MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu: Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nên có điều kiện tự nhiên và khí hậu phù hợp để phát triển nhiều loại cây rau quả thuộc các dạng, từ quả ôn đới như mận, đào, đến quả cận nhiệt đới như vải thiều, hay quả nhiệt đới như cam, lê, táo, măng cụt, sầu riêng, và các loại rau vụ đông như dưa chuột, cà chua, khoai tây, đặc biệt là ở khu vực miền Tây Nam bộ, vùng đất với những vườn rau quả quanh năm. Do đó, ngành rau quả còn đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển nông thôn và giải quyết việc làm cho người lao động. Tuy nhiên, Việt Nam nhập khẩu lượng rau quả cũng rất lớn, nhất là từ thị trường Trung Quốc, đặc biệt kể từ khi Việt Nam thực hiện cắt giảm thuế xuất nhập nhẩu theo chương trình " Thu hoạch sớm" (EHP) được ký kết trong khuôn khổ hiệp định ACFTA, qua đó tất cả mức thuế nhập khẩu rau quả tươi của Trung Quốc là 0% từ 1/1/2008.
Thêm vào đó, Trung Quốc là thị trường rộng lớn, điều kiện tự nhiên thuận lợi và khí hậu ôn đới nên các mặt hàng rau quả Trung Quốc luôn được sản xuất với số lượng lớn và có tính tương đồng với rau quả Việt Nam. Do đó, gây nên sự cạnh tranh ác liệt với rau quả Việt Nam, chi phối thị trường và gây ảnh hưởng không nhỏ đến người nông dân và phát triển nông nghiệp Việt Nam. Không những thế rau quả Trung Quốc luôn tiềm ẩn những nguy cơ mất vệ sinh an toàn thực phẩm, dư lượng chất bảo quản vượt quá mức cho phép gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe người dân. Thế nhưng công tác quản lý rau quả nhập khẩu Trung Quốc vẫn còn rất hạn chế ngay từ khâu xây dựng chính sách đến tôt chức thực hiện và sự phối hợp giữa các bộ ngành liên quan còn rất lỏng lẻo.
Trước tình hình đó, vấn đề đặt ra là công tác quản lý của Việt Nam cần thực hiện như thế nào để tăng cường hiệu quả công tác quản lý nhà nước đối với rau quả nhập khẩu từ Trung Quốc để kiểm soát tốt chất lượng, nguồn gốc cũng như phòng chống gian lận thương mại qua đó cũng hạn chế mức ảnh hưởng của rau quả Trung Quốc đến phát triển nông nghiệp Việt Nam? Với tầm quan trọng và ý nghĩa nói trên, tác giả đã chọn đề tài “Quản lý nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam” làm nội dung nghiên 2 cứu của luận văn. Qua đó có thể phân tích rõ thực trạng quản lý nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam, đánh giá ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân. Đồng thời đưa ra khuyến nghị giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu Việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần làm rõ thực trạng quản lý nhà nước đối với rau quả nhập khẩu từ Trung Quốc, từ đó chỉ ra những kết quả, hạn chế và nguyên nhân gây ra hạn chế trong công tác quản lý của các cơ quan chức năng.
Để từ đó đưa ra những giải pháp kiến nghị nhằm tăng cường công tác quản lý Nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam trong thời gian tới. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài: Luận văn nghiên cứu lý luận và thực tiễn về nội dung công tác quản lý của nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc. Phạm vi nghiên cứu: - Không gian nghiên cứu: quản lý nhà nước về nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam - Thời gian nghiên cứu: luận văn tập trung nghiên cứu hoạt động quản lý rau quả nhập khẩu từ Trung Quốc giai đoạn 2009 – 2014 và khuyến nghị giải pháp đến năm 2020. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận văn sử dụng phương pháp tổng hợp, phỏng vấn chuyên gia, kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu phổ biến khác trong kinh tế như phương pháp phân tích, phương pháp thống kê, phương pháp so sánh.
Các dữ liệu thứ cấp được thu thập thông qua các giáo trình, báo cáo, tài liệu thống kê, báo, tạp chí, các kết quả của một số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận văn đã được công bố, các website của Tổng cục Thống kê, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hiệp hội Rau quả Việt Nam,Tổ chức thương mại thế giới (WTO), … Các nguồn dữ liệu này được trích dẫn trực tiếp trong luận văn và được ghi chú chi tiết trong phần tài liệu tham khảo. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài Với tất cả những tài liệu tôi sưu tầm được, cho đến nay, ở trong nước chưa có bất kỳ đề tài nào đã được công bố có chủ đề trùng với tên đề tài này. Liên quan đến nội dung nghiên cứu liên quan đến đề tài như: Tác giả Lương Đăng Ninh, 2004 với tác phẩm: "Đổi mới quản lý nhà nƣớc về hoạt động xuất nhập khẩu trên địa bàn các tỉnh biên giới Việt Nam - Trung Quốc'', nhà xuất bản Khoa học xã hội,. Tác phẩm này đã phân tích về thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa trên địa bàn các tỉnh biên giới Việt Trung, đồng thời đưa ra các khuyến nghị giải pháp để hoàn thiện, đổi mới công tác quản lý đó.
Tuy nhiên tác phẩm này mới chỉ phân tích chung chung về xuất nhập khẩu hàng hóa Việt Nam với Trung Quốc chứ chưa đi sâu phân tích cụ thể từng mặt hàng nào cả, hay nói cách khác là chưa phân tích riêng về quản lý nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc. Nghiên cứu của Ủy ban quốc gia về hợp tác kinh tế quốc tế, 2006 “Nghiên cứu Tác động của khu vực mậu dịch tự do ASEAN-Trung Quốc đối với Việt Nam”. Nghiên cứu này được thực hiện qua 12 chuyên đề về cả 3 lĩnh vực thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ và đầu tư. Đối với từng lĩnh vực, các chuyên đề đã tổng quan tình hình thực tế và các chính sách được áp dụng để từ đó đánh giá tác động của Khu vực mậu dịch tự do ASEAN-Trung Quốc tới nền kinh tế Việt Nam.
Nghiên cứu chưa đi sâu phân tích tác động của khu vực mậu dich tự do ASEAN- Trung Quốc đến quản lý nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam. Tác giả Ning Zhang, Minzu University of China, 2010 "Rereach on trading relation between China and Vietnam" Trong tác phẩm tác giả có phân tích về tình hình thương mại của Việt Nam và Trung Quốc, sự mất cân bằng trong quan hệ thương mại và các rào cản trong thương mại giữa hai nước. Tuy nhiên, tác phẩm cũng không đi sâu phân tích đối với ngành hàng cụ thể nào. Viện nghiên cứu rau quả, 2012, đề tài nghiên cứu khoa học " Nghiên cứu thị trƣờng rau quả Việt Nam", đề tài có sự nghiên cứu tổng quát và sâu rộng về các 4 vấn đề của thị trường rau quả Việt Nam như: tiêu thụ, sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, quản lý.
Do đó, trong đó có phân tích về nhập khẩu rau quả và quản lý nhập khẩu rau quả Việt Nam nhưng chỉ là một phần và chưa có nghiên cứu cụ thể trong quản lý nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc. Như vậy, qua nghiên cứu các công trình khoa học liên quan đến đề tài, có thể thấy chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách toàn diện, cụ thể về quản lý nhà nước đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc. Do đó, việc lựa chọn đề tài " Quản lý Nhà nƣớc đối với nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc vào Việt Nam" để nghiên cứu là cấp thiết, đáp ứng được yêu cầu cả về mặt lý luận và thực tiễn. Luận văn sẽ cung cấp cái nhìn tổng thể nhất về thực trạng nhập khẩu rau quả từ Trung Quốc cũng như phân tích một cách hệ thống các khâu quản lý của nhà nước đối với rau quả nhập khẩu từ Trung Quốc, đồng thời đưa ra những điểm tích cực và hạn chế trong công tác quản lý.
Qua đó, sẽ đưa ra các khuyến nghị giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động quản lý rau quả nhập khẩu từ Trung Quốc. 5 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI NHẬP KHẨU HÀNG HÓA 1. Khái niệm và vai trò của quản lý nhà nƣớc về nhập khẩu hàng hóa. Khái niệm quản lý nhà nước và quản lý nhà nước về nhập khẩu hàng hóa.
Quản lý nhà nước là một phạm trù gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước, ra đời với tính chất là loại hoạt động quản lý xã hội. " Quản lý nhà nước chính là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan quản lý nhà nước tiến hành đối với tất cả mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội, trên tất cả các mặt của đời sống xã hội bằng cách sử dụng quyền lực nhà nước có tính cưỡng chế đơn phương nhằm mục tiêu phục vụ lợi ích chung của cả cộng đồng, duy trì ổn định, an ninh trật tự và thúc đẩy xã hội phát triển theo một định hướng thống nhất của nhà nước"[7]. Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội. Quản lý nhà nước được xem là một hoạt động chức năng của nhà nước trong quản lý xã hội và có thể xem là hoạt động chức năng đặc biệt.
Hoạt động quản lý nhà nước chủ yếu và trước hết được thực hiện bởi tất cả các cơ quan nhà nước, song có thể các tổ chức chính trị - xã hội, đoàn thể quần chúng và nhân dân trực tiếp thực hiện nếu được nhà nước uỷ quyền, trao quyền thực hiện chức năng của nhà nước theo quy định của pháp luật. Nhập khẩu hàng hóa là một bộ phận không thể thiếu của hoạt động thương mại quốc tế của mỗi quốc gia. Do đó, để có thể nghiên cứu rõ về quản lý nhà nước đối với hoạt động nhập khẩu cần làm rõ khái niệm quản lý nhà nước đối với hoạt động thương mại quốc tế. Trong cuốn Lý thuyết về quản lý thương mại (A theory of managed trade) của đại học Columbia, Hoa Kỳ (1998), hai nhà kinh tế Kyle Bagwell và Robert W.
Staiger đã nhắc đến khái niệm về quản lý thương mại " Thực chất quản lý hoạt động thương mại quốc tế là việc sử dụng các công cụ cần thiết nhằm đảm báo cân bằng cán cân thương mại quốc gia.