Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ

Bài viết phân tích quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, nêu rõ thách thức và giải pháp.

• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA ĐẠO CAO ĐÀI TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ
• 1.1. Một số vấn đề lý luận về quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài
• 1.2. Những khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài
• 1.3. Nội dung, phương thức quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài
• 1.4. Chủ thể, đối tượng, nguyên tắc của quản lý nhà nước đối với hoạt động của tôn giáo, đạo Cao Đài
• 1.5. Đạo Cao Đài – Hình thành, phát triển và cơ cấu tổ chức
• 1.5.1. Khái lược quá trình hình thành, phát triển của đạo Cao Đài
• 1.5.2. Tổ chức giáo hội và cơ sở thờ tự của đạo Cao Đài
• 1.6. Giáo lý, giáo luật, giáo lễ
• 1.7. Những nét đặc trưng của đạo Cao Đài
• 1.8. Sự cần thiết khách quan của quản lý nhà nước đối với hoạt động của tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài
• 1.9. Thực hiện chức năng của nhà nước. Bảo đảm các hoạt động tôn giáo theo quy định của pháp luật và thỏa mãn nhu cầu tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân
• 1.10. Đảm bảo sự hài hòa giữa hoạt động, phát triển của tôn giáo và phòng chống lợi dụng tôn giáo
• 1.11. Những yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước đối với hoạt động của các tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ
• 1.11.1. Chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo. Bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo
• 1.11.2. Yếu tố chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội
• 1.11.3. Chính sách hội nhập của nhà nước Việt Nam và hoạt động đối ngoại, hợp tác quốc tế của các tôn giáo
• 1.11.4. Các yếu tố thuộc về bản thân của đạo Cao Đài
• 1.12. Kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài
• 1.12.1. Kinh nghiệm quản lý nhà nước về tôn giáo ở nước ngoài
• 1.12.2. Kinh nghiệm quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo, đạo Cao Đài ở một số khu vực ở Việt Nam
• 1.13. Giá trị tham khảo quản lý nhà nước đối với hoạt động của tôn giáo, đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA ĐẠO CAO ĐÀI TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội tác động đến quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.1.1. Đặc điểm tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.1.2. Những tác động của điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội đến quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.2. Quá trình hình thành và thực trạng hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.2.1. Quá trình hình thành, phát triển đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.2.2. Hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.2.3. Một số đặc điểm khác biệt của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.3. Phân tích thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.3.1. Thể chế hóa các văn bản qui phạm pháp luật và quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài
• 2.3.2. Tuyên truyền, phổ biến chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật, quản lý nhà nước về tôn giáo, đạo Cao Đài
• 2.3.3. Tổ chức bộ máy, đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức quản lý nhà nước đối với hoạt động của tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài
• 2.3.4. Công tác thực hiện chính sách, pháp luật đối với đạo Cao Đài
• 2.3.5. Thực hiện phân công, phối hợp trong quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài
• 2.3.6. Thanh tra, kiểm tra và đấu tranh đối với các hoạt động lợi dụng đạo Cao Đài
• 2.3.7. Kết quả và những vấn đề đặt ra trong quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 2.3.7.1. Những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân
• 2.3.7.2. Một số vấn đề đặt ra trong quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TIẾP TỤC HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG CỦA ĐẠO CAO ĐÀI TRÊN ĐỊA BÀN CÁC TỈNH DUYÊN HẢI NAM TRUNG BỘ
• 3.1. Dự báo xu hướng phát triển, hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 3.1.1. Củng cố đức tin, phát triển Hội thánh, đồng hành với dân tộc, chấp hành luật pháp
• 3.1.2. Phát triển các hệ phái gắn liền với hội nhập, quan hệ quốc tế và đa dạng hóa tôn giáo
• 3.1.3. Hướng đến giải quyết các vấn đề an sinh xã hội, chịu tác động của xu hướng thực dụng, kinh tế hóa tôn giáo, gia tăng khiếu kiện đòi lại đất đai, cơ sở thờ tự
• 3.1.4. Tiềm ẩn tính xung đột, ly khai, hạn chế trong điều hành, quản lý và chịu tác động, lôi kéo của các thế lực thù địch
• 3.2. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo và phương hướng tiếp tục hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài
• 3.2.1. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo
• 3.2.2. Phương hướng tiếp tục hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 3.3. Một số giải pháp tiếp tục hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ
• 3.3.1. Nâng cao nhận thức của các cấp ủy Đảng, chính quyền về hoạt động tôn giáo của đạo Cao Đài
• 3.3.2. Tăng cường vai trò của cả hệ thống chính trị trong vận động quần chúng đối với tín đồ, chức sắc đạo Cao Đài
• 3.3.3. Thường xuyên rà soát, bổ sung, sửa đổi chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo, đạo Cao Đài theo hướng hội nhập quốc tế
• 3.3.4. Củng cố tổ chức bộ máy, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức thực hiện quản lý nhà nước về tôn giáo, đạo Cao Đài
• 3.3.5. Phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội bền vững vùng đồng bào tôn giáo, đạo Cao Đài trọng điểm
• 3.3.6. Tăng cường, hướng dẫn các Hội thánh đạo Cao Đài hành đạo đúng quy định của pháp luật và đấu tranh, phòng ngừa các hành vi lợi dụng đạo Cao Đài
• 3.3.7. Chú trọng công tác thanh tra, kiểm tra đối với quản lý nhà nước về hoạt động tôn giáo, hoạt động của đạo Cao Đài
• 3.3.7.1. Đối với Chính phủ và các cơ quan Trung ương
• 3.3.7.2. Đối với Ban Tôn giáo Chính phủ
• 3.3.7.3. Đối với Ủy ban nhân dân các tỉnh trên địa bàn duyên hải Nam Trung bộ
• 3.4. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Nhà Nước Đối Với Đạo Cao Đài

Quản lý nhà nước đối với hoạt động của Đạo Cao Đài tại các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Đạo Cao Đài, một tôn giáo lớn tại Việt Nam, đã có những đóng góp đáng kể vào đời sống tinh thần của người dân. Tuy nhiên, việc quản lý hoạt động tôn giáo này cũng gặp nhiều thách thức. Chính vì vậy, việc hiểu rõ về quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

1.1. Đặc Điểm Của Đạo Cao Đài Tại Các Tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ

Đạo Cao Đài có sự hiện diện mạnh mẽ tại các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ với nhiều cơ sở thờ tự và tín đồ. Sự phát triển của đạo này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống tâm linh mà còn tác động đến các vấn đề xã hội khác.

1.2. Vai Trò Của Chính Sách Tôn Giáo Trong Quản Lý Nhà Nước

Chính sách tôn giáo của nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý hoạt động của Đạo Cao Đài. Các chính sách này giúp định hướng hoạt động tôn giáo theo đúng quy định của pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân.

II. Những Thách Thức Trong Quản Lý Nhà Nước Đối Với Đạo Cao Đài

Quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo của Đạo Cao Đài tại các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như mâu thuẫn nội bộ, khiếu kiện đất đai và sự xuất hiện của các nhóm li khai đang gây khó khăn cho công tác quản lý. Việc nhận thức chưa đầy đủ về tôn giáo trong hệ thống chính trị cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến những thách thức này.

2.1. Mâu Thuẫn Nội Bộ Trong Đạo Cao Đài

Mâu thuẫn giữa các nhóm trong Đạo Cao Đài có thể dẫn đến sự phân hóa và mất đoàn kết, ảnh hưởng đến hoạt động tôn giáo và an ninh trật tự tại địa phương.

2.2. Khiếu Kiện Đất Đai Liên Quan Đến Tôn Giáo

Nhiều tín đồ của Đạo Cao Đài đã gặp khó khăn trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến đất đai, dẫn đến khiếu kiện và tranh chấp, gây ảnh hưởng đến sự ổn định xã hội.

III. Phương Pháp Quản Lý Nhà Nước Đối Với Đạo Cao Đài

Để quản lý hiệu quả hoạt động của Đạo Cao Đài, nhà nước cần áp dụng các phương pháp quản lý phù hợp. Việc tăng cường tuyên truyền, phổ biến chính sách tôn giáo và đào tạo cán bộ quản lý là rất cần thiết. Các phương pháp này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tôn giáo diễn ra đúng quy định.

3.1. Tăng Cường Tuyên Truyền Chính Sách Tôn Giáo

Việc tuyên truyền chính sách tôn giáo giúp tín đồ hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình, từ đó giảm thiểu mâu thuẫn và tranh chấp.

3.2. Đào Tạo Cán Bộ Quản Lý Tôn Giáo

Đào tạo cán bộ quản lý về tôn giáo là cần thiết để họ có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình, đảm bảo sự hài hòa giữa hoạt động tôn giáo và các quy định của pháp luật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Quản Lý Đạo Cao Đài

Việc áp dụng các giải pháp quản lý nhà nước đối với Đạo Cao Đài đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các hoạt động tôn giáo diễn ra trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục cải thiện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của tín đồ và xã hội.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Quản Lý Đạo Cao Đài

Nhiều hoạt động của Đạo Cao Đài đã được tổ chức thành công, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của tín đồ và tạo sự gắn kết trong cộng đồng.

4.2. Những Vấn Đề Cần Giải Quyết

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả, nhưng vẫn còn tồn tại những vấn đề cần giải quyết như mâu thuẫn nội bộ và khiếu kiện, cần có các biện pháp cụ thể để khắc phục.

V. Kết Luận Về Quản Lý Nhà Nước Đối Với Đạo Cao Đài

Quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo của Đạo Cao Đài tại các tỉnh Duyên Hải Nam Trung Bộ là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc cải thiện công tác quản lý không chỉ giúp ổn định tình hình xã hội mà còn tạo điều kiện cho Đạo Cao Đài phát triển bền vững. Tương lai của quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo này cần được chú trọng hơn nữa.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Đạo Cao Đài

Tương lai của quản lý nhà nước đối với Đạo Cao Đài sẽ phụ thuộc vào sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng tín đồ.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả quản lý, đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân và phát triển bền vững hoạt động tôn giáo.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công (mã số: 9 34 04 03) với đề tài "Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ" được thực hiện tại Học viện Hành chính Quốc gia năm 2022.

Đạo Cao Đài ra đời năm 1926 tại Tây Ninh, là tôn giáo nội sinh lớn có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tâm linh của một bộ phận cư dân, đặc biệt tại Nam Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ. Trải qua hơn 95 năm hình thành và phát triển, trên bình diện toàn quốc, đạo Cao Đài có 13.202 tín đồ, 1.284 cơ sở thờ tự, 988 họ đạo, 988 ban cai quản và 64 ban đại diện, hoạt động tại 38 trên 63 tỉnh, thành phố. Riêng tại khu vực duyên hải Nam Trung Bộ, đạo Cao Đài có 443 chức việc, 125 họ đạo và 185 cơ sở thờ tự.

Bên cạnh những đóng góp vào phong trào thi đua yêu nước và từ thiện xã hội theo phương châm "Nước vinh, Đạo sáng", hoạt động của đạo Cao Đài tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ phát sinh nhiều diễn biến phức tạp: mâu thuẫn nội bộ, khiếu kiện tranh chấp đất đai, xây dựng và sửa chữa cơ sở thờ tự trái phép, cùng hoạt động phân liệt, ly khai gây ảnh hưởng đến an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội. Công tác quản lý nhà nước tại địa phương bộc lộ một số hạn chế: nhận thức của hệ thống chính trị có thời điểm chưa toàn diện, tổ chức bộ máy chuyên trách biến động, đội ngũ cán bộ, công chức còn thiếu kiến thức chuyên sâu về tôn giáo và đạo Cao Đài. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là chưa có công trình nào đánh giá một cách hệ thống, toàn diện về quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài ở phạm vi liên tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ – một địa bàn có tính chất địa kinh tế - chính trị đặc thù và có sự đan xen phức tạp giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Chăm.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, từ đó đề xuất các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nước trong thời gian tới.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đạo Cao Đài và quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài để xác định khoảng trống khoa học.
2. Hệ thống hóa, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài.
3. Phân tích lịch sử hình thành, phát triển, đặc điểm hoạt động của đạo Cao Đài và đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ.
4. Đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn nghiên cứu.

Giả thuyết nghiên cứu: Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài vùng duyên hải Nam Trung Bộ còn nhiều bất cập. Nếu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài sẽ góp phần bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và thực hiện nhất quán quan điểm của Đảng về công tác tôn giáo.

Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu:

1. Vì sao Nhà nước phải quản lý đối với hoạt động của tôn giáo nói chung và đạo Cao Đài nói riêng? Nội dung, nguyên tắc, phương pháp quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài là gì? Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài vùng duyên hải Nam Trung Bộ chịu tác động bởi những yếu tố nào?
2. Thực tiễn quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài vùng duyên hải Nam Trung Bộ hiện nay như thế nào? Những vấn đề đặt ra trong quản lý nhà nước là gì? Cần những thay đổi nào về chính sách và phương pháp quản lý của chính quyền địa phương để tăng tính hiệu lực, hiệu quả?
3. Quan điểm, phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ trong thời gian tới là gì?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ.
• Phạm vi nội dung: Cơ sở khoa học và thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài.
• Phạm vi không gian: 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ gồm thành phố Đà Nẵng, tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2020 (tập trung giai đoạn 2016–2020 khi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo có hiệu lực); số liệu khảo sát xã hội học thực hiện từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và phân tích hệ thống tài liệu nghiên cứu đi trước thành ba nhóm công trình:

Nhóm thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo và chính sách tôn giáo: Nguyễn Đức Sự (2001) trong "Mác, Ăngghen, Lênin bàn về tôn giáo"; Ngô Hữu Thảo (2013) với "Công tác tôn giáo, từ quan điểm Mác-Lênin đến thực tiễn Việt Nam"; Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ (2003) với "Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo"; Nguyễn Đức Lữ (2007) với "Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam"; Đặng Nghiêm Vạn (2012) với "Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam"; Trương Hải Cường (2012) với "Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay"; Đỗ Quang Hưng (2014) trong "Nhà nước, tôn giáo, pháp luật"; Chu Văn Tuấn (2016) nghiên cứu quan điểm của Đảng về tôn giáo trong Văn kiện Đại hội XII; Lê Đình Nghĩa (2019) nghiên cứu công tác vận động chức sắc, tín đồ; Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021) với "Giáo trình tôn giáo và tín ngưỡng"; Đỗ Quang Huy (2022) về phát huy nguồn lực tôn giáo; Lê Hải Bình (2022) về đoàn kết lương - giáo; Nguyễn Ngọc Quỳnh (2022) về hiện tượng tôn giáo mới. Các nghiên cứu này làm rõ bản chất xã hội của tôn giáo, nguyên tắc tôn trọng tự do tín ngưỡng và sự cần thiết của quản lý nhà nước.

Nhóm thứ hai gồm các công trình nghiên cứu về lịch sử, tổ chức và văn hóa của đạo Cao Đài: Các tác giả quốc tế như Sergei Blagov (1999) với "The Caodai: A new religious movement", Gabriel Gobron (1950) với "History and Philosophy of Caodaism Reformed Buddism, Vietnamese Spiritism", Werner Jayne Susan (1981) với "Peasant Politics and Religious Sectarianism: Peasant and Priest in the Caodai in Vietnam". Các tác giả trong nước gồm: Cơ quan Phổ thông Giáo lý Đại Đạo (2008) với "Tìm hiểu tôn giáo Cao Đài"; Lê Văn Trung (1964) với "Phương châm hành đạo"; Trương Văn Tràng (1970) với "Đại Đạo Giáo lý"; Nguyễn Văn Trung (2015) với "Hồ sơ về Lục châu học"; Nguyễn Thanh Xuân (2015) với "Đạo Cao Đài hai khía cạnh: Lịch sử và tôn giáo"; Đặng Nghiêm Vạn (1995) với "Bước đầu tìm hiểu đạo Cao Đài"; Nguyễn Long Thành (1996) với "Đời sống của người tín đồ Cao Đài"; Huệ Minh (1991) với "Tìm hiểu đạo Cao Đài qua tám nhận định"; Huỳnh Ngọc Thu (2017) với "Đạo Cao Đài ở Nam Bộ và các mối quan hệ"; Đinh Quang Tiến (2017) với luận án "Giá trị văn hóa của đạo Cao Đài trong đời sống cư dân Nam bộ".

Nhóm thứ ba gồm các công trình nghiên cứu quản lý nhà nước đối với tôn giáo và đạo Cao Đài: Hoàng Văn Chức (2013) trong "Giáo trình QLNN về Tôn giáo và Dân tộc" phân tích 10 nội dung quản lý; Ngô Văn Trân (2016, 2021) nghiên cứu quản lý nhà nước về tôn giáo ở miền Trung và trong bối cảnh toàn cầu hóa; Hà Ngọc Anh (2020) nghiên cứu quản lý nhà nước đối với hoạt động tôn giáo ở Việt Nam; Trần Văn Tình (2019) nghiên cứu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long; Nguyễn Thị Hồng Vân (2018) nghiên cứu thực thi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo tại Quảng Trị; Đàm Tuấn Anh (2019) nghiên cứu kinh nghiệm các nước Đông Nam Á; Huỳnh Thanh Quang (2018) chỉ ra vướng mắc thi hành luật; Vũ Chiến Thắng (2021) tổng kết quản lý nhà nước về tôn giáo; Đinh Quang Tiến (2018) về nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài; Nguyễn Thị Diệu Thúy (2018), Nguyễn Thị Hương (2018), Lê Trung Kiên (2018), Trần Ngọc Mai (2020) nghiên cứu quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài tại Tây Ninh; Bộ Nội vụ (2020) với báo cáo "Tổng kết 25 năm công tác quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài".

Khoảng trống nghiên cứu được giải quyết: Hầu hết các công trình trước đây tiếp cận tôn giáo và đạo Cao Đài dưới góc độ lịch sử, triết học, văn hóa hoặc chỉ nghiên cứu quản lý nhà nước trên phạm vi toàn quốc, vùng Nam Bộ hoặc một địa phương đơn lẻ (Tây Ninh). Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài tại không gian liên tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ với những đặc thù về vị trí địa chính trị, sự phát triển của các hệ phái và mối liên hệ đan xen với đồng bào dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất tôn giáo (luận điểm của C. Mác về sự tự ý thức của con người; Ph. Ăngghen trong tác phẩm "Chống Đuyrinh"; V.I. Lênin về nguồn gốc xã hội của tôn giáo); Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự do tín ngưỡng và đoàn kết lương - giáo; đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ Đại hội; khung pháp luật Việt Nam gồm Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 (Điều 2, Điều 60), Nghị định số 162/2017/NĐ-CP, Nghị định số 26/1999/NĐ-CP và Thông tư số 02/1999/TT/TGCP của Ban Tôn giáo Chính phủ quy định 5 nội dung quản lý nhà nước đối với tổ chức đạo Cao Đài (nhân sự lãnh đạo giáo hội; công cử chức sắc; đào tạo chức sắc, chức việc; sinh hoạt của tổ chức giáo hội; khắc và sử dụng con dấu).

Phương pháp luận: Luận án áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác - Lênin, kết hợp quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển và quan điểm lịch sử cụ thể để xem xét các hoạt động của đạo Cao Đài trong mối quan hệ với quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Làm rõ các yếu tố cấu thành quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài, tổng hợp đánh giá thành tựu và hạn chế.
• Phương pháp tổng kết thực tiễn: Đánh giá quá trình thi hành chính sách, pháp luật về tôn giáo trên địa bàn duyên hải Nam Trung Bộ.
• Phương pháp thống kê mô tả: Xử lý và trình bày các dữ liệu định lượng qua bảng biểu, sơ đồ.
• Phương pháp chuyên gia và phỏng vấn sâu: Tham vấn ý kiến các nhà quản lý, nhà khoa học và chức sắc tôn giáo.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu và hệ thống hóa: Phân tích kinh nghiệm quản lý tôn giáo ở nước ngoài và các vùng miền trong nước.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành điều tra bằng phiếu hỏi ngẫu nhiên từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2020 tại 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ (mỗi tỉnh khảo sát 2 họ đạo tại 2 đơn vị cấp huyện và 2 đơn vị cấp xã, tổng cộng 16 huyện và 16 xã). Xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel.

Bảng cơ cấu mẫu khảo sát thực tế của luận án:

Nhóm đối tượng khảo sát	Quy mô phát phiếu thiết kế	Số phiếu xử lý hợp lệ	Cơ cấu phân bổ theo thiết kế
Chức sắc, chức việc, tín đồ đạo Cao Đài	800 phiếu	753 phiếu	50 phiếu/xã × 16 xã
Cán bộ, công chức quản lý nhà nước về tôn giáo	448 phiếu	405 phiếu	- Cấp xã: 10 người/xã × 16 xã = 160 - Cấp huyện: 8 người/huyện × 16 huyện = 128 - Cấp tỉnh: 20 người/tỉnh × 8 tỉnh = 160
Tổng cộng	1.248 phiếu	1.158 phiếu	16 xã, 16 huyện thuộc 8 tỉnh, thành phố

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo tổng kết của Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Nội vụ, Sở Nội vụ và Ban Tôn giáo 8 tỉnh, thành phố vùng duyên hải Nam Trung Bộ giai đoạn 2010–2020; dữ liệu sơ cấp trích xuất từ kết quả xử lý 1.158 phiếu khảo sát xã hội học năm 2020 và các biên bản phỏng vấn sâu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến đề tài thành các nhánh nghiên cứu chính: lý luận chung về tôn giáo; nghiên cứu về đạo Cao Đài của các học giả trong nước và quốc tế; quản lý nhà nước đối với tôn giáo và quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài. Chương này phân tích những kết quả đã đạt được trong việc làm rõ lịch sử, giáo lý, giáo luật, cơ cấu tổ chức và các giá trị đạo đức, văn hóa của đạo Cao Đài. Đồng thời, chương 1 xác định các khoảng trống tri thức: các nghiên cứu trước đây chưa giải quyết thấu đáo vấn đề quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài tại địa bàn liên tỉnh đặc thù duyên hải Nam Trung Bộ – nơi có sự phân bố đan xen của nhiều hệ phái và gắn liền với vùng đồng bào dân tộc thiểu số (như người Chăm). Từ đó, chương 1 khẳng định tính cần thiết và định hướng nghiên cứu của đề tài.

Chương 2: Cơ sở khoa học quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ

Chương 2 tập trung xây dựng khung lý luận và cơ sở thực tiễn của công tác quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài:

• Làm rõ các khái niệm công cụ: tôn giáo, hoạt động tôn giáo (hoạt động thuần túy và hoạt động hướng xã hội), tín đồ, nhà tu hành, chức sắc, chức việc, tổ chức tôn giáo, cơ sở tôn giáo, địa điểm hợp pháp, quản lý nhà nước theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
• Xác định chủ thể quản lý (Nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền), đối tượng quản lý (hoạt động của tổ chức, chức sắc, chức việc, tín đồ đạo Cao Đài), nguyên tắc và phương thức quản lý.
• Phân tích 7 nội dung cơ bản của quản lý nhà nước đối với tôn giáo theo Điều 60 Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 và 5 nội dung quản lý đặc thù theo Thông tư số 02/1999/TT/TGCP.
• Khái lược quá trình hình thành, phát triển, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức giáo hội của đạo Cao Đài.
• Phân tích các yếu tố tác động đến quản lý nhà nước tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ: chủ trương của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước; tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức; bối cảnh chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; hội nhập quốc tế và đối ngoại tôn giáo; các yếu tố nội tại của bản thân đạo Cao Đài.
• Tổng kết kinh nghiệm quản lý tôn giáo của một số quốc gia Đông Nam Á và kinh nghiệm quản lý đạo Cao Đài tại các vùng miền khác ở Việt Nam (như Tây Ninh, Đồng bằng sông Cửu Long) nhằm rút ra bài học cho vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ

Chương 3 phân tích sâu thực trạng tổ chức, hoạt động của đạo Cao Đài và hoạt động quản lý nhà nước tại 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ dựa trên các số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát xã hội học:

• Phân tích đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến đời sống tôn giáo khu vực.
• Khái quát quá trình truyền đạo, cơ cấu tổ chức với 125 họ đạo, 185 cơ sở thờ tự, 443 chức việc và đặc điểm riêng biệt của các hệ phái Cao Đài trên địa bàn (như Cao Đài Tây Ninh, Cao Đài Ban Chỉnh Đạo, Cao Đài Truyền giáo, Cao Đài Tiên Thiên...).
• Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước qua các nội dung: thể chế hóa văn bản quy phạm pháp luật; tuyên truyền, phổ biến đường lối, chính sách; kiện toàn bộ máy và đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức; tổ chức thực hiện chính sách pháp luật về phong phẩm, bổ nhiệm, thuyên chuyển chức sắc, đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung, đất đai và xây dựng cơ sở thờ tự; phân công, phối hợp liên ngành; thanh tra, kiểm tra và đấu tranh phòng chống lợi dụng tôn giáo.
• Phân tích kết quả khảo sát qua hệ thống bảng thống kê số liệu (từ Bảng 19 đến Bảng 40 trong phụ lục): mức độ hiểu biết văn bản pháp luật của cán bộ, công chức (405 mẫu); mức độ tương tác và đánh giá của chức sắc, tín đồ đối với chính quyền (753 mẫu); tần suất bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý nhà nước giai đoạn 2017–2019; những khó khăn vướng mắc liên quan đến thủ tục hành chính và quản lý đất đai tôn giáo.
• Đánh giá các kết quả đạt được, chỉ ra những tồn tại, hạn chế (bộ máy cán bộ cơ sở mỏng, nhận thức chưa đồng đều, phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ, tranh chấp nội bộ và khiếu kiện đất đai còn tồn đọng) và làm rõ các nguyên nhân khách quan, chủ quan.

Chương 4: Phương hướng, giải pháp tiếp tục hoàn thiện quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ

Chương 4 đưa ra dự báo xu hướng vận động của đạo Cao Đài và xác định các giải pháp hoàn thiện quản lý:

• Dự báo các xu hướng chính của đạo Cao Đài: củng cố đức tin, phát triển Hội thánh gắn liền với tuân thủ pháp luật; xu hướng đa dạng hóa hệ phái gắn liền với quan hệ quốc tế; tham gia giải quyết an sinh xã hội nhưng chịu tác động của xu hướng kinh tế hóa, gia tăng khiếu kiện đất đai; nguy cơ tiềm ẩn về mâu thuẫn nội bộ, phân liệt giáo phái và sự lôi kéo của các thế lực thù địch.
• Xác định phương hướng hoàn thiện quản lý nhà nước dựa trên quan điểm nhất quán của Đảng về tôn giáo.
• Đề xuất 7 nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Nâng cao nhận thức của cấp ủy Đảng, chính quyền về hoạt động của đạo Cao Đài.
  2. Tăng cường vai trò của cả hệ thống chính trị trong công tác vận động quần chúng tín đồ, chức sắc.
  3. Thường xuyên rà soát, bổ sung, sửa đổi và hoàn thiện chính sách, pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo theo hướng hội nhập quốc tế.
  4. Củng cố tổ chức bộ máy, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho cán bộ, công chức quản lý nhà nước về tôn giáo.
  5. Phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội bền vững tại các vùng đồng bào tôn giáo trọng điểm.
  6. Hướng dẫn các Hội thánh hành đạo đúng quy định pháp luật và chủ động phòng ngừa, đấu tranh với các hành vi lợi dụng đạo Cao Đài.
  7. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra việc thực thi quản lý nhà nước về tôn giáo.
• Đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Ban Tôn giáo Chính phủ và Ủy ban nhân dân 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận:

• Luận án làm sáng tỏ và sâu sắc thêm những vấn đề lý luận về quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài. Hệ thống hóa các khái niệm khoa học như quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài và các yếu tố tác động đến quản lý nhà nước tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ.
• Làm rõ nội dung, nguyên tắc, phương pháp quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài; tổng kết kinh nghiệm quốc tế và kinh nghiệm từ các vùng miền trong nước để rút ra giá trị tham khảo cho vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Về mặt thực tiễn:

• Luận án phân tích, luận giải quá trình hình thành, phát triển và thực trạng hoạt động của đạo Cao Đài tại 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ; làm rõ những đóng góp của đạo Cao Đài trong bảo tồn bản sắc văn hóa và xây dựng xã hội.
• Cung cấp bức tranh toàn diện và dữ liệu định lượng thực chứng (thông qua điều tra 405 cán bộ, công chức và 753 chức sắc, tín đồ) về thực trạng quản lý nhà nước, chỉ rõ những bất cập trong tổ chức bộ máy, năng lực cán bộ và công tác giải quyết các vấn đề phát sinh tại địa phương.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và các kiến nghị cụ thể đối với Chính phủ, Ban Tôn giáo Chính phủ và Ủy ban nhân dân các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tạo điều kiện cho đạo Cao Đài hoạt động tuân thủ pháp luật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thực địa tại 8 tỉnh, thành phố duyên hải Nam Trung Bộ với khung thời gian thu thập số liệu thứ cấp từ năm 2010 đến năm 2020 và số liệu khảo sát xã hội học thực hiện cuối năm 2020. Nghiên cứu tập trung vào khía cạnh quản lý công đối với các hoạt động tôn giáo của đạo Cao Đài theo quy định pháp luật hiện hành, chưa đi sâu phân tích toàn diện các biến động về mặt giáo lý nội bộ của từng phân phái nhỏ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục mở rộng theo dõi, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài trong giai đoạn sau năm 2020 khi các văn bản quy phạm pháp luật mới tiếp tục được hoàn thiện; nghiên cứu sâu hơn về tác động qua lại giữa sinh hoạt tôn giáo Cao Đài với phong tục tập quán của các cộng đồng dân tộc thiểu số đặc thù ở Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo trong các lĩnh vực sau:

• Phục vụ nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quản lý công, Quản lý hành chính nhà nước, Tôn giáo học, Xã hội học và Chính trị học làm tài liệu tham khảo về khung lý thuyết và phương pháp điều tra thực chứng trong quản lý nhà nước về tôn giáo.
• Làm tài liệu giảng dạy, học tập môn Quản lý nhà nước về tôn giáo và đạo Cao Đài tại Học viện Hành chính Quốc gia, các trường chính trị tỉnh và các cơ sở đào tạo cán bộ trong hệ thống chính trị.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn và căn cứ khoa học cho các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý tôn giáo ở Trung ương (Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Nội vụ) và chính quyền địa phương (Sở Nội vụ, Ban Tôn giáo, Phòng Nội vụ các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ) trong việc rà soát quy trình, kiện toàn tổ chức bộ máy và xây dựng kế hoạch bồi dưỡng cán bộ, công chức làm công tác tôn giáo.

Câu hỏi thường gặp

1. Phạm vi địa bàn khảo sát thực tế của luận án gồm những tỉnh, thành phố nào?
Luận án thực hiện nghiên cứu và khảo sát thực tế trên địa bàn 8 tỉnh, thành phố thuộc vùng duyên hải Nam Trung Bộ, bao gồm: thành phố Đà Nẵng, tỉnh Quảng Nam, tỉnh Quảng Ngãi, tỉnh Bình Định, tỉnh Phú Yên, tỉnh Khánh Hòa, tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Bình Thuận.

2. Quy mô mẫu điều tra xã hội học được thực hiện như thế nào và xử lý bằng công cụ gì?
Khảo sát được triển khai từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2020 tại 16 huyện và 16 xã thuộc 8 tỉnh, thành phố. Tổng số phiếu phát ra theo thiết kế là 1.248 phiếu (800 phiếu chức sắc, chức việc, tín đồ và 448 phiếu cán bộ, công chức). Kết quả xử lý thực tế thu được 1.158 phiếu hợp lệ, gồm 753 phiếu của chức sắc, chức việc, tín đồ và 405 phiếu của cán bộ, công chức thuộc 3 cấp (tỉnh, huyện, xã). Dữ liệu được nhập và phân tích bằng phần mềm SPSS và Microsoft Excel.

3. Thông tư số 02/1999/TT/TGCP của Ban Tôn giáo Chính phủ quy định những nội dung quản lý nhà nước đặc thù nào đối với đạo Cao Đài?
Thông tư số 02/1999/TT/TGCP ngày 16/6/1999 quy định 5 nội dung quản lý nhà nước đối với tổ chức đạo Cao Đài gồm: (1) Nhân sự lãnh đạo giáo hội; (2) Việc công cử chức sắc; (3) Việc đào tạo chức sắc, chức việc; (4) Việc sinh hoạt của tổ chức giáo hội; (5) Việc khắc và sử dụng con dấu.

4. Số lượng cơ sở thờ tự và chức việc của đạo Cao Đài tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ được ghi nhận trong luận án là bao nhiêu?
Theo số liệu thống kê được luận án trích xuất (tại Bảng 3.1), tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, đạo Cao Đài có 443 chức việc, 125 họ đạo và 185 cơ sở thờ tự.

5. Luận án đề xuất mấy nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ?
Luận án đề xuất 7 nhóm giải pháp chính: (1) Nâng cao nhận thức cấp ủy, chính quyền; (2) Tăng cường vai trò hệ thống chính trị trong vận động quần chúng; (3) Rà soát, bổ sung, sửa đổi chính sách pháp luật; (4) Kiện toàn bộ máy và đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức; (5) Phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội vùng tôn giáo trọng điểm; (6) Hướng dẫn hành đạo đúng pháp luật và phòng ngừa lợi dụng tôn giáo; (7) Chú trọng thanh tra, kiểm tra công tác quản lý nhà nước về tôn giáo.

Kết luận

Luận án "Quản lý nhà nước đối với hoạt động của đạo Cao Đài trên địa bàn các tỉnh duyên hải Nam Trung bộ" là công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Quản lý công đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với một tôn giáo nội sinh tại địa bàn liên tỉnh mang tính đặc thù. Thông qua phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích tài liệu thứ cấp và khảo sát xã hội học thực chứng với hơn 1.100 mẫu phiếu hợp lệ, luận án đã làm rõ những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân và các vấn đề thực tiễn đang đặt ra trong công tác quản lý nhà nước về tôn giáo tại khu vực duyên hải Nam Trung Bộ. Các phương hướng, nhóm giải pháp và kiến nghị được đề xuất trong luận án có giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác hoạch định chính sách và tổ chức thực thi quản lý nhà nước đối với đạo Cao Đài trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu về tôn giáo Tác phẩm "Mác, Ăngghen, Lênin bàn về tôn giáo" của Nguyễn Đức Sự (2001), là tác phẩm nghiên cứu sâu về lý luận chung về TG. Trong tác phẩm này, tác giả đã chọn lọc và trích tuyển các tác phẩm của C.Ăngghen và phần trích tuyển các tác phẩm của V. Đây là những tác phẩm của C.Lênin có liên quan đến vấn đề TG và thể hiện quan điểm về TG, nhất là đề cập đến mặt tiêu cực và sự lợi dụng TG của giai cấp thống trị trong bối cảnh, điều kiện lịch sử đương đại.

Mặt khác, các tác phẩm của C.Lênin chủ yếu nói đến vấn đề chính trị, đấu tranh giai cấp, vai trò của TG trong đời sống xã hội mà chưa đi sâu vào vấn đề quản lý các hoạt động của TG [93] Công tác tôn giáo, từ quan điểm Mác-Lênin đến thực tiễn Việt Nam của tác giả Ngô Hữu Thảo (2013) đã hệ thống các quan điểm của các nhà kinh điển Mác- Lênin về công tác TG. Qua đó tác giả rút ra một số vấn đề cần quan tâm: (1) Để phát huy những mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của TG cần gắn liền với quá trình phát triển kinh tế của đất nước, của từng địa phương; (2) Giải quyết vấn đề TG gắn với quá trình xây dựng đời sống văn hóa - xã hội; (3) Giải quyết vấn đề TG trong mối liên hệ với thượng tầng xã hội; (4) Giải quyết vấn đề TG phải gắn liền với việc đảm bảo chính sách dân tộc, quan hệ quốc tế và đấu tranh ngăn chặn hành vi lợi dụng TG [97]. Trong tác phẩm: "Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo" của Lê Hữu Nghĩa, Nguyễn Đức Lữ (Đồng chủ biên) (2003), các tác giả đã trình bày những vấn đề cốt lõi quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về TG, đoàn kết TG, đoàn kết dân tộc; về vấn đề QLNN đối với hoạt động TG. Đặc biệt, các tác giả làm sáng tỏ tư tưởng, cách ứng xử đối với TG, coi TG là đạo đức, là văn hóa cần phát huy, là nhu cầu tinh thần chính đáng của một bộ phận nhân dân cần được tôn trọng và kiên quyết xử lý hành vi lợi dụng TN, TG [80].

10 Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Đức Lữ (2007): Lý luận về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tác giả đã làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về TG; đề ra một số nguyên tắc trong công tác TG ở Việt Nam hiện nay như: Khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của TG phải gắn liền với quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới; tôn trọng và đảm bảo quyền tự do TN, TG của nhân dân; phải có quan điểm lịch sử, cụ thể khi giải quyết vấn đề TG; phân biệt rõ hai mặt nhu cầu TN, TG với lợi dụng TN, TG [73]. Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam của Đặng Nghiêm Vạn (2012), tác giả nghiên cứu một cách có hệ thống về những vấn đề lý luận liên quan đến TG ở Việt Nam, đặc điểm, vai trò của TG Việt Nam trong đời sống hiện nay, nhất là trong xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng, dân chủ hóa đời sống xã hội, các nhận định về diễn biến và xu thế của TG trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tác giả đề xuất một số giải pháp về các định hướng công tác TG của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đối với hoạt động TG. Trong đó, tác giả đề cao nhu cầu chính đáng của nhân dân và trách nhiệm của Nhà nước trong bảo hộ TG với vai trò là chủ thể QLNN [122].

Một số vấn đề về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay của Trương Hải Cường (2012), tác giả nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực tiễn của TN, TG ở Việt Nam hiện nay, thông qua cách tiếp cận từ bên trong và tiếp cận bên ngoài. Tác giả lý giải về vấn đề tâm linh và vấn đề xã hội của TG qua đó khẳng định rằng: có TG tâm linh và TG xã hội, tìm ra những điểm chung về TN, TG từ hai cách tiếp cận trên. Đồng thời luận giải một số vấn đề đặt ra trong cách ứng xử sao cho phù hợp với TN, TG ở Việt Nam [45]. Sách tham khảo Nhà nước, tôn giáo, pháp luật của Đỗ Quang Hưng (2014), tác giả đã khái quát lộ trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp TG của nhà nước Việt Nam trong nỗ lực hướng tới một môi trường thích hợp để các cộng đồng TG không những thực hiện tốt pháp luật với tư cách công dân mà còn qua luật pháp về TG có thể tìm thấy sự thỏa mãn đời sống tâm linh, đồng thời đề xuất những kiến nghị (dưới góc độ chuyên môn) đối với việc xây dựng một nhà nước pháp quyền về TG ở nước ta hiện nay [65].

Ở một nghiên cứu khác, tác giả Chu Văn Tuấn (2016), qua bài viết: Quan điểm 11 của Đảng Cộng sản Việt Nam về TG trong văn kiện đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII. Bài viết tác giả đã cho thấy: Ngoài những điểm kế thừa, bổ sung, phát triển quan điểm của các Đại hội trước, tại văn kiện Đại hội lần thứ XII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đưa ra một số quan điểm về TN, TG như: (1) Tôn trọng và đảm bảo quyền tự do TN, TG; (2) Phát huy giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các TG; (3) Hoàn thiện chính sách, pháp luật về TG. Tác giả cũng khẳng định những quan điểm cơ bản đó làm nền tảng cho nhà nước xây dựng các chính sách và pháp luật về TG [119]. Trao đổi kinh nghiệm trong công tác vận động chức sắc, tín đồ tôn giáo của Lê Đình Nghĩa (2019), tác giả công bố nghiên cứu, đánh giá về hoạt động của các địa phương trong thực hiện công tác vận động chức sắc, tín đồ các TG phát huy vai trò của họ để định hướng giáo hội, vận động tín đồ tham gia các phong trào thi đua yêu nước, các hoạt động xã hội, từ thiện, nhân đạo; hoạt động TG tuân thủ pháp luật và có tiếng nói lên án, đấu tranh với các đối tượng cực đoan lợi dụng TG vi phạm pháp luật.

Đồng thời tác giả cũng làm rõ những hạn chế, bất cấp của hệ thống chính trị trong nhận thức về TG và công tác TG; trong công tác vận động quần chúng TG nói chung và vận động chức sắc, nhà tu hành và đề ra các giải pháp khắc phục có giá trị tham khảo đối với đề tài Luận án [82]. Giáo trình tôn giáo và tín ngưỡng của Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình đề cập đến những vấn đề cơ bản của TG, TN, quan điểm của Đảng, chính sách Nhà nước về TG, công tác TG cũng như QLNN về hoạt động TG, TN, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố lập trường tư tưởng chính trị về TG. Giáo trình cung cấp cho NCS nhiều kiến thức về lý luận TN, TG, qua đó bổ sung nhiều khái niệm, quan điểm đối với đề tài Luận án [60]. Phát huy tối đa các nguồn lực tôn giáo của Đỗ Quang Huy (2022), tác giả đã khắc họa, khẳng định những nguồn lực của các TG đóng góp trong xã hội và xây dựng đất nước, nhất là trên lĩnh vực định hướng đạo đức, VH, lối sống XH, an sinh XH, phát triển kinh tế cũng như góp phần trong an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Tác giả phân tích những hạn chế trong nhận thức, hoạt động của hệ thống chính trị về nhìn nhận, đánh giá vai trò đóng góp của các TG đối với xã hội và đề xuất các giải 12 pháp phát huy tối đa các nguồn lực TG trong xây dựng xã hội, đất nước [64]. Đoàn kết lương - giáo - Sức mạnh "nội sinh" khối đại đoàn kết dân tộc của Lê Hải Bình (2022), tác giả cung cấp cho Luận án khái quát về quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về đoàn kết lương - giáo, phát huy các giá trị nhân văn trong TG và với mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” của dân tộc, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng nhất quán khẳng định vị trí và vai trò của tôn giáo trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội qua việc thực hiện chiến lược đoàn kết dân tộc và TG [26]. Hiện tượng tôn giáo mới hiện nay: Thực trạng và giải pháp của Nguyễn Ngọc Quỳnh (2022), tác giả khắc họa sự đa dạng về “Hiện tượng tôn giáo mới” ở Việt Nam, một mặt đáp ứng nhu cầu tâm linh của một bộ phận Nhân dân, mặt khác đã có một số tác động tiêu cực đến đời sống XH. Bài viết góp phần nhận diện những vấn đề đang đặt ra cho công tác nghiên cứu và QLNN với hiện tượng TG mới để có thể vừa đảm bảo tự do TG, TN, vừa bảo tồn, phát triển văn hóa truyền thống, ổn định an ninh, trật tự xã hội và tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc [89].

Các công trình nghiên cứu về đạo Cao Đài của các tác giả trong và ngoài nước Tác phẩm: "The Caodai: A new religious movement" (Đạo Cao Đài: Một phong trào tôn giáo mới) của tác giả Sergei Blagov (1999). Qua nghiên cứu, tác giả đã nhận định quá trình ra đời của đạo Cao Đài là sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn giữa phong trào chính trị TG và tư tưởng truyền thống. Tác giả luận giải, chứng minh sự ra đời của đạo Cao Đài ở Việt Nam chính là quá trình giải quyết xung đột nội tại của các giá trị truyền thống trong xã hội truyền thống phương Đông với các giá trị của nền văn minh phương Tây mới hội nhập. Sự hòa nhập, kết tinh ấy tạo ra tính đặc thù, riêng biệt của TG này tại vùng Nam Bộ, Việt Nam [130].

Nghiên cứu về lịch sử đạo Cao Đài, Gabriel Gobron (1950), có tác phẩm: “History and Philosophy of Caodaism Reformed Buddism, Vietnamese Spiritism” (Lịch sử đạo Cao Đài). Tác giả và vợ của tác giả là một trong những người nước ngoài được ấn phong chức sắc của đạo Cao Đài đầu tiên vào năm 1932. Tác giả tập trung giới thiệu những vấn đề cốt lõi của giáo lý, giáo luật, lễ nghi, tổ chức và lịch sử 13 của đạo Cao Đài. Đặc biệt tác giả phân tích, làm rõ mối quan hệ giữa thuật chiêu hồn và TG chính là cơ sở lý luận, hình thành đạo Cao Đài.