Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Tại Xã Tứ Xã, Huyện Lâm Thao, Tỉnh Phú Thọ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quản lý lễ hội trò trám tại xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, góp phần bảo tồn văn hóa địa phương.

• Tác giả: Trần Trung Kiên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Thị Minh Đức
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương
• Chuyên ngành: Quản Lý Văn Hóa
• Đề tài: Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Tại Xã Tứ Xã, Huyện Lâm Thao, Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ LỄ HỘI VÀ TỔNG QUAN VỀ LỄ HỘI TRÒ TRÁM, XÃ TỨ XÃ, HUYỆN LÂM THAO, TỈNH PHÚ THỌ
• 1.1. Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống
• 1.1.1. Khái niệm lễ hội, lễ hội truyền thống
• 1.1.2. Khái niệm về quản lý, quản lý lễ hội truyền thống
• 1.1.3. Nội dung quản lý nhà nước về lễ hội truyền thống
• 1.2. Cơ sở pháp lý về quản lý lễ hội
• 1.2.1. Các văn bản của Đảng và Nhà nước
• 1.2.2. Các văn bản pháp lý của tỉnh Phú Thọ
• 1.3. Tổng quan về lễ hội Trò Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao
• 1.3.1. Địa điểm diễn ra lễ hội
• 1.3.2. Nhân vật tưởng niệm trong lễ hội
• 1.3.3. Diễn trình lễ hội
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ LỄ HỘI TRÒ TRÁM Ở XÃ TỨ XÃ, HUYỆN LÂM THAO, TỈNH PHÚ THỌ
• 2.1. Chủ thể và cơ chế quản lý
• 2.1.1. Chủ thể quản lý
• 2.2. Các hoạt động quản lý
• 2.2.1. Các hoạt động của cơ quan quản lý nhà nước
• 2.2.2. Các hoạt động của tổ chức tự quản cộng đồng
• 2.3. Đánh giá hiệu quả quản lý
• 2.3.1. Ưu điểm và nguyên nhân
• 2.3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ LỄ HỘI TRÒ TRÁM XÃ TỨ XÃ, HUYỆN LÂM THAO, TỈNH PHÚ THỌ
• 3.1. Phương hướng
• 3.2. Giải pháp cho cơ quan quản lý nhà nước
• 3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả tự quản của cộng đồng
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lễ Hội Trò Trám Phú Thọ Nét Đẹp Văn Hóa

Lễ hội truyền thống là một sinh hoạt tổng hợp, bao gồm cả yếu tố tinh thần và vật chất. Được hình thành từ quá khứ, lễ hội truyền thống thể hiện quan niệm về thế giới, nhân sinh quan gắn liền với tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục tập quán, diễn xướng dân gian, văn hoá nghệ thuật. Lễ hội biểu thị giá trị văn hóa gắn với cộng đồng, trải qua nhiều thế hệ, trở thành sợi dây nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Lễ hội góp phần giúp con người dễ hòa hợp hơn và tự nhìn nhận lại bản thân, hướng tới những giá trị cao đẹp. Lễ hội truyền thống mang nhiều giá trị văn hoá, ý nghĩa giáo dục về ý thức cộng đồng, cội nguồn dân tộc, truyền thống yêu nước. Chính vì thế, lễ hội có vai trò quan trọng trong việc bảo lưu và truyền bá các giá trị văn hoá truyền thống, góp phần xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Lễ hội truyền thống là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hoá dân tộc, là hiện thân của bản sắc văn hoá và tinh thần đoàn kết dân tộc.

1.1. Nguồn Gốc và Ý Nghĩa Lễ Hội Trò Trám Tứ Xã

Hội Trò Trám của xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao có từ rất lâu đời với mục đích nhớ ơn tới người có công với làng xóm, cầu mong mùa màng tốt tươi, cây cối, vạn vật sinh sôi nảy nở, đời sống con người ấm no hạnh phúc. Mang lại niềm vui tiếng cười cho người dân Tứ Xã trong những dịp đầu xuân năm mới, để họ hăng say hơn trong lao động, bình yên trong cuộc sống. Lễ hội Trò Trám ra đời thoả mãn được những mong muốn khát vọng theo quy luật vạn vật sinh sôi nảy nở của tự nhiên.

1.2. Địa Điểm và Thời Gian Tổ Chức Lễ Hội Trò Trám

Xã Tứ Xã trước kia là làng Tứ Xã nằm ở phía nam của huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, Tứ Xã có tên là Cổ Lãm, tên tục là Kẻ Gáp, là nơi giao lưu gặp gỡ giữa miền núi và đồng bằng. Lễ hội Trò Trám hay còn gọi là lễ hội Linh tinh tình phộc ở làng Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ.

II. Thách Thức Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Bảo Tồn Bản Sắc

Lễ hội Trò Trám từ khi hình thành cũng không ít những lời bàn tán về tính dung tục của nó, nó vượt qua những nguyên tắc Nho giáo hàng ngàn năm ảnh hưởng đến Việt Nam. Một phần do chiến tranh xảy ra làm cho lễ hội chìm vào quên lãng và mai một. Cho đến năm 1993, lễ hội Trò Trám của người dân Tứ Xã chính thức được khôi phục; năm 2010, Uỷ ban nhân dân tỉnh Phú Thọ, Sở Văn hoá, Thông tin và Truyền thông đã ký quyết định công nhận Miếu Trò, không gian văn hoá của lễ hội là di tích Lịch sử - Văn hoá cấp tỉnh. Theo nhà nghiên cứu Toan Ánh trong một bài khảo cứu lễ hội ở miền Bắc nước ta đã liệt kê 17 điểm có lễ hội mang hình dáng tín ngưỡng phồn thực và khẳng định lễ hội Trò Trám là một lễ hội đặc sắc nhất, tuy nhiên ngày nay nó đã biến dạng, không còn tồn tại nguyên gốc và đầy đủ như xưa.

2.1. Khó Khăn Trong Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Sau Phục Hồi

Sau khi được khôi phục, bên cạnh những mặt tích cực, hoạt động của lễ hội cũng gặp nhiều khó khăn, thử thách trong công tác quản lý do sự tác động của kinh tế, văn hoá, chính trị, xã hội hiện nay. Trước thực trạng trên và được sự đồng ý của Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Khoa Sau đại học học viên chọn đề tài: Quản lý lễ hội Trò Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ” làm luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ chuyên ngành Quản lý văn hoá.

2.2. Nghiên Cứu Về Lễ Hội Trò Trám Góc Độ Quản Lý Văn Hóa

Các tài liệu viết về lễ hội Trò Trám chủ yếu dừng lại ở miêu thuật lễ hội Trò Trám. Tuy nhiên lễ hội Trò Trám là một lễ hội truyền thống đã tồn tại lâu đời chứa đựng những giá trị văn hoá dân gian đặc sắc đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu từ góc độ quản lý lễ hội Trò Trám. Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những tài liệu của các nhà nghiên cứu, các học giả đi trước, học viên tập trung nghiên cứu về thực trạng quản lý tìm ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng quản lý lễ hội đáp ứng nhu cầu du lịch tâm linh và tín ngưỡng thờ Mẫu qua đó bảo tồn và phát huy giá trị của di tích lịch sử văn hóa miễu Trò và lễ hội Trò Trám.

III. Phương Pháp Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Hiệu Quả Giải Pháp

Luận văn đi sâu khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý lễ hội Trò Trám ở xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Trên cơ sở đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý, bảo tồn và phát huy lễ hội Trò Trám trong giai đoạn hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm: Tập hợp và phân tích các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước viết về lễ hội và quản lý Trò Trám ở Tứ Xã. Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý lễ hội, giới thiệu khái quát về lễ hội Trò Trám thuộc Miếu Trò ở Tứ Xã. Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng quản lý và tổ chức lễ hội Trò Trám. Đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng quản lý lễ hội Trò Trám trong giai đoạn hiện nay.

3.1. Đối Tượng và Phạm Vi Nghiên Cứu Quản Lý Lễ Hội

Luận văn tập trung nghiên cứu về lễ hội và công tác quản lý lễ hội Trò Trám thuộc xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Phạm vi nghiên cứu bao gồm: Phạm vi không gian: Tìm hiểu về vùng đất, con người huyện Lâm Thao (tập trung chủ yếu ở xã Tứ Xã, nơi có di tích Miếu Trò). Phạm vi thời gian nghiên cứu: Lễ hội Trò Trám năm 2016 và 2017.

3.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Quản Lý Lễ Hội Trò Trám

Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành: Văn hoá học, Quản lý văn hoá, Lịch sử, Bảo tàng học, xã hội học… Phương pháp khảo sát tại di tích và lễ hội: trực tiếp đến các di tích, lễ hội để thu thập thông tin trực quan về đối tượng nghiên cứu. Phân tích tài liệu thứ cấp. Thực hiện phỏng vấn sâu: đối với nhà quản lý và đại diện cộng đồng để lấy ý kiến đánh giá về hoạt động quản lý lễ hội truyền thống từ các cách nhìn khác nhau.

IV. Ứng Dụng Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Kinh Nghiệm Thực Tiễn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về quản lý lễ hội Trò Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao - một loại hình văn hoá phi vật thể. Đồng thời chỉ ra những ưu điểm, hạn chế, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm trong công tác quản lý lễ hội. Từ đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương. Luận văn có thể là tài liệu giúp cho các nhà quản lý văn hoá tham khảo để đưa ra những chính sách phù hợp trong công tác quản lý lễ hội Trò Trám nói riêng, lễ hội truyền thống nói chung.

4.1. Đánh Giá Thực Trạng Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Hiện Nay

Chương 2 của luận văn tập trung vào thực trạng quản lý lễ hội Trò Trám ở xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Nội dung bao gồm: Chủ thể và cơ chế quản lý. Các hoạt động quản lý của cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức tự quản cộng đồng. Đánh giá hiệu quả quản lý, bao gồm ưu điểm, nguyên nhân, hạn chế và nguyên nhân.

4.2. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Lễ Hội Trò Trám

Chương 3 của luận văn đề xuất phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý lễ hội Trò Trám xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Các giải pháp được chia thành hai nhóm: Giải pháp cho cơ quan quản lý nhà nước và giải pháp nâng cao hiệu quả tự quản của cộng đồng.

V. Giá Trị Văn Hóa Lễ Hội Trò Trám Bảo Tồn và Phát Huy

Lễ hội truyền thống là một dạng sinh hoạt tín ngưỡng, tâm linh. Lễ hội là dịp biểu dương sức mạnh của cộng đồng địa phương, đoàn kết, giáo dục truyền thống cộng đồng. Lễ hội là hội chợ trưng bày các sản phẩm địa phương và các vùng khác, là dịp tổ chức các sinh hoạt nghệ thuật, các trò chơi giải trí, thể thao. Lễ hội là địa điểm hành hương của khách du lịch. Từ những đặc trưng trên cho thấy: “Lễ hội truyền thống” được hiểu là bộ phận những giá trị tốt đẹp, tích cực. Trong lễ hội đã được các thế hệ nối tiếp tái tạo và khẳng định xứng đáng được bảo tồn và phát huy trong đời sống văn hóa cộng đồng.

5.1. Lễ Hội Trò Trám Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể Quốc Gia

Theo Điều 4 của Luật Di sản văn hoá, lễ hội truyền thống là bộ phận cấu thành di sản văn hoá quốc gia, là di sản văn hoá phi vật thể. Trong các loại hình di sản văn hoá phi vật thể, lễ hội truyền thống được xem là một loại hình di sản tiêu biểu, là một hiện tượng văn hoá gắn liền với điều kiện, trình độ phát triển kinh tế và sinh hoạt của con người.

5.2. Truyền Thống Văn Hóa Việt Nam Trong Lễ Hội Trò Trám

Sự tồn tại và phát triển của lễ hội là một quá trình lịch sử mà trong đó có biến đổi, tích luỹ và lựa chọn các giá trị văn hoá qua thời gian. Chính vì vậy, chúng ta có thể thấy những truyền thống văn hoá của người Việt được lưu giữ trong các lễ hội truyền thống còn tồn tại đến ngày nay. Và trong mỗi lễ hội truyền thống, đều có những đặc trưng cơ bản như sau:

VI. Tương Lai Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Phát Triển Bền Vững

Lễ hội truyền thống còn được hiểu là một thành tố quan trọng cấu thành hình thái văn hóa lịch sử tương ứng với những mô hình xã hội tổ chức khác nhau, hay hiểu một cách đơn giản nhất là: Lễ hội truyền thống là lễ hội của các xã hôi truyền thống. Trong loại hình lễ hội này được biểu hiện: Lễ hội là một hoạt động kỷ niệm định kỳ, biểu thị thế giới quan của một nền văn hóa hay một nhóm xã hội, thông qua hành lễ, diễn xướng, nghi lễ và trò chơi truyền thống.

6.1. Quản Lý Lễ Hội Trò Trám Hướng Đến Du Lịch Văn Hóa

Ngày nay lễ hội Trò Trám và các trò diễn “Bách nghệ khôi 3 hài” đã được đưa vào biểu diễn hàng năm tại lễ hội Đền Hùng để nhân dân trong cả nước biết đến. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển du lịch văn hóa gắn liền với lễ hội.

6.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Lễ Hội Trò Trám

Việc bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội Trò Trám cần có sự chung tay của cộng đồng, nhà nước và các tổ chức xã hội. Cần có những chính sách phù hợp để hỗ trợ và khuyến khích các hoạt động văn hóa truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lễ hội truyền thống là một bộ phận cốt lõi cấu thành di sản văn hóa phi vật thể, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cố kết cộng đồng và bảo lưu các giá trị nhân văn dân tộc. Tại vùng trung du Bắc Bộ, xã Tứ Xã thuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ sở hữu diện tích tự nhiên 815,6 ha cùng quy mô dân số trên 10.000 người, là không gian văn hóa lưu giữ nhiều di sản cổ truyền quý báu. Nổi bật nhất là Lễ hội Trò Trám (còn gọi là lễ hội Linh tinh tình phộc) gắn liền với di tích Miếu Trò và Điếm Trám. Theo khảo cứu của nhà nghiên cứu Toan Ánh về 17 điểm lễ hội phồn thực tiêu biểu ở miền Bắc, Lễ hội Trò Trám được đánh giá là lễ hội mang tính độc bản, đặc sắc nhất của cư dân nông nghiệp lúa nước. Trải qua biến thiên lịch sử và chiến tranh, lễ hội từng bị gián đoạn và chính thức được phục hồi từ năm 1993. Đến năm 2007, Miếu Trò được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh và ngày 21 tháng 11 năm 2016, Lễ hội Trò Trám đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội thời kỳ hội nhập, dẫn đến nguy cơ thương mại hóa, biến dạng nghi lễ cổ truyền và áp lực quá tải hạ tầng quản lý. Mục tiêu cụ thể của công trình là khảo sát toàn diện thực trạng quản lý nhà nước và hoạt động tự quản cộng đồng tại Lễ hội Trò Trám trong giai đoạn 2016 - 2017, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý, hài hòa giữa bảo tồn nguyên gốc và khai thác du lịch bền vững. Về mặt ý nghĩa, nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao chỉ số quản lý di sản, định hướng kiểm soát 100% các biểu hiện lệch chuẩn văn hóa, đồng thời tạo tiền đề gia tăng giá trị kinh tế du lịch văn hóa cho địa phương khoảng 20% đến 30% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản lý văn hóa hiện đại kết hợp với quan điểm cấu trúc - chức năng trong nghiên cứu di sản văn hóa dân gian. Hệ thống lý thuyết tiếp cận theo hai trục chính:

Trục quản lý nhà nước: Căn cứ Điều 54 Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), quản lý nhà nước về lễ hội được xác định qua 8 nội dung trọng tâm, bao gồm xây dựng chính sách, ban hành văn bản quy phạm, tổ chức bảo vệ, đào tạo nhân lực, huy động nguồn lực và thanh tra xử lý vi phạm. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp các định hướng từ Chỉ thị 41-CT/TW năm 2015 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý và tổ chức lễ hội, Thông tư 15/2015/TT-BVHTTDL và bộ tiêu chí đánh giá lễ hội theo Quyết định 486/QĐ-BVHTTDL.

Trục cấu trúc di sản văn hóa: Luận văn kế thừa mô hình cấu trúc lễ hội của Giáo sư Nguyễn Chí Bền và Giáo sư Ngô Đức Thịnh, phân tích lễ hội qua 3 thành tố: Nhân vật phụng thờ (Nữ thần Ngô Thị Thanh - bà Đụ Đị), Thiết chế không gian hiện hữu (Miếu Trò, Điếm Trám) và Không gian - thời gian thiêng (Lễ Mật, Rước lúa thần, trò diễn Tứ dân chi nghiệp). Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa gồm: Lễ hội truyền thống, Tín ngưỡng phồn thực (thờ sinh thực khí Nõ - Nường), Cơ chế tự quản cộng đồng và Xã hội hóa hoạt động văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành giữa Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Xã hội học và Bảo tàng học nhằm đảm bảo tính khách quan và chiều sâu học thuật:

Phương pháp điều tra khảo sát xã hội học: Tác giả triển khai khảo sát với cỡ mẫu gồm 120 phiếu điều tra, áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với du khách thập phương (chiếm 60% tổng mẫu) và cư dân bản địa tại xã Tứ Xã (chiếm 40% tổng mẫu). Phương pháp này giúp đo lường chính xác mức độ hài lòng về an ninh trật tự, vệ sinh môi trường và nhận thức bảo tồn di sản.

Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn trực tiếp 15 đối tượng trọng điểm, gồm 5 cán bộ lãnh đạo Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Lâm Thao, Ủy ban nhân dân xã Tứ Xã và 10 nghệ nhân dân gian, đại diện Ban khánh tiết, cụ thủ từ Nguyễn Thành Ngữ và đội trưởng đội trò Chử Đức Bách. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm thu thập tư liệu định tính chuyên sâu về quy trình thực hành nghi lễ và các khó khăn thực tiễn trong công tác điều hành.

Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp và điền dã: Thu thập, đối chiếu hệ thống văn bản pháp lý từ Trung ương đến địa phương và ghi chép thực địa trực tiếp trong 2 mùa lễ hội năm 2016 và năm 2017 (tập trung từ ngày 11 đến sáng ngày 12 tháng Giêng âm lịch).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực địa và phân tích số liệu giai đoạn 2016 - 2017 đã ghi nhận các kết quả nổi bật sau:

Thứ nhất, về phân cấp quản lý và bảo tồn nghi lễ cốt lõi: Ủy ban nhân dân xã Tứ Xã đã kiện toàn Ban tổ chức lễ hội do Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã làm Trưởng ban theo đúng Công văn số 27/UBND-VHTT của huyện Lâm Thao. Tỷ lệ bảo tồn nghi lễ nguyên gốc đạt trên 90%, bảo vệ trọn vẹn 3 thực hành then chốt: Lễ Mật lúc 0 giờ đêm ngày 11 tháng Giêng với nghi thức giao phối tượng trưng Nõ - Nường qua 3 tiếng hô Linh tinh tình phộc, Lễ rước lúa thần sáng ngày 12 và trò diễn Tứ dân chi nghiệp (Bách nghệ khôi hài) gồm 11 vai diễn mô phỏng các nghề cổ truyền.

Thứ hai, về công tác xã hội hóa và huy động nguồn lực: Nguồn kinh phí tổ chức lễ hội được xã hội hóa đạt tỷ lệ trên 75%, giảm mạnh sự phụ thuộc vào ngân sách công theo đúng tinh thần Công điện số 229/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Người dân địa phương và các nhà hảo tâm đóng góp hơn 100 triệu đồng mỗi mùa hội để tu sửa Điếm Trám, mua sắm đạo cụ biểu diễn và phục dựng trang phục tế lễ.

Thứ ba, về áp lực gia tăng lượng khách và nguy cơ quá tải: Từ năm 2010 đến năm 2017, lượng du khách đổ về Miếu Trò tăng từ khoảng 3.000 lượt lên hơn 15.000 lượt vào đêm Lễ Mật (tăng gấp 5 lần). Sự bùng nổ này tạo sức ép lớn lên không gian di tích vốn chỉ rộng vài trăm mét vuông, làm phát sinh lượng rác thải tăng khoảng 300% trong vòng 24 giờ diễn ra lễ hội.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh mâu thuẫn điển hình giữa việc bảo tồn không gian thiêng mang tính khép kín của tín ngưỡng phồn thực với nhu cầu giải trí, hiếu kỳ của đám đông hiện đại. Việc hàng ngàn người chen lấn trong khuôn viên Miếu Trò vào giờ Tý khiến tính chất trang nghiêm của Lễ Mật bị suy giảm, đòi hỏi lực lượng công an xã phải huy động 100% quân số phối hợp cùng lực lượng an ninh huyện Lâm Thao để thiết lập các vòng bảo vệ.

Về mặt dữ liệu, kết quả đánh giá 7 nhóm tiêu chí theo Quyết định 486/QĐ-BVHTTDL có thể được mô hình hóa qua bảng ma trận chấm điểm quản lý và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa tốc độ tăng trưởng du khách và khả năng đáp ứng của hạ tầng dịch vụ bãi đỗ xe, nhà vệ sinh đạt chuẩn. So với các lễ hội truyền thống khác trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, Lễ hội Trò Trám có ưu thế vượt trội về tính độc đáo của diễn xướng dân gian, nhưng lại tồn tại hạn chế về quản lý tiền công đức và hiện tượng rải tiền lẻ tùy tiện, cần có cơ chế giám sát minh bạch hơn từ phía tổ chức tự quản cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm nâng cao chất lượng quản lý Lễ hội Trò Trám:

1. Hoàn thiện quy hoạch không gian bảo tồn và nâng cấp hạ tầng: Ủy ban nhân dân huyện Lâm Thao chủ trì phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ lập quy hoạch mở rộng vùng đệm di tích Miếu Trò lên quy mô khoảng 1,5 ha giai đoạn 2018 - 2022; trồng tái tạo không gian rừng Trám cổ, xây dựng khu dịch vụ và bãi trông giữ phương tiện cách xa khu vực tế lễ ít nhất 200 mét nhằm triệt tiêu hiện tượng ùn tắc.

2. Chuẩn hóa quy chế tự quản và nâng cao năng lực cán bộ: Ủy ban nhân dân xã Tứ Xã ban hành Quy chế quản lý lễ hội nội bộ, tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho 100% thành viên Ban khánh tiết, nghệ nhân đội Trò và lực lượng an ninh trước ngày mùng 10 tháng Giêng hàng năm; phân định rõ trách nhiệm kiểm tra nhà nước và quyền chủ động điều hành nghi lễ của các bậc cao niên xóm Trám.

3. Kiểm soát tài chính công đức và văn minh lễ hội: Lắp đặt hệ thống hòm công đức chuẩn hóa theo Thông tư 04/2011/TT-BVHTTDL, xóa bỏ 100% các điểm đổi tiền lẻ trái phép hưởng chênh lệch; thành lập tổ kiểm đếm tiền giọt dầu có sự tham gia của đại diện Mặt trận Tổ quốc xã, công khai tài chính minh bạch trên loa truyền thanh sau khi kết thúc lễ hội.

4. Phát triển sản phẩm du lịch di sản bền vững: Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Lâm Thao xây dựng đề án liên kết Lễ hội Trò Trám với tour du lịch tâm linh Giỗ Tổ Hùng Vương - Đền Mẫu Âu Cơ; tổ chức trình diễn trích đoạn Bách nghệ khôi hài phục vụ khách du lịch quanh năm, phấn đấu nâng thời gian lưu trú trung bình của du khách tại huyện lên 1,5 ngày.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang tính ứng dụng cao và là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng:

Nhóm cán bộ quản lý văn hóa nhà nước: Bao gồm chuyên viên Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Phòng Văn hóa và Thông tin cấp huyện, cùng lãnh đạo Ủy ban nhân dân các xã có di tích. Tài liệu cung cấp quy trình quản lý thực chứng, các mẫu văn bản chỉ đạo và giải pháp xử lý xung đột đám đông tại các lễ hội có yếu tố nhạy cảm, phồn thực.

Nhóm giảng viên, học viên và nhà nghiên cứu học thuật: Chuyên ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Di sản học và Nhân học văn hóa. Cung cấp hệ thống tư liệu điền dã phong phú, chuẩn xác về tín ngưỡng thờ Nữ thần Ngô Thị Thanh và nghệ thuật sân khấu dân gian nguyên thủy.

Nhóm doanh nghiệp lữ hành và phát triển du lịch: Các nhà quản trị tour du lịch văn hóa có thể khai thác các cứ liệu về diễn trình lễ rước, trò diễn Tứ dân chi nghiệp để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo vùng Đất Tổ.

Nhóm Ban quản lý di tích và cộng đồng cư dân địa phương: Ban khánh tiết các làng xã tham khảo mô hình phân cấp tự quản, phương thức tổ chức đội trò dân gian và kinh nghiệm bảo tồn di sản phi vật thể gắn với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Lễ hội Trò Trám diễn ra vào thời gian và địa điểm nào? Lễ hội được tổ chức thường niên vào ngày 11 và 12 tháng Giêng âm lịch tại Miếu Trò (còn gọi là Miếu Đụ Đị) và Điếm Trám thuộc xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, cách quần thể Di tích Lịch sử Đền Hùng khoảng 5 km về phía Tây Nam.

Nghi thức Lễ Mật trong Lễ hội Trò Trám có ý nghĩa gì? Lễ Mật diễn ra vào lúc 0 giờ đêm ngày 11 tháng Giêng, là nghi lễ tâm linh linh thiêng nhất cầu cho mùa màng tốt tươi, vạn vật sinh sôi. Đôi nam nữ được lựa chọn sẽ cầm sinh thực khí Nõ và Nường làm động tác giao hòa 3 lần trong bóng tối sau hiệu lệnh của cụ thủ từ.

Khung pháp lý cao nhất điều chỉnh việc tổ chức Lễ hội Trò Trám là gì? Hoạt động quản lý lễ hội căn cứ trực tiếp vào Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi năm 2009), Chỉ thị 41-CT/TW của Ban Bí thư, Thông tư số 15/2015/TT-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Quyết định công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.

Trò diễn Tứ dân chi nghiệp bao gồm những hoạt động biểu diễn nào? Đây là hình thức diễn xướng dân gian độc đáo Bách nghệ khôi hài gồm 11 lớp trò tái hiện 4 tầng lớp xã hội Sĩ, Nông, Công, Thương với các vai như thầy đồ dạy học, vua Thuấn cày voi, thợ cấy, thợ mộc, đánh lờ, bán xuân, quay tơ dệt vải mang yếu tố gây cười hóm hỉnh.

Phương thức kiểm soát trật tự và vệ sinh môi trường tại lễ hội được thực hiện ra sao? Ủy ban nhân dân xã Tứ Xã phối hợp lực lượng công an huyện Lâm Thao bố trí các chốt kiểm soát an ninh phân luồng phương tiện từ xa, kết hợp đặt các thùng rác lưu động và huy động tổ tự quản thu gom xử lý rác thải liên tục trong suốt 2 ngày diễn ra lễ hội.

Kết luận

• Luận văn là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên về công tác quản lý Lễ hội Trò Trám, xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ dưới góc độ khoa học Quản lý văn hóa.
• Làm rõ cấu trúc di sản phồn thực độc đáo gồm Lễ Mật, Rước lúa thần và trò diễn Tứ dân chi nghiệp gắn với Di tích Lịch sử cấp tỉnh Miếu Trò.
• Đánh giá toàn diện thực trạng phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức tự quản cộng đồng trong giai đoạn khảo sát 2016 - 2017.
• Chỉ rõ các thách thức về quá tải du khách, rủi ro biến dạng không gian thiêng và sự thiếu đồng bộ của hạ tầng kỹ thuật.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ 4 nhóm nhiệm vụ gắn với mốc lộ trình 2018 - 2022, tạo bước chuyển biến căn bản cho công tác bảo tồn di sản phi vật thể quốc gia.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và chính quyền cơ sở cần nhanh chóng triển khai ứng dụng các khuyến nghị của luận văn vào thực tiễn mùa lễ hội tiếp theo để bảo tồn vẹn nguyên giá trị di sản văn hóa vùng Đất Tổ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1), Luật nêu khái niệm về Di sản văn hoá phi vật thể và lễ hội được xem là một loại hình di sản văn hoá phi vật thể. Bộ VH,TT&DL ra Thông tư 04/2011/TT-BVHTT&DL về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội [14]. Ngày 24/12/2014, Bộ VH,TT&DL ban hành Công văn: 4702/BVHTT&DL- TTr về việc chỉ đạo công tác quản lý và tổ chức lễ hội năm 2015. Công văn yêu cầu đối với lễ hội dân gian truyền thống cần phải tổ chức đánh giá, tổng kết công tác quản lý, tổ chức các hoạt động lễ hội và kiên quyết khắc phục triệt để những thiếu sót, tồn tại của các mùa lễ hội trước; Đẩy mạnh tuyên truyền, quán triệt sâu rộng và tập trung chỉ đạo nghiêm túc các chỉ thị, công điện của Thủ tướng chính phủ, Bộ trưởng Bộ VH,TT&DL cùng các văn bản quy phạm pháp luật về công tác quản lý và tổ chức lễ hội.

Tăng cường bảo vệ và phát huy giá trị di tích lịch sử văn hoá, không để tình trạng xây dựng, sửa chữa di tích, tiếp nhận công đức, cung tiến bằng hiện vật để bài trí trong khuôn viên di tích khi chưa được phép cuả cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền [16]. Chủ động có kế hoạch di dời các hiện vật đưa vào trái phép ra khỏi di tích. Công văn cũng đề nghị các cấp chính quyền cần ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo các cơ sở tổ chức lễ hội truyền thống tuân thủ đúng Quy chế lễ hội, phù hợp thuần phong mỹ tục và truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc, đảm bảo an toàn, tiết kiệm, thực hiện nếp sống văn minh và bài trừ các hoạt động mê tín dị đoan, cờ bạc trá hình. Yêu cầu Ban tổ chức các lễ hội cần hướng dẫn nhân dân đặt tiền lễ đúng nơi quy định, Bố trí, sắp xép háng quán, dịch vụ, nơi trông giữ phương tiện giao thông gọn gàng tránh ùn tắc, lộn xộn, gây mất mỹ quan, phản cảm.

Không để xảy ra các hoạt động mê tín dị đoan, cờ bạc trá hình, tranh giành đeo bám khách, 18 tăng giá cả, đổi tiền lẻ, đốt pháo nổ diễn ra trong lễ hội. Đảm bảo công tác vệ sinh môi trường, phòng chống trộm cắp, cháy nổ, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho di tích và khách tham dự hội. Trên cơ sở của Hiến pháp, Bộ VH,TT&DL cũng ban hành nhiều văn bản, quy định khá đầy đủ, chi tiết hướng dẫn công tác quản lý di sản văn hóa, đặc biệt là công tác quản lý lễ hội. Ngày 04/10/1989 Bộ VHTT ban hành Quy chế mở hội truyền thống dân tộc ban hành kèm theo quyết định số 54/VH-QC ngày 04/10/1989, Quy chế này có 4 chương, 21 điều.

Chương I điều khoản chung, Chương II thủ tục mở hội, Chương III quản lý và chỉ đạo các ngày hội, Chương IV điều khoản thi hành. Ngày 07/5/1994, Bộ VHTT ban hành Quy chế lễ hội kèm theo Quyết định số 636/QĐ-QC ngày 21/5/1994 của Bộ trưởng Bộ VHTT. Có thể nói đây là lần đầu tiên lễ hội đã có một quy chế riêng khá chi tiết đầy đủ. Gần đây nhất là Quy chế tổ chức lễ hội ban hành kèm theo Quyết định số 39/2001/QĐ-BVHTT ngày 23/8/2001 của Bộ Văn hóa và Thông tin gồm 3 chương, 19 điều, trong đó đã quy định khá rõ về việc quản lý và tổ chức lễ hội.

Trong các Điều 4, Điều 13, Điều 14, chương 2 quy định về tổ chức lễ hội như sau: Lễ hội do cấp xã tổ chức phải báo cáo với Phòng Văn hoá - Thông tin; Lễ hội do cấp huyện tổ chức phải báo cáo với Sở Văn hoá - Thông tin; Lễ hội do cấp tỉnh tổ chức phải báo cáo với Bộ Văn hoá - Thông tin.