CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ - PHƯỜNG TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH 1. Khái quát về ngân sách nhà nước và ngân sách nhà nước cấp xã phường trong hệ thống NSNN Việt Nam hiện nay 1. Tổng quan về Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước (NSNN), hay ngân sách chính phủ, là một phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử; là một bộ phận chủ đạo trong hệ thống tài chính; là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình.
Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nước gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của cộng đồng và nhà nước của từng cộng đồng. Nói cách khác, sự ra đời của nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của ngân sách nhà nước. Thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia.
Song quan niệm về ngân sách nhà nước lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu. Luật Ngân sách Nhà nước của Việt Nam đã được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 16/12/2002 định nghĩa: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước” [Bộ Tài chính, 2002]. Luật Ngân sách Nhà nước của Việt Nam đã được Quốc hội Việt Nam thông qua ngày 25/06/2015 định nghĩa: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, 9 chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước” [Bộ Tài chính, 2015]. Như vậy từ những định nghĩa trên có thể hiểu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ chung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của mình trên cơ sở luật định, với một số điểm đặc trưng sau: Thứ nhất, NSNN là toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nước nằm trong dự toán đã được quyết định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền; Thứ hai, các khoản thu, chi này chỉ được thực hiện trong thời hạn 1 năm; Thứ ba, các khoản thu, chi này được xây dựng và thực hiện nhằm mục tiêu bảo đảm về mặt tài chính cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Hệ thống NSNN Hệ thống ngân sách nhà nước là tổng thể ngân sách của các cấp chính quyền nhà nước. Tổ chức hệ thống ngân sách chịu tác động bởi nhiều yếu tố mà trước hết đó là chế độ xã hội của một nhà nước và phân chia lãnh thổ hành chính. Thông thường ở các nước hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính. Ở nước ta với mô hình nhà nước thống nhất nên hệ thống ngân sách được tổ chức theo hai cấp: ngân sách trung ương và ngân sách của các cấp chính quyền địa phương, trong đó: ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có HĐND và UBND theo quy định của Luật ngân sách nhà nước năm 2002; Luật ngân sách nhà nước năm 2015.
Cơ cấu hệ thống NSNN được thể hiện qua sơ đồ sau: 10 Hình 1.1: Cơ cấu ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước Ngân sách trung ương Ngân sách địa phương Ngân sách tỉnh Ngân sách Ngân sách các và thành phố huyện, quận, thị xã, phường, thị trực thuộc trung xã, thành phố trấn ương thuộc tỉnh (Nguồn: Bộ Tài chính, 2015) 1. Ngân sách nhà nước cấp xã – phường 1. Khái niệm Ngân sách cấp xã là kế hoạch thu chi tài chính của chính quyền cấp xã, để đảm bảo điều kiện vật chất cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính xã làm tròn chức trách, nhiệm vụ của mình; Bảo đảm việc chấp hành pháp luật, giữ vững trật tự trị an, bảo vệ tài sản công cộng, bảo hộ quyền lợi hợp pháp của công dân, quản lý mọi hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội trong xã, động viên và giám sát các hợp tác xã và công dân thi hành nghiêm chỉnh các nghĩa vụ đối với Nhà nước (Hội đồng Chính phủ, 1972). Ngân sách cấp xã là một bộ phận của hệ thống ngân sách nhà nước, Ngân sách cấp xã do Uỷ ban nhân dân xã xây dựng và quản lý, Hội đồng nhân dân xã quyết định và giám sát.
Ngân sách cấp xã bao gồm các khoản thu ngân sách cấp xã và chi ngân sách cấp xã (Bộ Tài chính, 2003). Ngân sách cấp xã vừa là phạm trù kinh tế vừa là phạm trù lịch sử. Sự hình 11 thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa – tiền tệ trong các phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng. Nói theo một cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của nền kinh tế hàng hóa – tiền tệ là những tiền đề cho sự phát triển của NSNNX.
“Ngân sách cấp xã” là một thuật ngữ đã được dùng từ lâu và phổ biến trong xã hội, NSNNX đã xuất hiện cùng với sự hiện diện của Nhà nước. Như vậy, NSNNX luôn gắn liền với Nhà nước, nó dùng để chỉ các khoản thu, chi của Nhà nước được thể chế hóa bằng pháp luật. “Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về NSNNX, còn quyền hành pháp giao cho Chính Phủ thực hiện”. Từ xưa đến nay đã có rất nhiều quan niệm về khái niệm NSNN, trong đó có ba quan niệm thường được phổ cập đến nhiều nhất: Ngân sách cấp xã là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch Tài chính cơ bản của Nhà nước.
Ngân sách cấp xã là bản dự toán thu, chi Tài chính của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định thường là một năm. Ngân sách cấp xã là những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn Tài chính khác nhau. Ta thấy được từ những quan niệm trên về ngân sách cấp xã, có những nhân tố hợp lý song vẫn chưa đầy đủ, nó mới cho thấy được mặt cụ thể, mặt vật chất của NSNNX mà chưa thấy hết được các mặt về kinh tế - xã hội của NSNNX. Nếu nhìn một cách đơn giản thì NSNNX là các hoạt động thu chi Tài chính của NSNNX.
Khái niệm về NS xã phải thể hiện được nội dung kinh tế xã hội của NSNNX, phải được xem xét trên các mặt hình thức, thực thể và quan hệ kinh tế chứa đựng trong ngân sách cấp xã. Luật NSNN chính thức ra đời năm 1996, được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 20/03/1996 (sau này được sửa đổi bổ sung năm 1998, được thay thế bằng Luật NSNN ban hành năm 2005 và giờ tiếp tục được bổ sung thay thế Luật NSNN ban hành năm 2015 áp dụng từ 01/01/2017). Luật NSNN ra đời đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quản lý và điều hành về Tài chính, ngân sách của nước ta, để phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước ta trong quá trình hội nhập và phát triển của giai đoạn hiện nay, năm 2005 nước ta đã 12 ban hành Luật NS xã mới, tại điều 1 của Luật này đã đưa ra rằng: “Ngân sách cấp xã là một phần các khoản thu, chi của Nhà nước được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của ngân sách cấp xã” (Quốc Hội, 2005). Ngân sách cấp xã là một bộ phận của hệ thống ngân sách nhà nước, Ngân sách cấp xã do Uỷ ban nhân dân xã xây dựng và quản lý, Hội đồng nhân dân xã quyết định và giám sát.
Ngân sách cấp xã bao gồm các khoản thu ngân sách cấp xã và chi ngân sách cấp xã (Bộ Tài chính, 2003). Thu ngân sách cấp xã bao gồm các khoản thu của ngân sách nhà nước phân cấp cho ngân sách cấp xã và các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân trên nguyên tắc tự nguyện để xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng theo quy định của pháp luật do Hội đồng nhân dân xã quyết định đưa vào ngân sách cấp xã quản lý. Thu ngân sách cấp xã gồm: các khoản thu ngân sách cấp xã hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa ngân sách cấp xã với ngân sách cấp trên, thu bổ sung từ ngân sách cấp trên. Chi ngân sách cấp xã bao gồm các khoản chi duy trì hoạt động của các cơ quan Nhà nước, Đảng, đoàn thể cấp xã và các khoản chi về quản lý và phát triển kinh tế xã hội thuộc chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã (Bộ Tài chính, 2003).
Đặc điểm - NSNNX là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính Quốc gia. NS xã bao gồm những mối quan hệ Tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ Tài chính Quốc gia. - Các quan hệ Tài chính thuộc NS xã gồm những đặc điểm + Các hoạt động thu, chi của NS xã luôn gắn chặt với quyền lực về kinh tế, chính trị của Nhà nước, nó được thể hiện bằng thể chế, bằng luật định và những công cụ hành chính. + Ngân sách cấp xã luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước, luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng.
Toàn bộ các hoạt động thu, chi của NS xã chứa đựng bao hàm các nội dung về kinh tế, xã hội và chứa đựng tổng thể các mặt lợi ích của các đối 13 tượng liên quan. Các mối quan hệ lợi ích đó luôn được hài hoà và đảm bảo công bằng giữa các đối tượng. Nhưng vấn đề lợi ích của Quốc gia, lợi ích của tập thể vẫn phải được đặt lên hàng đầu, nó thực hiện việc chi phối tất cả các mặt lợi ích khác. + Ngân sách cấp xã cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệ khác.