Tổng quan nghiên cứu
Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT đã xác lập bước chuyển mang tính lịch sử cho nền giáo dục Việt Nam, chuyển trọng tâm từ truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong cấu trúc chương trình mới, Hoạt động trải nghiệm là nội dung giáo dục bắt buộc xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12, đóng vai trò then chốt trong việc cụ thể hóa quan điểm của Nghị quyết số 29-NQ/TW về nguyên lý học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn. Tuy nhiên, tại địa bàn huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định – vùng đất đồng bằng rộng 219,9 km2 với quy mô dân số trên 180.000 người – việc vận hành nội dung này đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn quản lý đáng chú ý.
Năm học 2020-2021, toàn huyện Tuy Phước có 26 trường tiểu học với 512 lớp và 14.372 học sinh. Khảo sát sơ bộ cho thấy phần lớn các giờ hoạt động tập thể ngoài giờ lên lớp tại các trường tiểu học còn mang tính hình thức, biến tướng thành giờ chơi tự do hoặc các chuyến dã ngoại thuần túy, thiếu chiều sâu rèn luyện năng lực. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục với tên gọi "Quản lý hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở các trường tiểu học huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định" do học viên Hà Thị Thân Thương thực hiện dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Minh Tiến tại Trường Đại học Quy Nhơn đã trực tiếp giải quyết vấn đề cấp bách này. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng giai đoạn 2019-2021 tại 10 trường tiểu học đại diện, từ đó đề xuất 7 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chỉ số chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh tiểu học trên địa bàn huyện.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết áp dụng
Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết học tập qua trải nghiệm của David Kolb công bố năm 1984, kết hợp các luận điểm giáo dục thực nghiệm của Kurt Lewin và Jean Piaget. Bản chất của học tập trải nghiệm là chu trình 4 giai đoạn khép kín gồm: trải nghiệm cụ thể, quan sát phản ánh, hình thành khái niệm trừu tượng và thử nghiệm tích cực. Hoạt động trải nghiệm tiểu học theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được cấu trúc theo 4 mạch nội dung cốt lõi:
- Hoạt động hướng vào bản thân (khám phá và rèn luyện kỹ năng sống).
- Hoạt động hướng đến xã hội (chăm sóc gia đình, xây dựng trường học và cộng đồng).
- Hoạt động hướng đến tự nhiên (bảo tồn cảnh quan, môi trường).
- Hoạt động hướng nghiệp (tìm hiểu nghề nghiệp gần gũi).
Dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục, luận văn vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức trường học của các tác giả Nguyễn Ngọc Quang và Bùi Minh Hiền, chuẩn hóa quy trình quản lý thông qua 4 chức năng cơ bản: lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá. Đối tượng quản lý bao gồm quản lý mục tiêu, quản lý nội dung chương trình, quản lý 4 phương thức tổ chức chủ yếu (khám phá; thể nghiệm - tương tác; cống hiến; nghiên cứu) và quản lý các nguồn lực bảo đảm (cơ sở vật chất, tài chính, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng).
Phương pháp nghiên cứu
Tác giả sử dụng phương pháp khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi kết hợp phỏng vấn sâu và tổng kết thực tiễn để thu thập dữ liệu sơ cấp. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 150 người, bao gồm 25 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) và 125 giáo viên trực tiếp giảng dạy tại 10 trường tiểu học trên địa bàn huyện Tuy Phước, đại diện cho 3 phân vùng địa lý đặc trưng: vùng trung tâm đô thị, vùng ven đầm Thị Nại và vùng nông thôn chuyên canh lúa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện cao, phản ánh chính xác sự chênh lệch về điều kiện kinh tế - xã hội giữa các cụm trường.
Dữ liệu định lượng thu thập từ phiếu trưng cầu ý kiến được lượng hóa theo thang đo Likert 4 mức độ:
- Mức 1: Tốt / Rất quan trọng (Điểm trung bình từ 3,25 đến 4,00).
- Mức 2: Khá / Quan trọng (Điểm trung bình từ 2,50 đến 3,24).
- Mức 3: Trung bình / Phân vân (Điểm trung bình từ 1,75 đến 2,49).
- Mức 4: Yếu / Không đồng ý (Điểm trung bình từ 1,00 đến 1,74).
Phần mềm xử lý thống kê toán học được ứng dụng để tính toán các tham số thống kê mô tả gồm điểm trung bình và độ lệch chuẩn. Việc lựa chọn phương pháp phân tích này giúp so sánh khách quan mức độ tương quan trong nhận thức và đánh giá giữa nhóm cán bộ quản lý và giáo viên, cung cấp bức tranh dữ liệu minh bạch cho giai đoạn khảo sát 2019-2021.
Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Những phát hiện chính
Khảo sát thực tiễn tại 10 trường tiểu học huyện Tuy Phước mang lại các kết quả định lượng cụ thể:
Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên đạt mức điểm trung bình chung là 3,42/4,00 (thuộc mức Tốt). Trong đó, 88% cán bộ quản lý nhận định đúng vị trí bắt buộc của hoạt động trải nghiệm theo chương trình mới, trong khi tỷ lệ này ở giáo viên đạt 79,2%, cho thấy nhận thức giữa cấp quản lý và giáo viên trực tiếp đứng lớp có độ lệch 8,8%.
Thứ hai, việc triển khai các loại hình hoạt động có sự mất cân đối rõ rệt. Hai hình thức truyền thống là Sinh hoạt dưới cờ và Sinh hoạt lớp đạt tỷ lệ thực hiện thường xuyên lần lượt là 86,4% và 82,1%. Trái lại, các phương thức đòi hỏi đầu tư trí tuệ và sự chuẩn bị phức tạp như Phương thức nghiên cứu (dự án khoa học nhỏ) chỉ đạt 28,4%, và Phương thức cống hiến xã hội chỉ đạt 35,6%.
Thứ ba, công tác kiểm tra, đánh giá kết quả của học sinh còn mang nặng tính chủ quan của giáo viên chủ nhiệm với tỷ lệ áp dụng hình thức quan sát một chiều lên tới 76,8%. Hoạt động tự đánh giá của học sinh và lấy ý kiến phản hồi từ phụ huynh chỉ đạt 22,5%, chưa đáp ứng đúng tinh thần toàn diện của Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT.
Thứ tư, điều kiện cơ sở vật chất và kinh phí phục vụ hoạt động trải nghiệm gặp nhiều rào cản. Có tới 68,5% giáo viên phản ánh trường học thiếu không gian trải nghiệm chuyên biệt và trang thiết bị thực hành; 71,2% trường chưa có nguồn ngân sách riêng định kỳ dành cho các hoạt động trải nghiệm ngoài khuôn viên trường.
Thảo luận kết quả
Dữ liệu khảo sát phản ánh rõ sự phân hóa giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thực thi. Khi trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh 4 phương thức tổ chức, sự mất cân đối thể hiện qua chênh lệch lên đến 58% giữa phương thức truyền thống và phương thức nghiên cứu sáng tạo. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc cán bộ quản lý chưa xây dựng được kế hoạch hành động chi tiết theo từng chủ đề năm học, chưa tạo cơ chế liên kết mở với 16 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng của huyện Tuy Phước (gồm 4 di tích cấp quốc gia và 12 di tích cấp tỉnh như tháp Bánh Ít, tháp Bình Lâm, Tiểu Chủng viện Làng Sông).
Bảng tổng hợp điểm trung bình các tiêu chí quản lý cho thấy khâu "Chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá" có điểm số thấp nhất (đạt mức 2,61/4,00), nằm ở ngưỡng trung bình khá. So với các công trình nghiên cứu quản lý giáo dục tại địa bàn các tỉnh lân cận, huyện Tuy Phước có lợi thế lớn về mạng lưới 26 trường tiểu học đạt chuẩn cơ bản và 166 giáo viên tuyển mới năm học 2020-2021, nhưng hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm chưa tương xứng do thiếu các tài liệu hướng dẫn khung và cơ chế xã hội hóa tài chính giáo dục minh bạch.
Đề xuất và khuyến nghị
Dựa trên kết quả khảo sát, luận văn đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý khả thi với chỉ số mục tiêu và lộ trình thực thi chi tiết:
- Nâng cao nhận thức và chuẩn hóa năng lực thiết kế hoạt động: Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Trường Đại học Quy Nhơn tổ chức 100% các lớp bồi dưỡng chuyên đề cho 25 cán bộ quản lý và 125 giáo viên cốt cán trước tháng 8/2022, bảo đảm 95% giáo viên nắm vững kỹ thuật xây dựng ma trận hoạt động trải nghiệm.
- Chỉ đạo tích hợp nội dung địa phương vào chương trình: Ban Giám hiệu 26 trường tiểu học xây dựng khung kế hoạch tích hợp văn hóa bản địa, đưa tối thiểu 2 hoạt động thực địa mỗi học kỳ tại các địa chỉ đỏ như Nhà lưu niệm danh nhân Đào Tấn, di tích Nước Mặn và làng nghề nem chả Chợ Huyện.
- Đa dạng hóa phương thức tổ chức: Hiệu trưởng chỉ đạo tổ chuyên môn chuyển đổi tối thiểu 40% thời lượng sinh hoạt tập thể sang hình thức dự án nhóm, câu lạc bộ sáng tạo và sân khấu hóa tương tác trong giai đoạn 2022-2024.
- Đổi mới quy trình kiểm tra, đánh giá học sinh: Triển khai hồ sơ học tập (portfolio) và bảng kiểm quan sát (rubrics) theo chuẩn Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT, nâng tỷ lệ tự đánh giá của học sinh và đánh giá đồng đẳng lên tối thiểu 80% trước năm 2023.
- Thắt chặt liên kết 3 môi trường giáo dục: Ban đại diện cha mẹ học sinh và Đoàn Thanh niên xã ký cam kết phối hợp tổ chức ít nhất 3 hoạt động lao động công ích hoặc thiện nguyện mỗi năm học, đạt 100% sự đồng thuận của phụ huynh.
- Tối ưu hóa cơ sở vật chất và không gian học tập: Nhà trường dành tối thiểu 15-20% diện tích khuôn viên để thiết kế vườn thực nghiệm sinh học và khu trò chơi dân gian an toàn.
- Huy động nguồn lực tài chính xã hội hóa: Tham mưu Ủy ban nhân dân huyện cấp ngân sách hỗ trợ hoạt động ngoài giờ và liên kết với các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất tại địa phương để tài trợ xe vận chuyển, giảm chi phí tham quan thực tế xuống dưới 50.000 VNĐ/học sinh/lượt.
Đối tượng nên tham khảo luận văn
Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:
- Cán bộ quản lý trường tiểu học (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Sử dụng hệ thống biểu mẫu và quy trình 4 bước quản lý để xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường, phân bổ kinh phí và giám sát hiệu quả thực hiện chương trình môn học.
- Giáo viên tiểu học và Tổng phụ trách Đội: Tiếp cận ngân hàng ý tưởng thiết kế 4 nhóm hoạt động trải nghiệm bám sát địa bàn Tuy Phước, áp dụng các tiêu chí đánh giá năng lực học sinh theo chuẩn mới.
- Cán bộ chỉ đạo chuyên môn Sở/Phòng Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo bức tranh dữ liệu thực trạng 150 mẫu khảo sát để ban hành văn bản hướng dẫn nghiệp vụ, quy hoạch kế hoạch bồi dưỡng đội ngũ giáo viên tiểu học trên toàn tỉnh Bình Định.
- Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục học: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp giữa David Kolb và khoa học quản lý hiện đại, khai thác bộ công cụ bảng hỏi chuẩn hóa phục vụ các đề tài nghiên cứu liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Điểm khác biệt cốt lõi giữa Hoạt động trải nghiệm trong Chương trình 2018 và hoạt động ngoài giờ lên lớp trước đây là gì?
Hoạt động trải nghiệm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT là hoạt động giáo dục bắt buộc có thời lượng 105 tiết/năm học, có chuẩn đầu ra và chương trình đánh giá cụ thể. Khác với hoạt động ngoài giờ lên lớp trước năm 2018 mang tính chất phong trào, hoạt động trải nghiệm mới tập trung rèn luyện 3 năng lực cốt lõi: thích ứng với cuộc sống, thiết kế - tổ chức hoạt động và định hướng nghề nghiệp thông qua trải nghiệm thực tế.
Tại sao phương thức nghiên cứu và cống hiến lại có tỷ lệ triển khai dưới 36% tại huyện Tuy Phước?
Khảo sát chỉ ra 68,5% giáo viên chưa được tập huấn phương pháp hướng dẫn học sinh làm dự án nhỏ. Thêm vào đó, việc thiếu kinh phí đi lại và lo ngại vấn đề an toàn giao thông khi đưa học sinh ra ngoài khuôn viên trường khiến các nhà quản lý ưu tiên chọn phương thức sinh hoạt tại lớp an toàn nhưng ít tính tương tác.
Làm thế nào để bảo đảm kinh phí tổ chức hoạt động trải nghiệm ở vùng nông thôn?
Giải pháp trọng tâm là khai thác nguồn lực tại chỗ với chi phí 0 đồng bằng cách tận dụng 16 di tích lịch sử và làng nghề sẵn có trong bán kính 5-10 km. Nhà trường cần chủ động phối hợp với Hội đồng hương, Hội Khuyến học và Ủy ban nhân dân xã để lồng ghép các hoạt động làm sạch môi trường, tìm hiểu văn hóa vào ngân sách văn hóa - xã hội địa phương.
Cán bộ quản lý cần thay đổi quy trình đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm như thế nào?
Hiệu trưởng cần chỉ đạo giáo viên chuyển từ nhận xét định tính cảm tính sang sử dụng phiếu quan sát tiêu chí định lượng và hồ sơ hoạt động. Cần tăng tỷ lệ tự đánh giá của học sinh và đánh giá chéo giữa các nhóm lên trên 60%, ghi nhận đầy đủ sự tiến bộ về hành vi và kỹ năng sống vào học bạ theo Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT.
Việc tích hợp di sản văn hóa Tuy Phước mang lại giá trị gì cho học sinh tiểu học?
Hoạt động tìm hiểu tháp Bánh Ít, võ cổ truyền chùa Long Phước hay di tích chữ Quốc ngữ Nước Mặn giúp học sinh hình thành tình yêu quê hương và lòng tự hào dân tộc một cách tự nhiên. Qua các chuyến đi thực tế, học sinh nâng cao kỹ năng giao tiếp, tính kỷ luật và ý thức bảo tồn môi trường sống xung quanh.
Kết luận
- Luận văn đã chuẩn hóa khung lý thuyết quản lý hoạt động trải nghiệm cho học sinh tiểu học dựa trên chu trình trải nghiệm của David Kolb và 4 chức năng quản lý trường học.
- Dữ liệu khảo sát 150 mẫu tại 10 trường tiểu học huyện Tuy Phước đã chỉ ra lỗ hổng lớn giữa nhận thức (đạt 3,42/4,00 điểm) và khả năng tổ chức các phương thức trải nghiệm sáng tạo (dưới 36%).
- Đề xuất 7 nhóm giải pháp quản lý mang tính đột phá, chú trọng khai thác 16 di tích lịch sử - văn hóa địa phương nhằm tối ưu hóa chi phí và nâng cao chất lượng giáo dục.
- Lộ trình triển khai giai đoạn 2022-2025 đặt mục tiêu 100% cán bộ quản lý và giáo viên hoàn thành bồi dưỡng nghiệp vụ đánh giá học sinh theo chuẩn mới.
- Đề tài là cẩm nang hữu ích, thúc đẩy các nhà trường tiểu học chuyển mình từ mô hình truyền thụ thụ động sang mô hình trường học trải nghiệm năng động và nhân văn.