Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG THANH TRA GIÁO DỤC Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀ CAO ĐẲNG 1. Lý luận về quản lý 1.1 Khái niệm quản lý Theo C.Mác “ Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh.Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng ”[4, tr113]. Theo các cách tiếp cận khác nhau Theo góc độ tổ chức thì quản lý là: cai quản, chỉ huy, lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra. Theo góc độ điều khiển thì quản lý là lái, là điều khiển, điều chỉnh; theo tiếp cận hệ thống thì quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý.
Tác giả Trần Kiểm trong cuốn giáo trình quản lý giáo dục và trường học( 1997) cho rằng “ Quản lý là nhằm phối hợp nỗ lực của nhiều người, sao cho mục tiêu từng cá nhân biến thành thành tựu của xã hội”[ 13, tr 68]. Tác giả Trần Quốc Thành định nghĩa về khái niệm quản lý “ Quản lý là những hoạt động có phối hợp nhằm định hướng và có kiểm soát quá trình tiến tới mục tiêu”[ 27, tr 45]. Quản lý gồm hai thành phần: chủ thể quản lý và khách thể quản lý có quan hệ qua lại tương tác với nhau.2 Chức năng của quản lý Là biểu hiện cụ thể của hoạt động quản lý, thông qua đó chủ thể quản lý 6 tác động đến khách thể quản lý nhằm thực hiện mục tiêu đã đề ra. Theo hai tác giả Nguyễn Thị Tuyết Hạnh và Lê Mai Phương trong giáo trình Quản lý giáo dục trong nhà trường ( 2006), có thể thấy quản lý có 4 chức năng cơ bản sau [11, tr18; 19] Một: chức năng kế hoạch: là chức năng đầu tiên quan trọng của quá trình quản lý.
Đây là quá trình xác định các mục tiêu phát triển và quyết định các biện pháp hữu hiệu nhất để thực hiện mục tiêu đó. Do đó, khi tiến hành thực hiện triển khai chức năng kế hoạch, chủ thể quản lý cần thực hiện hai công việc là xác định mục tiêu để phát triển và đề ra các biện pháp có tính khả thi cao để đạt được mục tiêu. Hai: chức năng tổ chức: là quá trình hình thành cấu trúc của các mối quan hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý, giữa các thành viên, các bộ phận trong cùng một tổ chức nhằm thực hiện thành công kế hoạch và mục tiêu đã đề ra. Nhờ công tác tổ chức, người quản lý có thể điều phối tốt hơn nguồn nhân lực,vật lực.
Thành tựu, sức mạnh của một tổ chức phụ thuộc rất nhiều vào năng lực tổ chức của người quản lý. Ba :chức năng chỉ đạo: chỉ đạo là lãnh đạo và điều hành, thực chất là hoạt động điều khiển của người quản lý đối với các hoạt động và các thành viên của tổ chức để đạt được mục tiêu đề ra. Chỉ đạo là hoạt động thường xuyên, mang tính kế thừa, sáng tạo và phát triển. Bốn: chức năng kiểm tra đánh giá: đây là chức năng không thể thiếu được trong quá trình quản lý.
Kiểm tra bao gồm xem xét, thu thập thông tin, nhận xét đối chiếu, đánh giá quá trình, việc thực hiện mục tiêu quản lý. Từ đó đưa ra quyết định để uốn nắn, điều chỉnh, bổ xúng.nhằm đạt được mục tiêu đề ra.2 Lý luận về hoạt động thanh tra giáo dục Thanh tra, thanh tra giáo dục, thanh tra giáo dục trong các trường ĐH, CĐ 1.1 Khái niệm a)Thanh tra 7 Thanh tra, kiểm tra là một khâu của chu trình quản lý. Không có thanh tra, kiểm tra, coi như không có quản lý. Cũng như bất cứ khái niệm nào có nhiều định nghĩa về thuật ngữ thanh tra: Khái niệm thanh tra có nguồn gốc từ chữ La tinh, có nghĩa là nhìn vào bên trong và là kiểm tra, xem xét từ bên ngoài vào một đối tượng nhất định.[20, tr32] “Thanh tra bao hàm nghĩa kiểm soát nhằm xem xét, phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định.
Thanh tra thường đi kèm với một chủ thể nhất định với phạm vi quyền hạn nhất định”. [ 20, tr45] Theo Pháp lệnh Thanh tra do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành ngày 29/3/1990 “Thanh tra là một chức năng thiết yếu cuả cơ quan quản lý Nhà nước, là hình thức bảo đảm pháp chế, tăng cường kỷ luật trong quản lý Nhà nước, thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa”. Theo tác giả Nguyễn Xuân Thanh trong cuốn Giáo trình kiểm tra và thanh tra giáo dục ( 2013) khái niệm thanh tra có thể khái quát như sau: Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý Nhà nước, là hoạt động kiểm tra xem xét việc làm của các cơ quan chuyên trách theo một trình tự, thủ tục do pháp luật qui định nhằm xử lý các vi phạm, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, các quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức cá nhân. Nghị định 42/2013/ NĐ-CP ngày 09/5/2013 về tổ chức và hoạt động thanh tra giáo dục cũng chỉ rõ rằng thanh tra giáo dục thực hiện chức năng thanh 8 tra hành chính và thanh tra chuyên ngành trong phạm vi quản lý của Nhà nước về giáo dục và đào tạo theo luật định của pháp luật.
Cũng theo nghị định này nguyên tắc hoạtđộng của thanh tra giáo dục là hoạt động thanh tra giáo dục phải tuân theo pháp luật, bảo đảm chính xác, khách quan, trung thực, công khai, dân chủ, kịp thời, không làm cản trở đến hoạt động bình thường của cơ quan, tổ chức, cá nhân. [7] Thanh tra, kiểm tra trong quản lý giáo dục là một yêu cầu tất yếu của thực tiễn quản lý giáo dục.2 Hoạt động của thanh tra giáo dục a) Phạm vi hoạt động của thanh tra giáo dục Theo điều 4, thông tư số 51/2012/ TT- BGD&ĐT ngày 18/12/2012 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT hoạt động thanh tra giáo dục gồm Thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật về giáo dục. Thanh tra việc thực hiện mục tiêu, nội dung, chương trình, phương pháp, quy chế, thi cử, văn bằng, chứng chỉ. Giải quyết khiếu lại tố cáo; xử phạt vi phạm hành chính; phòng và chống tham nhũng.
Kiến nghị, sửa đổi bổ sung các chính sách về giáo dục. Theo điều khiển học thì quản lý là một quá trình điều khiển và điều chỉnh bao gồm những mối liên hệ thông tin thuận nghịch.1 Mối liên hệ thông tin quản lý a. Là mối liên hệ thông tin thuận: truyền đạt thông tin về mục tiêu, kế 9 hoạch, quyết định, giải pháp quản lý đến người thực hiện.Là mối liên hệ thông tin ngược ngoài: phản ánh việc tiếp nhận và thực hiện nhiệm vụ, khó khăn, thuận lợi, tâm tư, nguyện vọng, đề đạt, kiến nghị… của người thực hiện đến người quản lý. Là mối liên hệ thông tin ngược trong: cũng phản ánh như b, đặc biệt còn phản ánh sự tự điều chỉnh chính mình để phát triển.
Theo sơ đồ trên: b,c là nền tảng của sự điều chỉnh do kiểm tra, thanh tra đem lại. Bao gồm hai quá trình: Điều chỉnh của nhà quản lý và tự điều chỉnh của người bị quản lý. b) vị trí vai trò của thanh tra giáo dục trong hệ thống quản lý Thanh tra giáo dục đóng một vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong nền giáo dục nhất là khi nước ta đang tiến hành đổi mới, cải cách nền giáo dục quốc dân, nhằm xây dựng một nền giáo dục trong sạch, thực chất và phát triển toàn diện, theo kịp xu hướng chung của thế giới. Muốn vậy đòi hỏi phải tăng cường công tác thanh tra giáo dục.
Thanh tra giáo dục có vai trò tăng cường pháp chế, góp phần cho những đối tượng hoạt động trong lĩnh vực giáo dục tuân thủ các qui định pháp luật về giáo dục- đào tạo,giúp công tác quản lý giáo dục không ngừng hoàn thiện về mọi mặt. Thanh tra giáo dục góp phần nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nhước về giáo dục ở tất cả các cơ quan quản lý giáo dục các cấp, giúp nhận thức đúng và làm tốt vai trò, trách nhiệm của mình. Thanh tra giáo dục giúp nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ lãnh đạo đặc biệt ở tuyến cơ sở như Ban giám hiệu hay Hiệu trưởng. Qua hoạt động thanh tra những sai phạm, tồn tại, hạn chế, khó khăn, của đơn vị hoặc cá nhân sẽ kịp thời được phát hiện, xử lí, khắc phục.
Giúp chấn chỉnh đưa hoạt động giáo dục vào nề nếp, qui củ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo. 10 Thanh tra là chức năng thiết yếu, là công cụ đắc lực của cơ quan, cá nhân quản lý giáo dục,cần đẩy mạnh công tác thanh tra và kiện toàn hệ thống văn bản Luật và dưới Luật góp phần ngày càng hoàn thiện. Với đối tượng thanh tra việc đánh giá khách quan, công bằng dẫn tới tinh thần tự giác sẽ tác động đến ý thức, nâng cao tinh thần trách nhiệm, động viên khích lệ hoàn thành tốt nhiệm vụ.2 Tổ chức Quản lý Nhà nước của Bộ giáo dục và Đào tạo c) Chức năng nhiệm vụ của thanh tra giáo dục Chức năng kiểm tra: xem xét, xác định mức độ đã đạt được của đối tượng bị thanh tra lấy đó là cơ sở để đánh giá. Chức năng phát hiện: phát hiện ra những mặt đã làm được để động viên khích lệ và những điểm còn hạn chế của cá nhân, tổ chức để giải quyết, giúp đỡ và điều chỉnh quá trình quản lý.
Chức năng đánh giá: giúp đối tượng uốn nắn các hoạt động qua đó hoàn thành tốt nhiệm vụ, đồng thời giúp nhà quản lý điều chỉnh quyết định, quá trình quản lý nâng cao chất lượng quản lý. 11 d) Mục đích của thanh tra giáo dục Phát huy những thành tựu đã đạt được từ đó tạo điều kiện để phát triển, đồng thời xử lý, phòng ngừa sai phạm,giúp đối tượng hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Hoàn thiện cơ chế quản lý giáo dục – đào tạo. e) Đối tượng của thanh tra giáo dục Hoạt động giáo dục ngày nay có sự tham gia của cả tổ chức cá nhân trong và ngoài nước.
Theo nghị định số 42/2013/NĐ- CP về tổ chức và hoạt động của thanh tra giáo dục thì đối tượng của thanh tra giáo dục là [7] Cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông, đại học, giáo dục thường xuyên, trường trung cấp chuyên nghiệp, cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc quyền quản lý trực tiếp của cơ quan quản lý Nhà nước về giáo dục.
