BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRỊNH THỊ HƢỜNG QUẢN LÝ LÀNG XÃ Ở TỈNH THÁI BÌNH QUA HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRỊNH THỊ HƢỜNG QUẢN LÝ LÀNG XÃ Ở TỈNH THÁI BÌNH QUA HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1945 Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGUYỄN DUY BÍNH 2. TS NGUYỄN THỊ THU THỦY HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Tác giả TRỊNH THỊ HƯỜNG LỜI CẢM ƠN Luận án đã được hoàn thành tại Bộ môn Lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã nhận được những sự giúp đỡ vô cùng quý báu từ các tập thể và cá nhân. Tôi xin bày lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Duy Bính và TS. Nguyễn Thị Thu Thủy đã tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô, các nhà khoa học trong Tổ Lịch sử Việt Nam, Ban Chủ nhiệm Khoa cùng các thầy cô Khoa Lịch sử, Phòng sau đại học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới cơ quan, địa phương tỉnh Thái Bình và các đồng nghiệp đã giúp đỡ nguồn tư liệu trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành đề tài luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng năm 2021 Tác giả luận án Trịnh Thị Hƣờng DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN TT Viết đầy đủ Viết tắt 1 20 đồng 20$00 2 20 đồng 10 hào 20$10 3 Chủ biên Cb 4 Nhà xuất bản Nxb MỤC LỤC MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Nguồn tài liệu . Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu . Đóng góp của luận án . Cấu trúc của luận án . TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ . Các công trình nghiên cứu về hương ước, quản lý làng xã qua hương ước cổ truyền (trước năm 1921) . Các công trình của học giả nước ngoài . Các công trình của học giả trong nước . Các công trình nghiên cứu về Hương ước cải lương, quản lý làng xã qua hương ước cải lương . Các công trình của học giả nước ngoài . Các công trình của học giả trong nước . Các công trình nghiên cứu về làng xã Thái Bình, quản lý làng xã qua hương ước của Thái Bình . Các công trình của học giả nước ngoài . Các công trình của học giả trong nước . Một vài nhận xét về nguồn tư liệu, tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề cần tiếp tục làm rõ .1 Nhận xét về nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án . Những vấn đề cần tiếp tục làm rõ . KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÝ LÀNG XÃ TRƢỚC NĂM 1921 VÀ HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG Ở THÁI BÌNH . Khái quát về quản lý làng xã ở Thái Bình trước năm 1921 . Khái quát về tỉnh Thái Bình . Làng xã ở Thái Bình . Quản lý làng xã ở Thái Bình trước năm 1921 . Hương ước cải lương của tỉnh Thái Bình . Khái quát về hương ước . Các loại hương ước . Hương ước cải lương ở Thái Bình .41 Tiểu kết chương 2. QUẢN LÝ KINH TẾ Ở LÀNG XÃ THÁI BÌNH QUA HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1945 . Quản lý ruộng đất . Quy định về các vấn đề liên quan đến ruộng đất . Quy định về các loại ruộng đất . Quy định về xử phạt đối với trường hợp chiếm đoạt ruộng đất bất hợp pháp . Quản lý chi thu, sưu thuế . Quản lý chi thu . Quản lý tài sản chung . Quản lý, bảo vệ sản xuất nông nghiệp . Quản lý đường sá, cầu cống, đê điều . Bảo vệ ruộng đồng, nguồn nước, sức kéo .83 Tiểu kết chương 3. QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH, VĂN HÓA Ở LÀNG XÃ THÁI BÌNH QUA HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1945 . Quản lý hành chính . Tổ chức hành chính . Về chức năng, nhiệm vụ, tiêu chuẩn của bộ máy quản lý làng xã . Về lương, phụ cấp, thưởng phạt cho bộ máy quản lý làng xã . Việc mua, bán các chức trong bộ máy quản lý làng xã . Quản lý giáo dục . Quản lý phong tục .111 Tiểu kết chương 4. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ VIỆC QUẢN LÝ LÀNG XÃ QUA HƢƠNG ƢỚC CẢI LƢƠNG TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1945 Ở TỈNH THÁI BÌNH . Một số thành công, thất bại của Pháp trong việc quản lý làng xã ở Thái Bình . Một số đặc điểm của việc quản lý làng xã qua hương ước cải lương từ năm 1921 đến năm 1945 ở Thái Bình . Tính cụ thể, chặt chẽ . Tính cộng đồng, tự quản . Bài học kinh nghiệm cho quản lý làng xã, xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay . Bài học về xây dựng bộ máy quản lý nhà nước ở nông thôn . Bài học về xây dựng và thực hiện hương ước, quy chế ở cơ sở .144 Tiểu kết chương 5.148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Số hương ước cải lương ở Thái Bình từ 1921 đến 1945 (theo thống kê của Cao Văn Biền) . Số lượng bản hương ước cải lương của tỉnh Thái Bình . Số làng xã, hương ước cải lương của tỉnh Thái Bình của tác giả luận án. Phân loại hương ước cải lương làng, xã, thôn, phố huyện của tỉnh Thái Bình . Phân bố hương ước tỉnh Thái Bình của Cao Văn Biền . Sự phân bố của làng xã có hương ước cải lương ở Thái Bình của tác giả luận án. Số lượng làng xã, bản hương ước cải lương ở Thái Bình . Phân loại hương ước cải lương ở Thái Bình theo số trang . Niên đại của các hương ước cải lương ở Thái Bình giai đoạn 1921 đến trước 1927 . Niên đại của các hương ước cải lương ở Thái Bình giai đoạn 1927 đến trước 1941 . Niên đại của các hương ước cải lương ở Thái Bình giai đoạn 1941 về sau. Số lượng hương ước cải lương của các đợt của tỉnh Thái Bình (theo Cao Văn Biền) . Số lượng hương ước cải lương của các đợt của tỉnh Thái Bình (theo tác giả luận án này) . Các lý dịch được trả lương trong làng xã Thái Bình. Lý do chọn đề tài Trong tiến trình phát triển của lịch sử Việt Nam, làng xã luôn đóng vai trò quan trọng. Làng xã đã trở thành một đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, trong đó có khoa học lịch sử. Tìm hiểu về làng xã trong lịch sử sẽ giúp chúng ta không những hiểu sâu sắc hơn những vấn đề cốt lõi của lịch sử dân tộc mà còn góp phần làm sáng tỏ cả những vấn đề của hiện tại và tương lai trong xây dựng, phát triển của đất nước và con người Việt Nam. Vấn đề quản lý làng xã luôn là vấn đề quan trọng hàng đầu của các nhà nước phong kiến ở Việt Nam. Các nhà nước phong kiến, thực dân luôn tìm mọi cách để “nằm” được làng xã. Hiện nay, trong bối cảnh cả nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, xây dựng nông thôn mới thì vấn đề quản lý làng xã càng có ý nghĩa quan trọng cấp thiết. Hương ước là một sản phẩm pháp lý do dân làng sáng tạo ra, được sử dụng làm chuẩn mực trong các quan hệ ứng xử giữa các thành viên trong làng, giữa làng với bên ngoài. Nhìn từ góc độ pháp luật, hương ước có giá trị như “bộ luật” của làng, biểu hiện tính “tự trị” làng xã và là sự dung hoà quyền lợi giữa nhà nước phong kiến và làng xã… Hương ước có vai trò quan trọng trong đời sống làng Việt cổ truyền, trong đó đáng chú ý hơn là với tư cách của một công cụ quản lý làng xã. Các nhà nước phong kiến và cả thực dân đều nhận thấy vai trò của hương ước, sử dụng hương ước như một công cụ hữu hiệu trong quản lý làng xã. Thông qua việc quy định trách nhiệm và chế độ thưởng phạt trước hết và chủ yếu đối với các cá nhân trong làng xung quanh việc thực hiện các công việc của cộng đồng, hương ước trực tiếp kiểm soát thái độ ứng xử của các thành viên, không phân biệt già trẻ, thuộc bất kỳ hình thức tổ chức và giai tầng xã hội nào. Hương ước còn làm nhiệm vụ quan trọng khác: là sợi dây nối liền các tổ chức xã hội trong làng, giúp cho bộ máy quản lý làng xã nắm được các tổ chức cấu thành trong bộ máy của làng. Hương ước còn liên kết các tổ chức trong làng lại với nhau, thông qua việc nắm cá 2 nhân để rồi nắm tổ chức và khuôn các tổ chức ấy vận hành thống nhất trong một chỉnh thể hữu cơ. Nghiên cứu vấn đề quản lý làng xã qua hương ước sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm cho việc tổ chức bộ máy quản lý và cách thức quản lý nông thôn mới hiện nay. Thái Bình là tỉnh ở đồng bằng Bắc Bộ nơi người Pháp tiến hành công cuộc Cải lương hương chính mạnh mẽ. Việc nghiên cứu về quản lý làng xã qua hương ước cải lương ở Thái Bình không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đất và người Thái Bình, làng xã Thái Bình mà còn qua đó hiểu rõ hơn về chính sách cai trị của người Pháp tại địa phương này, bổ sung nhận thức sâu sắc hơn về chính sách cai trị của Pháp đối với nước ta. Vì vậy, việc nghiên cứu về vấn đề quản lý làng xã qua hương ước cải lương ở Thái Bình là việc làm có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc.
