và quy mô tài sản ngân hàng. Tác giả đánh giá thực trạng triển khai 4 nội dung QLNN tại Việt Nam, phân tích kết quả định lượng từ 162 mẫu khảo sát qua phân tích nhân tố khám phá EFA đối với 4 biến độc lập (Bảng 3.8) và biến phụ thuộc (Bảng 3.9), phân tích nhân tố khẳng định CFA (Bảng 3.10), ma trận tương quan (Bảng 3.11) và kết quả hồi quy bội (Bảng 3.12).

Chương 3 cũng đánh giá thực trạng các yếu tố tác động từ môi trường (Bảng 3.13), từ NHNN (Bảng 3.14), từ NHTM (Bảng 3.15) và thực trạng hiệu quả QLNN (Bảng 3.16). Tác giả tổng kết các thành tựu đạt được (tỷ lệ nợ xấu giảm dần, hệ thống pháp lý từng bước hoàn thiện với Nghị quyết 42/2017/QH14, mô hình VAMC phát huy tác dụng bước đầu), đồng thời chỉ ra các hạn chế: khuôn khổ pháp lý về xử lý tài sản bảo đảm và thi hành án còn vướng mắc; bộ máy thanh tra giám sát nhiều tầng trung gian, nặng về kiểm tra tuân thủ; tiến độ tái cơ cấu tự nguyện còn chậm; tỷ lệ nợ nhóm 5 có khả năng mất vốn có xu hướng tăng nhanh.

Chương 4: Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương 4 đưa ra các dự báo về bối cảnh tín dụng trong nước, quốc tế và xu hướng biến động nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam. Tác giả xác định rõ các quan điểm và định hướng hoàn thiện QLNN đối với nợ xấu giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu định tính và định lượng, chương này đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện môi trường pháp lý: Hoàn thiện quy định về xử lý tài sản bảo đảm, luật hóa các quy định tại Nghị quyết số 42/2017/QH14 thành luật chung, hoàn thiện cơ chế tố tụng và thi hành án tín dụng.
2. Nhóm giải pháp tăng cường tổ chức thực hiện: Nâng cao năng lực tài chính và quyền hạn xử lý nợ thực chất của VAMC, phát triển thị trường mua bán nợ tập trung, đẩy nhanh tái cơ cấu và sáp nhập các ngân hàng yếu kém.
3. Nhóm giải pháp tăng cường công tác thanh tra, giám sát: Đổi mới cơ cấu bộ máy thanh tra giám sát theo hướng tinh gọn, chuyển từ thanh tra tuân thủ sang thanh tra trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision), ứng dụng công nghệ thông tin trong cảnh báo sớm nợ xấu.
4. Nhóm giải pháp về xử lý vi phạm: Thiết lập chế tài nghiêm khắc đối với các trường hợp vi phạm tỷ lệ an toàn vốn, che giấu nợ xấu hoặc cấp tín dụng sai quy định. Chương 4 khép lại bằng các kiến nghị cụ thể gửi tới Chính phủ và các bộ ngành liên quan (Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Tòa án nhân dân tối cao) nhằm đồng bộ hóa quy trình xử lý tài sản bảo đảm và định giá nợ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới chủ yếu trên 3 phương diện:

• Về mặt học thuật và lý luận:

  • Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về QLNN của NHTW đối với nợ xấu của hệ thống NHTM, bao gồm khái niệm, mục tiêu, công cụ, phương pháp và 4 nội dung can thiệp chủ yếu.
  • Xây dựng mô hình nghiên cứu lý thuyết và hệ thống thang đo đánh giá tác động của 4 nội dung QLNN (môi trường pháp lý; tổ chức thực hiện; kiểm tra, giám sát; xử lý vi phạm) đến hiệu quả QLNN đối với nợ xấu của hệ thống NHTM.
  • Vận dụng phương pháp tiếp cận hỗn hợp đan xen (định tính qua phỏng vấn chuyên gia và định lượng qua hồi quy bội trên mẫu khảo sát 162 đáp viên tại 35 NHTM).

• Về mặt đánh giá thực tiễn:

  • Phân tích thực trạng triển khai QLNN đối với nợ xấu của NHNN Việt Nam giai đoạn 2010–2019 theo 4 nội dung cụ thể.
  • Đo lường mức độ tác động của các nhân tố môi trường, nhân tố từ NHNN và nhân tố từ bản thân các NHTM tới hoạt động QLNN.
  • Chỉ rõ các nút thắt thực tiễn: sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật ngân hàng và pháp luật tố tụng dân sự/thi hành án trong xử lý tài sản bảo đảm; cơ cấu thanh tra giám sát cồng kềnh; việc xử lý nợ xấu triệt để còn ở mức thấp và tỷ lệ nợ nhóm 5 có xu hướng tăng nhanh.

• Về mặt chính sách và giải pháp:

  • Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn 2030 tập trung vào hoàn thiện môi trường thể chế, nâng cao hiệu lực tổ chức thực hiện, chuyển đổi mô hình thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro và hoàn thiện chế tài xử lý vi phạm tín dụng.
  • Đưa ra các kiến nghị liên ngành gửi Chính phủ và các cơ quan tư pháp nhằm tạo hành lang pháp lý thông suốt cho việc xử lý nợ xấu và vận hành thị trường mua bán nợ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo giới hạn phạm vi nghiên cứu được công bố trong văn bản luận án:

• Hạn chế về phạm vi: Khảo sát và phân tích thực trạng chỉ tập trung vào 35 NHTM Việt Nam (NHTM nhà nước và NHTM cổ phần), chưa bao quát khối chi nhánh ngân hàng nước ngoài và NHTM 100% vốn nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Về nội dung, nghiên cứu chỉ tập trung vào nợ xấu phát sinh từ hoạt động cấp tín dụng (cho vay), chưa mở rộng sang các nghĩa vụ tài chính ngoài bảng khác. Dữ liệu thực trạng dừng ở mốc thời gian năm 2019, chưa phản ánh các tác động phát sinh từ đại dịch Covid-19 đối với nợ xấu ngân hàng giai đoạn sau năm 2020.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng (bao gồm ngân hàng nước ngoài, công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân); cập nhật chuỗi số liệu sau năm 2020 để đánh giá tác động của bối cảnh kinh tế mới; nghiên cứu chuyên sâu việc áp dụng đầy đủ các chuẩn mực Basel II, Basel III và việc luật hóa toàn diện các quy định về xử lý nợ xấu thay thế Nghị quyết thí điểm 42/2017/QH14.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Chính phủ, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp): Cung cấp cơ sở thực tiễn và bằng chứng định lượng để hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật về xử lý tài sản bảo đảm, cơ cấu lại bộ máy thanh tra giám sát ngân hàng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý vận hành thị trường mua bán nợ tập trung thông qua VAMC.
• Các ngân hàng thương mại Việt Nam: Cung cấp khung tham chiếu về các chỉ tiêu an toàn nợ xấu, nguyên nhân gây suy giảm chất lượng tín dụng, hỗ trợ các khối Quản trị rủi ro, Pháp chế và AMC hoàn thiện quy trình phân loại nợ, trích lập dự phòng và kiểm soát rủi ro cho vay.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng, bộ thang đo khảo sát thực chứng trong lĩnh vực QLNN đối với hệ thống ngân hàng thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm nợ xấu được luận án sử dụng dựa trên cơ sở pháp lý và tiêu chí phân loại nào?
Luận án áp dụng khái niệm nợ xấu theo quy định của NHNN tại Thông tư số 02/2013/TT-NHNN. Theo đó, nợ xấu là các khoản nợ thuộc nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn, quá hạn từ 91 đến 180 ngày), nhóm 4 (nợ nghi ngờ, quá hạn từ 181 đến 360 ngày) và nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn, quá hạn trên 360 ngày), được xác định dựa trên hai tiêu chí: thời gian quá hạn từ 91 ngày trở lên hoặc có lo ngại về khả năng trả nợ của khách hàng.

2. Quy mô mẫu và cơ cấu đối tượng khảo sát định lượng của luận án được thực hiện như thế nào?
Nghiên cứu khảo sát 162 bảng hỏi hợp lệ thu thập từ tháng 01/2020 đến tháng 02/2020 tại 35 NHTM Việt Nam. Cơ cấu mẫu gồm: 72,84% nhân viên khối Quản trị rủi ro, Pháp chế, AMC; 12,35% lãnh đạo ban/khối; 11,11% Tổng Giám đốc/Phó Tổng Giám đốc; 3,70% thành viên Ban Kiểm soát. Về loại hình, 83,33% là NHTM cổ phần, 10,49% là NHTM cổ phần có trên 50% vốn nhà nước và 6,17% là NHTM nhà nước nắm giữ 100% vốn.

3. Hoạt động QLNN đối với nợ xấu NHTM được luận án phân chia thành những nội dung chủ yếu nào?
Luận án xác định 4 nội dung trọng tâm: (1) Xác lập môi trường pháp lý cho hoạt động tín dụng; (2) Tổ chức thực hiện QLNN (quy định phân loại nợ, trích lập dự phòng, xử lý tài sản bảo đảm, cơ cấu nợ và hoạt động VAMC); (3) Kiểm tra, giám sát nợ xấu; (4) Xử lý vi phạm khi NHTM có nợ xấu vượt ngưỡng an toàn.

4. Diễn biến nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2010–2019 được ghi nhận như thế nào trong luận án?
Giai đoạn 2011–2013 nợ xấu tăng mạnh: năm 2011 chiếm 3,3% tổng dư nợ; năm 2012 lên 8,6% theo Cơ quan Giám sát ngân hàng và 13% theo Fitch Ratings; năm 2013 có thời điểm tăng 23,73% so với năm 2012. Từ cuối năm 2014, nhờ tái cơ cấu và vận hành VAMC, tỷ lệ nợ xấu giảm dần; đến năm 2019 tỷ lệ nợ xấu duy trì ở mức 3%, trong đó tỷ lệ nợ xấu nội bảng đạt 1,63%.

5. Những hạn chế lớn nhất trong công tác QLNN đối với nợ xấu tại Việt Nam được chỉ ra là gì?
Các hạn chế chính gồm: quy định và hướng dẫn tố tụng thi hành án trong giải quyết tranh chấp tài sản bảo đảm còn thiếu đồng bộ; bộ máy thanh tra giám sát NHNN nhiều tầng trung gian và nặng về kiểm tra tuân thủ quy định thay vì giám sát rủi ro; tiến độ tái cơ cấu tự nguyện tại các NHTM còn chậm; tỷ lệ nợ nhóm 5 có khả năng mất vốn có xu hướng tăng nhanh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Phú Thái đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước của ngân hàng trung ương đối với nợ xấu của hệ thống NHTM, đồng thời phân tích thực trạng quản lý của NHNN Việt Nam giai đoạn 2010–2019 qua 4 nội dung trọng tâm. Bằng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng trên dữ liệu khảo sát 162 mẫu tại 35 NHTM, công trình đã kiểm định mô hình tác động của các hoạt động quản lý đến hiệu quả kiểm soát nợ xấu và chỉ ra những hạn chế thực tiễn trong xử lý tài sản bảo đảm, thanh tra giám sát và tái cơ cấu. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và kiến nghị hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước đối với nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để có cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đên chủ đề luận án, tác giả tổng hợp và phân tích các nghiên cứu đã có. Cụ thể, nhóm các công trình theo các chủ đề sau đây: 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về quản lý nợ xấu của ngân hàng thương mại  Elmira Partovi, Roman Matousek (2019), “Bank efficiency and non- performing loans: Evidence from Turkey”, Research in International Business and Finance, Volume 48, April 2019, Pages 287-309.

Nghiên cứu phát triển mô hình lý thuyết để giải thích mối quan hệ giữa các nhà lập pháp và hoạt động cho vay cũng như cấu trúc vốn của ngân hàng. Trong đó, lượng vốn ngân hàng giữ được xem là cách để phân bổ quyền kiểm soát tài sản, sự lựa chọn giữa các cổ đông của ngân hàng và nhà lập pháp cũng như các cơ quan quản lý.  Anastasiou Dimitrios (2016),“Management and Resolution Methods of Non- performing Loans: A Review of the Literature”, SSRN Electronic Journal. Nợ xấu ngân hàng sẽ dẫn đến những tác động tiêu cực đối với hoạt động cho vay của các ngân hàng và khiến cấp quản lý ngân hàng lo ngại hơn cho tương lai của toàn hệ thống ngân hàng.

Nghiên cứu nghiên cứu đã hệ thống một số phương pháp quản lý nợ xấu đã được đề cập từ các công trình nghiên cứu trước đây, đồng thời xây dựng cơ sở lý thuyết phân biệt rõ giữa quản lý nợ cũ và quản lý nợ xấu.  Phạm Dương Phương Thảo, Nguyễn Linh Đan (2018), “Các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam”, Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng, Số 194- Tháng 7. Tác giả phân tích số liệu của 27 NHTMCP hiện đang hoạt động tại Việt Nam trong giai đoạn 2005 – 2016 để đánh giá và kiểm định tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô, đặc điểm các ngân hàng đến tỷ lệ nợ xấu của NHTMCP. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng ở năm trước càng cao thì sẽ làm cho tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng hiện tại càng gia tăng.

9  Mazzu Sebastiano, Muriana Francesco (2018), “A Strategic Approach to Non-Performing Loans Treatment in Banking: Options and Rules for Decision- Making”, International Research Journal of Finance and Economics, Issue 166, March, 2018. Nghiên cứu tiến hành điều tra các lựa chọn chiến lược mà các ngân hàng khu vực Châu Âu. Cụ thể, ECB xác định bốn thành phần cơ bản là đánh giá môi trường hoạt động; phát triển chiến lược, thực hiện kế hoạch và đưa chiến lược áp dụng vào quy trình quản lý. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất một số quy tắc hoạt động khả thi mà các ngân hàng nên xem xét khi họ thực hiện các thủ tục hoạch định chiến lược và đưa ra quyết định trong việc lựa chọn các phương án giảm nợ xấu.

 Nguyễn Thị Hoài Phương (2012), Quản lý nợ xấu tại ngân hàng thương mại Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Trường ĐH Kinh tế Quốc dân. Tác giả đã hệ thống các vấn đề mang tính lý thuyết về nợ xấu và quản lý nợ xấu tại các NHTM, nghiên cứu các kinh nghiệm về quản lý nợ xấu từ các công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước. Trên cơ sở đó, qua việc phân tích dữ liệu thu thập được, tác giả làm rõ thực trạng về tình hình nợ xấu và quản lý nợ xấu tại các NHTM Việt Nam và xác định những hạn chế còn tồn tại trong hoạt động quản lý nợ xấu tại ngân hàng hiện nay.