CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hướng đến một nền kinh tế tri thức trong tương lai, Ngành giáo dục phải thực hiện nhiệm vụ đào tạo cho đất nước những con người mới đủ khả năng thực hiện nhiệm vụ mà thời đại giao phó. Trước tình hình thực tiễn của đất nước và thế giới hiện nay, Đảng đã liên tục lãnh chỉ đạo Ngành phải thực hiện đổi mới giáo dục. Cụ thể, trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, Đảng đã khẳng định chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2020: “Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế.
Trong đó, đổi mới cơ chế giáo dục, phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ giáo dục là khâu then chốt” [11, tr. 19]; trong mục tiêu cụ thể của Nghị quyết 29 đã đề ra: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn.” và “Bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học cơ sở (hết lớp 9) có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau trung học cơ sở; trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lượng. Nâng cao chất lượng phổ cập giáo dục, thực hiện giáo dục bắt buộc 9 năm từ sau năm 2020.
Trước yêu cầu của Đảng về nhiệm vụ của bậc trung học, nhất là trung học phổ thông mỗi nhà trường phải cụ thể hóa nhiệm vụ bằng những hành động vừa đáp ứng yêu cầu vừa phải phù hợp với tồn tại khách quan hiện có của nhà trường. Trong đó, hoạt động của tổ chuyên môn trong nhà trường vừa phải cơ bản kế thừa những ưu thế đã có, vừa phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu con người mới của xã hội. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chất lượng giáo dục của nhà trường phụ thuộc các yếu tố điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị dạy học và giáo dục; yếu tố con người (đội ngũ giáo viên, năng lực học sinh, mặt bằng dân trí); sự quan tâm của xã hội; truyền thống, văn hóa của nhà trường và nhất là năng lực lãnh đạo và quản lý của người hiệu trưởng. Người hiệu trưởng có vai trò như một thuyền trưởng, xác định mục đích xa cần đến và các mục tiêu ngắn hơn để từng bước đạt được mục đích mà mình đã đề ra.
Để đạt được mục tiêu đó người hiệu trưởng phải biết linh hoạt sử dụng các nguồn “năng lượng” để tạo động lực, vận hành các bộ phận để vận hành chung con tàu; phải biết các điểm mạnh, điểm yếu để hạn chế khuyết điểm, phát huy ưu điểm của từng bộ phận; phải biết “sửa chữa”, “tinh chỉnh” tạo sự hài hòa và sự liên kết giữa các bộ phận để giúp con tàu vận hành trơn tru. Trong tất cả các vận hành ấy, hoạt động chuyên môn được xem là loại vận hành chính - vận hành xương sống của nhà trường. Hoạt động của tổ chuyên môn trong các trường trung học phổ thông thời gian qua phần lớn hoạt động theo các quy định chung của Ngành, ngoài ra tùy theo đặc thù của từng trường mà hoạt động chuyên môn ở mỗi trường cũng có những nét riêng. Tùy đặc điểm, tình hình về nhiều yếu tố từ chủ quan người quản lý đến điều kiện khách quan như : điều kiện cơ sở vật chất – thiết bị dạy học; chất lượng đội ngũ; chất lượng đầu vào của học sinh; sự quan tâm của gia đình, của xã hội đến sự nghiệp giáo dục của nhà trường.
Ngày nay, với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện của nền giáo dục nước nhà, giáo dục không những phải quan tâm giáo dục học sinh một cách toàn diện mà còn phải quan tâm đến sự phát huy năng lực cá nhân của mỗi em. Do đó, các vấn đề liên quan đến hoạt động chuyên môn của nhà trường từ chương trình khung, nội dung môn học, phương pháp giảng dạy, cách thức tổ chức dạy – học, kiểm tra đánh giá… cho đến công tác đào tạo đội ngũ nhà giáo của các trường sư phạm trong tương lai cũng phải dần thay đổi, hướng tới việc không những phải trang bị kiến thức khoa học vững chắc, trang bị nghiệp vụ sư phạm mà nhà trường còn phải rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng phân tích và kỹ năng tổ chức hoạt động cho Học sinh đối với người giáo viên trong tương lai. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Để hoạt động chuyên môn của tổ chuyên môn trong nhà trường đạt hiệu quả, là tiền đề bền vững để thực hiện nhiệm vụ chính trị của nhà trường trung học phổ thông – nhiệm vụ giáo dục và trang bị kiến thức khoa học cơ bản cho học sinh chuẩn bị bước tiếp vào bậc học cao hơn hoặc tham gia lao động sản xuất – Người hiệu trưởng nhất thiết phải quan tâm quản lý một cách khoa học, phù hợp điều kiện khách quan của nhà trường để phát huy tối đa năng lực của đội ngũ, điều kiện cơ sở vật chất – thiết bị dạy học, nguồn lực tài chính của nhà trường và hơn hết là vận dụng các nguồn lực vật chất và tinh thần từ bên ngoài nhà trường. Từ đó, để hoạt động chuyên môn đạt hiệu quả thì bắt buộc phải có sự quản lý của người hiệu trưởng.
Có nhiều đề tài nghiên cứu về quản lý hoạt động tổ chuyên môn nhằm mục đích nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường như : - “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn thị xã Sơn Tây, Hà Nội”của tác giả Nguyễn Kim Anh, Luận văn Thạc sỹ quản lý giáo dục– 2014 - “Quản lý hoạt động chuyên môn ở các trường trung học phổ thông Đồng Bành, tỉnh Lạng Sơn” của tác giả Hoàng Mạnh Hùng, Luận văn thạc sỹ quản lý giáo dục- 2013 - “Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học ở trường Trung học cơ sở Tây Tựu, Quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Bích, Luận văn Thạc sỹ quản lý giáo dục– 2015 - “Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở trường trung học phổ thông Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên” của tác giả Luyện Ngọc Thắng, Luận văn Thạc sỹ quản lý giáo dục– 2015 Tuy nhiên, tại các trường Trung học phổ thông huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định chưa có đề tài khoa học nghiên cứu về lĩnh vực quản lý hoạt động chuyên môn để có biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn hiệu quả hơn. Với mục đích giúp công tác quản lý hoạt động chuyên môn của nhà trường có hệ thống; bài bản và khoa học hơn để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, tác giả xin hệ thống các lý luận liên quan, khảo sát thực trạng quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại các trường trung học phổ thông huyện Hải Hậu, tỉnh 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam Định. Từ đó, tác giả đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn tại nhà trường. Một số khái niệm liên quan của đề tài 1.
Quản lý và chức năng quản lý 1. Quản lý Quản lý là một từ Hán Việt, theo Bửu Kế : “Quản : Bao trùm, trông coi tất cả ”, “Lý: chỉnh đốn”, quản lý thường dùng để chỉ người trông coi, sắp đặt công việc [15, tr. Theo Hoàng Phế và các đồng tác giả trong Từ điển Tiếng Việt của Nhà xuất bản Khoa học Xã hội năm 1988: Quản lý là một động từ, có nghĩa là trông coi, giữ gìn theo những yêu cầu nhất định hoặc tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định [23, tr. Quản lý là khái niệm được hình thành, tồn tại trong lao động của xã hội loài người.
Sử gia Daniel A. Wren nhận xét rằng: “Quản lý cũng xưa cũ như chính con người vậy”, nhưng ông cũng ghi nhận rằng chỉ mới gần đây, người ta mới chú ý đến “chất khoa học” của quá trình quản lý và dần dần hình thành nên các “lý thuyết” Quản lý[9, tr. Từ thế kỷ XIX tới nay, có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý. Trong đó, Frederick Winslow Taylor (1856 – 1915) – cha đẻ thuyết quản lý khoa học cho rằng: “Quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất” [27,tr.
15] với bốn nguyên tắc: 1. Nghiên cứu một cách khoa học mỗi yếu tố của một công việc và xác định phương pháp tốt nhất để hoàn thành. Tuyển chọn công nhân một cách cẩn trọng và huấn luyện họ hoàn thành nhiệm vụ bằng cách sử dụng các phương pháp có tính khoa học đã được hình thành. Người quản lý hợp tác đầy đủ và toàn diện với công nhân để đảm bảo chắc chắn rằng người công nhân sẽ làm việc theo những phương pháp đúng đắn.
Phân chia công việc và trách nhiệm sao cho người quản lý có bổn phận phải lập kế hoạch cho các phương pháp công tác khi sử dụng những 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên lý khoa học, còn người công nhân có bổn phận thực thi công tác theo đúng kế hoạch đó. Koontz thì lại cho rằng: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó đảm bảo phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm (tổ chức). Mục tiêu của quản lý là hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất. 638] Henry Fayol (1841 – 1925) đưa ra một định nghĩa khác về quản lý– thuyết quản lý hành chính.
Ông đã phân biệt các loại hình hoạt động quản lý thành 5 chức năng cơ bản: “Quản lý hành chính là dự đoán và lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra” [20, tr. 36] mà sau này ta kết hợp thành 4 chức năng “Kế hoạch hóa, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra”.