Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ 1. Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách Nhà nước cấp xã 1. Ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước Trong pháp luật thực định tại Điều 4 của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 có định nghĩa: “Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước”(Quốc hội, 2003).
Ngoài định nghĩa trên còn có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về ngân sách Nhà nước (NSNN). Tuy nhiên xét về ý nghĩa trong hệ thống tài chính NSNN là bộ phận chủ đạo là điều kiện vật chất quan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác NSNN còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Ngân sách Nhà nước bao gồm các khoản thu: từ thuế phí lệ phí các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân các khoản viện trợ các khoản thu khác theo quy định của pháp luật các khoản do Nhà nước vay để bù đắp bội chi được đưa vào cân đối ngân sách Nhà nước và bao gồm các khoản chi: chi phát triển kinh tế xã hội bảo đảm quốc phòng an ninh bảo đảm hoạt động bộ máy Nhà nước chi trả của Nhà nước chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
Đặc điểm của NSNN Ngân sách nhà nước vừa là nguồn lực để nuôi dưỡng bộ máy Nhà nước vừa là công cụ hữu ích để Nhà nước quản lý điều tiết nền kinh tế quốc dân và giải quyết các vấn đề xã hội. Ngân sách nhà nước có 5 đặc điểm cơ bản sau (Huỳnh Thị Cẩm Liên, 2011): - Thứ nhất việc tạo lập và sử dụng quỹ Ngân sách nhà nước vừa luôn gắn liền với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nước được Nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. Ngân sách nhà nước vừa là một bộ luật tài chính đặc biệt Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 bởi lẽ trong Ngân sách nhà nước vừa các chủ thể của nó được thiết lập dựa vào hệ thống các pháp luật có liên quan như hiến pháp các luật thuế… nhưng mặt khác bản thân Ngân sách nhà nước vừa cũng là một bộ luật do Quốc hội quyết định và thông qua hằng năm mang tính chất áp đặt và bắt buộc các chủ thể kinh tế - xã hội có liên quan phải tuân thủ. - Thứ hai Ngân sách nhà nước vừa luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nước và luôn chứa đựng lợi ích chung lợi ích công cộng.
Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quyết định đến các khoản thu - chi của Ngân sách nhà nước vừa và hoạt động thu - chi này nhằm mục tiêu giúp Nhà n0ước giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các tổ chức kinh tế - xã hội các tầng lớp dân cư… - Thứ ba Ngân sách nhà nước vừa là một bản dự toán thu chi. Các cơ quan đơn vị có trách nhiệm lập NSNN và đề ra các thông số quan trọng có liên quan đến chính sách mà Chính phủ phải thực hiện trong năm tài khóa tiếp theo. Thu chi Ngân sách nhà nước vừa là cơ sở để thực hiện các chính sách của Chính phủ. Chính sách nào mà không được dự kiến trong Ngân sách nhà nước vừa thì sẽ không được thực hiện.
Chính vì như vậy mà việc thông qua Ngân sách nhà nước vừa là một sự kiện chính trị quan trọng nó biểu hiện sự nhất trí trong Quốc hội về chính sách của Nhà nước. Quốc hội mà không thông qua Ngân sách nhà nước vừa thì điều đó thể hiện sự thất bại của Chính phủ trong việc đề xuất chính sách đó và có thể gây ra mâu thuẫn về chính trị. - Thứ tư Ngân sách nhà nước vừa là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia. Hệ thống tài chính quốc gia bao gồm: tài chính nhà nước tài chính doanh nghiệp trung gian tài chính và tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình.
Trong đó tài chính nhà nước là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Tài chính nhà nước tác động đến sự hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội. Tài chính nhà nước thực hiện huy động và tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính từ các định chế tài chính khác chủ yếu qua thuế và các khoản thu mang tính chất thuế. Trên cơ sở nguồn lực huy động được Chính phủ sử dụng quỹ ngân sách để tiến hành cấp phát kinh phí tài trợ vốn cho các tổ chức kinh tế các đơn vị thuộc khu vực công nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Thứ năm đặc điểm của Ngân sách nhà nước vừa luôn gắn liền với tính giai cấp. Trong thời kỳ phong kiến mô hình ngân sách sơ khai và tuỳ tiện lẫn lộn giữa ngân khố của Nhà vua với ngân sách của Nhà nước phong kiến. Hoạt động thu - chi lúc này mang tính cống nạp - ban phát giữa Nhà vua và các tầng lớp dân cư quan lại thương nhân thợ thuyền và các nước chư hầu (nếu có). Quyền quyết định các khoản thu - chi của ngân sách chủ yếu là do người đứng đầu một nước quyết định.
Trong thời kỳ hiện nay (Nhà nước TBCN hoặc Nhà nước XHCN) ngân sách được dự toán được thảo luận và phê chuẩn bởi cơ quan pháp quyền quyền quyết định là của toàn dân được thực hiện thông qua Quốc hội. Ngân sách nhà nước vừa được giới hạn thời gian sử dụng được quy định nội dung thu - chi được kiểm soát bởi hệ thống thể chế báo chí và nhân dân. Vai trò và chức năng của NSNN * Chức năng của NSNN NSNN có 2 chức năng chính sau (Huỳnh Thị Cẩm Liên, 2011): - Chức năng đầu tiên của NSNN là chức năng phân phối. Bất kỳ một Nhà nước nào muốn tồn tại và duy trì được các chức năng của mình trước hết phải có nguồn lực tài chính.
Đó là các khoản chi cho bộ máy quản lý Nhà nước cho lực lượng quân đội cảnh sát cho nhu cầu văn hoá giáo dục y tế phúc lợi xã hội chi cho đầu tư phát triển. Nhưng muốn tạo lập được NSNN trước hết phải tập hợp các khoản thu theo luật định cân đối chi tiêu theo tiêu chuẩn định mức đúng với chính sách hiện hành. Đó chính là sự huy động các nguồn lực tài chính và đảm bảo nhu cầu chi tiêu theo kế hoạch của Nhà nước thực hiện việc cân đối thu chi bằng tiền của Nhà nước. - Chức năng thứ hai của NSNN là giám đốc quá trình huy động các khoản thu và thực hiện các khoản chi.
Thông qua chức năng này NSNN kiểm tra giám sát quá trình động viên các nguồn thu tránh tình trạng trốn lậu thuế chây ỳ nộp thuế của các đối tượng thực hiện nghĩa vụ nộp NSNN hoặc bị lạm dụng làm trái pháp luật coi thường pháp luật và các chính sách động viên khác. Trong khâu cấp phát nếu buông lỏng việc kiểm tra kiểm soát chi thì dễ dẫn đến tình trạng làm sai luật định và các chế độ chi quy định. Đồng thời thông qua kiểm tra kiểm soát hoạt động thu chi NSNN Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 giúp ta giám sát việc chấp hành các chế độ chính sách của Đảng và Nhà nước. Thông qua đó đánh giá hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội của vốn NSNN hiệu quả của các chủ trương chính sách chế độ do Đảng và Nhà nước đề ra.
Như vậy hai chức năng phân phối và giám đốc luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau có vị trí và tầm quan trọng như nhau không thể coi chức năng này hơn chức năng kia mà phải coi trọng cả hai chức năng ở mọi lúc mọi nới trong tạo lập và sử dụng vốn NSNN. * Vai trò của NSNN Ngân sách nhà nước là khâu tài chính tập trung quan trọng nhất là kế hoạch tài chính cơ bản tổng hợp của Nhà nước. Nó giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính và có vai trò quyết định sự phát triển của nền KT-XH. Vai trò của Ngân sách nhà nước được xác lập trên cơ sở chức năng và nhiệm vụ cụ thể của nó trong từng giai đoạn cụ thể.
Phát huy vai trò của Ngân sách nhà nước như thế nào là thước đo đánh giá hiệu quả điều hành lãnh đạo của Nhà nước. Trong nền KTTT định hướng XHCN ở nước ta hiện nay Ngân sách nhà nước có các vai trò chủ yếu sau: - Thứ nhất với chức năng phân phối ngân sách có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và thực hiện sự cân đối thu chi tài chính của Nhà nước. Đó là vai trò truyền thống của Ngân sách nhà nước trong mọi mô hình kinh tế. Nó gắn chặt với các chi phí của Nhà nước trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình.
- Thứ hai Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính của Nhà nước góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng của nền kinh tế điều chỉnh kinh tế vĩ mô. Nhà nước sử dụng Ngân sách nhà nước như là công cụ tài chính để kiềm chế lạm phát ổn định thị trường giá cả cũng như giải quyết các nguy cơ tiềm ẩn về bất ổn định KT-XH. Muốn thực hiện tốt vai trò này Ngân sách nhà nước phải có quy mô đủ lớn để Nhà nước thực hiện các chính sách tài khóa phù hợp (nới lỏng hay thắt chặt) kích thích sản xuất kích cầu để góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ổn định xã hội. - Thứ ba Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính góp phần bù đắp những khiếm khuyết của KTTT đảm bảo công bằng xã hội bảo vệ môi trường thúc đẩy Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 phát triển bền vững.