Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu về tôn giáo Tác phẩm "Mác, Ăngghen, Lênin bàn về tôn giáo" của Nguyễn Đức Sự (2001), là tác phẩm nghiên cứu sâu về lý luận chung về TG. Trong tác phẩm này, tác giả đã chọn lọc và trích tuyển các tác phẩm của C.Ăngghen và phần trích tuyển các tác phẩm của V. Đây là những tác phẩm của C.Lênin có liên quan đến vấn đề TG và thể hiện quan điểm về TG, nhất là đề cập đến mặt tiêu cực và sự lợi dụng TG của giai cấp thống trị trong bối cảnh, điều kiện lịch sử đương đại.
Mặt khác, các tác phẩm của C.Lênin chủ yếu nói đến vấn đề chính trị, đấu tranh giai cấp, vai trò của TG trong đời sống xã hội mà chưa đi sâu vào vấn đề quản lý các hoạt động của TG [93] Công tác tôn giáo, từ quan điểm Mác-Lênin đến thực tiễn Việt Nam của tác giả Ngô Hữu Thảo (2013) đã hệ thống các quan điểm của các nhà kinh điển Mác- Lênin về công tác TG. Qua đó tác giả rút ra một số vấn đề cần quan tâm: (1) Để phát huy những mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của TG cần gắn liền với quá trình phát triển kinh tế của đất nước, của từng địa phương; (2) Giải quyết vấn đề TG gắn với quá trình xây dựng đời sống văn hóa - xã hội; (3) Giải quyết vấn đề TG trong mối liên hệ với thượng tầng xã hội; (4) Giải quyết vấn đề TG phải gắn liền với việc đảm bảo chính sách dân tộc, quan hệ quốc tế và đấu tranh ngăn chặn hành vi lợi dụng TG [97]. Trong tác phẩm: "Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo" của Lê Hữu Nghĩa, Nguyễn Đức Lữ (Đồng chủ biên) (2003), các tác giả đã trình bày những vấn đề cốt lõi quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về TG, đoàn kết TG, đoàn kết dân tộc; về vấn đề QLNN đối với hoạt động TG. Đặc biệt, các tác giả làm sáng tỏ tư tưởng, cách ứng xử đối với TG, coi TG là đạo đức, là văn hóa cần phát huy, là nhu cầu tinh thần chính đáng của một bộ phận nhân dân cần được tôn trọng và kiên quyết xử lý hành vi lợi dụng TN, TG [80].
10 Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Lữ (2007): Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tác giả đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về TG; đề ra một số nguyên tắc trong công tác TG ở Việt Nam hiện nay như: Khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của TG phải gắn liền với quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới; tôn trọng và đảm bảo quyền tự do TN, TG của nhân dân; phải có quan điểm lịch sử, cụ thể khi giải quyết vấn đề TG; phân biệt rõ hai mặt nhu cầu TN, TG với lợi dụng TN, TG [73]. Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam của Đặng Nghiêm Vạn (2012), tác giả nghiên cứu một cách có hệ thống về những vấn đề lý luận liên quan đến TG ở Việt Nam, đặc điểm, vai trò của TG Việt Nam trong đời sống hiện nay, nhất là trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng, dân chủ hóa đời sống xã hội, các nhận định về diễn biến và xu thế của TG trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tác giả đề xuất một số giải pháp về các định hướng công tác TG của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với hoạt động TG. Trong đó, tác giả đề cao nhu cầu chính đáng của nhân dân và trách nhiệm của Nhà nước trong bảo hộ TG với vai trò là chủ thể QLNN [122].
Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay của Trương Hải Cường (2012), tác giả nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn của TN, TG ở Việt Nam hiện nay, thông qua cách tiếp cận từ bên trong và tiếp cận bên ngoài. Tác giả lý giải về vấn đề tâm linh và vấn đề xã hội của TG qua đó khẳng định rằng: có TG tâm linh và TG xã hội, tìm ra những điểm chung về TN, TG từ hai cách tiếp cận trên. Đồng thời luận giải một số vấn đề đặt ra trong cách ứng xử sao cho phù hợp với TN, TG ở Việt Nam [45]. Sách tham khảo Nhà nước, tôn giáo, pháp luật của Đỗ Quang Hưng (2014), tác giả đã khái quát lộ trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp TG của nhà nước Việt Nam trong nỗ lực hướng tới một môi trường thích hợp để các cộng đồng TG không những thực hiện tốt pháp luật với tư cách công dân mà còn qua luật pháp về TG có thể tìm thấy sự thỏa mãn đời sống tâm linh, đồng thời đề xuất những kiến nghị (dưới góc độ chuyên môn) đối với việc xây dựng một nhà nước pháp quyền về TG ở nước ta hiện nay [65].
Ở một nghiên cứu khác, tác giả Chu Văn Tuấn (2016), qua bài viết: Quan điểm 11 của Đảng Cộng sản Việt Nam về TG trong văn kiện đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Bài viết tác giả đã cho thấy: Ngoài những điểm kế thừa, bổ sung, phát triển quan điểm của các Đại hội trước, tại văn kiện Đại hội lần thứ XII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa ra một số quan điểm về TN, TG như: (1) Tôn trọng và đảm bảo quyền tự do TN, TG; (2) Phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các TG; (3) Hoàn thiện chính sách, pháp luật về TG. Tác giả cũng khẳng định những quan điểm cơ bản đó làm nền tảng cho nhà nước xây dựng các chính sách và pháp luật về TG [119]. Trao đổi kinh nghiệm trong công tác vận động chức sắc, tín đồ tôn giáo của Lê Đình Nghĩa (2019), tác giả công bố nghiên cứu, đánh giá về hoạt động của các địa phương trong thực hiện công tác vận động chức sắc, tín đồ các TG phát huy vai trò của họ để định hướng giáo hội, vận động tín đồ tham gia các phong trào thi đua yêu nước, các hoạt động xã hội, từ thiện, nhân đạo; hoạt động TG tuân thủ pháp luật và có tiếng nói lên án, đấu tranh với các đối tượng cực đoan lợi dụng TG vi phạm pháp luật.
Đồng thời tác giả cũng làm rõ những hạn chế, bất cấp của hệ thống chính trị trong nhận thức về TG và công tác TG; trong công tác vận động quần chúng TG nói chung và vận động chức sắc, nhà tu hành và đề ra các giải pháp khắc phục có giá trị tham khảo đối với đề tài Luận án [82]. Giáo trình tôn giáo và tín ngưỡng của Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình đề cập đến những vấn đề cơ bản của TG, TN, quan điểm của Đảng, chính sách Nhà nước về TG, công tác TG cũng như QLNN về hoạt động TG, TN, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố lập trường tư tưởng chính trị về TG. Giáo trình cung cấp cho NCS nhiều kiến thức về lý luận TN, TG, qua đó bổ sung nhiều khái niệm, quan điểm đối với đề tài Luận án [60]. Phát huy tối đa các nguồn lực tôn giáo của Đỗ Quang Huy (2022), tác giả đã khắc họa, khẳng định những nguồn lực của các TG đóng góp trong xã hội và xây dựng đất nước, nhất là trên lĩnh vực định hướng đạo đức, VH, lối sống XH, an sinh XH, phát triển kinh tế cũng như góp phần trong an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
Tác giả phân tích những hạn chế trong nhận thức, hoạt động của hệ thống chính trị về nhìn nhận, đánh giá vai trò đóng góp của các TG đối với xã hội và đề xuất các giải 12 pháp phát huy tối đa các nguồn lực TG trong xây dựng xã hội, đất nước [64]. Đoàn kết lương - giáo - Sức mạnh "nội sinh" khối đại đoàn kết dân tộc của Lê Hải Bình (2022), tác giả cung cấp cho Luận án khái quát về quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đoàn kết lương - giáo, phát huy các giá trị nhân văn trong TG và với mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” của dân tộc, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng nhất quán khẳng định vị trí và vai trò của tôn giáo trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội qua việc thực hiện chiến lược đoàn kết dân tộc và TG [26]. Hiện tượng tôn giáo mới hiện nay: Thực trạng và giải pháp của Nguyễn Ngọc Quỳnh (2022), tác giả khắc họa sự đa dạng về “Hiện tượng tôn giáo mới” ở Việt Nam, một mặt đáp ứng nhu cầu tâm linh của một bộ phận Nhân dân, mặt khác đã có một số tác động tiêu cực đến đời sống XH. Bài viết góp phần nhận diện những vấn đề đang đặt ra cho công tác nghiên cứu và QLNN với hiện tượng TG mới để có thể vừa đảm bảo tự do TG, TN, vừa bảo tồn, phát triển văn hóa truyền thống, ổn định an ninh, trật tự xã hội và tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc [89].
Các công trình nghiên cứu về đạo Cao Đài của các tác giả trong và ngoài nước Tác phẩm: "The Caodai: A new religious movement" (Đạo Cao Đài: Một phong trào tôn giáo mới) của tác giả Sergei Blagov (1999). Qua nghiên cứu, tác giả đã nhận định quá trình ra đời của đạo Cao Đài là sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn giữa phong trào chính trị TG và tư tưởng truyền thống. Tác giả luận giải, chứng minh sự ra đời của đạo Cao Đài ở Việt Nam chính là quá trình giải quyết xung đột nội tại của các giá trị truyền thống trong xã hội truyền thống phương Đông với các giá trị của nền văn minh phương Tây mới hội nhập. Sự hòa nhập, kết tinh ấy tạo ra tính đặc thù, riêng biệt của TG này tại vùng Nam Bộ, Việt Nam [130].
Nghiên cứu về lịch sử đạo Cao Đài, Gabriel Gobron (1950), có tác phẩm: “History and Philosophy of Caodaism Reformed Buddism, Vietnamese Spiritism” (Lịch sử đạo Cao Đài). Tác giả và vợ của tác giả là một trong những người nước ngoài được ấn phong chức sắc của đạo Cao Đài đầu tiên vào năm 1932. Tác giả tập trung giới thiệu những vấn đề cốt lõi của giáo lý, giáo luật, lễ nghi, tổ chức và lịch sử 13 của đạo Cao Đài. Đặc biệt tác giả phân tích, làm rõ mối quan hệ giữa thuật chiêu hồn và TG chính là cơ sở lý luận, hình thành đạo Cao Đài.