Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Trong cuốn sách “Phát huy tích cực của HS như thế nào”, [30, tr.Kharlamop đã khẳng định vai trò to lớn của tính tích cực, chủ động trong việc tiếp thu tri thức mới. Để kích thích tư duy của người học, tức là GV có thể tạo một môi trường khuyến khích sự học tập, nghiên cứu.
Muốn vậy, GV phải là một chuyên gia được đào tạo tốt, một người hiểu biết giáo dục toàn diện. Nội dung giáo dục phải phản ánh sự phát triển theo sự phát triển của nhân loại, phải mang tính tăng tiến. Chương trình giáo dục phải phù hợp, hiện đại theo sự phát triển chung của loài người. Phương pháp dạy học cũng phải gắn chặt với đối tượng và nội dung, phương pháp là phương pháp của năng lực và hứng thú của trẻ em, của cá nhân đang trưởng thành, chứ không phải là phương pháp của người lớn (những người đã trưởng thành), bởi vậy không thể tách rời phương pháp ra khỏi nội dung, mục tiêu, chương trình giáo dục [30].
Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, dưới sự tác động, ảnh hưởng của tiến bộ khoa học, kĩ thuật cũng như sự phát triển của các trào lưu dân chủ, sự nhận thức về HĐDH trong nhà trường có sự phát triển mới. John Dewey (1859 - 1952) - nhà GD Mỹ, đã phê phán cách thức tổ chức HĐDH áp đặt, thiếu động lực phát triển các kĩ năng giao tiếp của HS, ông viết: “Đa số trường học vận dụng những phương pháp (phương pháp) có khuynh hướng khuyến khích chủ nghĩa cá nhân, buộc tất cả HS trong lớp phải đồng loạt đọc cùng những cuốn sách như nhau và đọc thuộc lòng những bài học giống hệt nhau. Trong hoàn cảnh đó, trẻ sẽ mất dần những động lực giao tiếp và người thầy sẽ không thể tận dụng được những nhu cầu tự nhiên của đứa trẻ như cho, làm và phục vụ” [40, tr. Vấn đề về HĐDH không chỉ được quan tâm ở các nước phương Tây mà còn được quan tâm ở cả các nước XHCN trước đây.
Những vấn đề chủ yếu trong các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã định hướng cho hoạt động giáo dục là các quy luật về “sự hình thành cá nhân con người”, về “tính quy luật của kinh tế - xã hội đối với giáo dục …”. Các quy luật đặt ra những yêu cầu đối với giáo dục và tính ưu việt của xã hội đối với việc tạo ra các phương tiện và điều kiện cần thiết cho giáo dục. Trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhiều nhà khoa học Xô Viết cũ đã có các thành tựu khoa học đáng trân trọng về quản lý giáo dục và quản lý HĐDH. Nhà trường ở các nước Xã hội chủ nghĩa đã tổ chức nghiên cứu và thực hiện nhiều kiểu dạy mới, trong đó quan tâm HĐDH phát huy tính tích cực của người học.
Theo quan điểm của nhà giáo dục Êxipôp B.P: “Phối hợp các hình thức tổ chức dạy học có lợi cho người học” [Dẫn theo 40]. Ông còn chỉ rõ sự khác biệt giữa cách 6 thức tổ chức HĐDH ở trường trung học Xô Viết và phương Tây như sau: “Các cách thức tổ chức hoạt động DH ở trường trung học Xô Viết về nguyên tắc khác với các cách thức áp dụng trong nhà trường tư sản ở chỗ: các cách thức ấy được thực hiện trên cơ sở chủ nghĩa tập thể. HĐDH ở nhà trường Liên Xô có nhiệm vụ tạo ra những điều kiện cho HS làm việc tích cực và đảm bảo phương pháp cá thể đối với mỗi HS nhằm làm cho HS học tập có kết quả, phát triển đến mức tối đa những khả năng của họ” [36]. Nhà sư phạm học Kôtôp tiến hành thực nghiệm sư phạm, qua đó, ông đã xây dựng một quy trình kĩ thuật tương đối hoàn chỉnh về cách thức tổ chức HĐDH, trong đó bao gồm các thao tác cần thiết mà người dạy và người học cần thực hiện trong từng tiết học.
Khi tổ chức HĐDH phải lưu ý: tạo cho người học khả năng hòa hợp với cộng đồng; tạo cho người học thói quen làm việc không cần kiểm soát của người dạy; khắc phục được tình trạng lười suy nghĩ của người học”. Quan điểm chung của David Kolb: “Học tập là một quá trình, trong đó các kiến thức được tạo ra thông qua sự chuyển đổi của kinh nghiệm. Kiến thức là kết quả từ sự kết hợp của nhận thức và chuyển đổi kinh nghiệm…. Học tập dựa vào trải nghiệm là một quá trình liên tục dựa vào kinh nghiệm; là quá trình người học đòi hỏi sử dụng tất cả các giác quan tương tác với sự vật, hiện tượng để thực hiện nhiệm vụ được giao….
Trong học tập dựa vào trải nghiệm, các phương pháp dạy học được liên kết chặt chẽ với nhau trong một tổng thể” [Dẫn theo 40]. Jonh Deway (1859 - 1952) - một trong những nhà tư tưởng lớn nhất của Hoa Kì thế kỉ XX, là người đặt nền móng cho nền giáo dục hiện đại của Hoa Kì. Năm 1896, John Dewey bắt đầu ý tưởng về giáo dục dựa trên kinh nghiệm (experiential education). Ông là người đưa ra quan điểm “Học qua làm, học bắt đầu từ làm”.
Theo ông, quá trình sống và giáo dục không phải là hai quá trình mà là một, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm nên trẻ em phải học tập trong chính cuộc sống xã hội [40]. Ở Việt Nam Trong cuốn “Tiếp cận hiện đại trong dạy học” của tác giả Đỗ Ngọc Đạt đã đưa ra: “Dạy học không phải là chất đầy và một cái thùng rỗng mà là làm bừng sáng lên những ngọn lửa” [15, tr.56] Trong cuốn “Những bài giảng về quản lý trường học” của Hà Sỹ Hồ đã đưa ra quan điểm của Socrates (469 - 399 TCN) đã đề xuất thực hiện phương pháp đàm thoại trong dạy học và được sử dụng cho đến ngày nay [24, tr.56] Nghiên cứu và đưa ra các phương pháp dạy học nhằm hướng đến việc phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của HS là hướng đi thu hút được rất nhiều các nhà nghiên cứu. Trong công trình: “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” do Đỗ Thị Trang, Nguyễn Ngọc Quang dịch về các nguyên tắc cơ bản của dạy học để phát huy tính tích cực học tập của HS như sau: 7 1. Việc dạy học phải được tiến hành ở mức độ khó khăn cao.
Việc nắm vững kiến thức lý thuyết phải chiếm ưu thế. Trong quá trình DH phải duy trì nhịp độ khẩn trương của việc nghiên cứu tài liệu, còn những kiến thức đã lĩnh hội sẽ được củng cố khi nghiên cứu kiến thức mới. Trong dạy học phải tích cực chăm lo cho sự phát triển của tất cả HS kể cả những em học khá cũng như những em học kém. HS phải ý thức được quá trình học tập [38, tr.88] Tác giả Phan Trọng Ngọ trong cuốn “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” đã trích lời của tác giả Claparet E: “Khơi dậy một nhu cầu học tập của HS; Khơi dậy phản ứng thích hợp của HS; Tiếp nhận những hiểu biết phù hợp để kiểm tra phản ứng ấy, điều khiển và hướng chúng đến mục đích đề ra” [47, tr.
Tác giả còn nhấn mạnh đến nhu cầu và sở trường học tập của mỗi cá nhân HS. Theo đó, GV phải tạo cơ hội để HS phát huy được tính tích cực và tự lực của cá nhân. Trong dạy học theo hướng tích cực, phương pháp và kĩ thuật dạy học là một trong những nội dung được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm [34]. Lương Phúc Đức, Nguyễn Ngọc Ngân, Đàm Thị Hòa đã hình thành phát triển năng lực nhận thức thế giới tự nhiên thông qua HĐTN trong học tập môn TN&XH lớp 3.
Trên cơ sở khái quát cơ sở lý luận, nhóm tác giả đã đưa ra các bước để hình thành phát triển năng lực nhận thức thế giới tự nhiên thông qua HĐTN trong học tập môn TN&XH lớp 3 bao gồm: Bước 1: Giáo viên nêu vấn đề và hướng dẫn nhiệm vụ. Đây là bước khởi đầu của quá trình trải nghiệm, giúp định hướng sự tập trung của HS vào vấn đề cần giải quyết và định hướng những nhiệm vụ cần thực hiện một cách rõ ràng. Dựa vào nội dung bài học cụ thể, việc nêu vấn đề có thể bằng nhiều cách, chẳng hạn, có thể nêu câu hỏi trực tiếp hoặc đưa ra một tình huống xuất phát có vấn đề và đặt câu hỏi. Thông thường câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi lớn của bài.
Câu hỏi cần phù hợp với trình độ nhận thức của HS nhằm tạo sự hứng thú cho HS, câu hỏi nên có nhiều lựa chọn trả lời (câu hỏi mở), không sử dụng câu hỏi có/không (câu hỏi đóng). Tiếp theo là việc hướng dẫn, giải thích để HS rõ và tập trung vào nhiệm vụ chính để đảm bảo đúng hướng và thời gian thực hiện. Bước 2: Giáo viên gợi mở/tạo cơ hội cho HS hình thành và phát triển ý tưởng giải quyết vấn đề. Ở bước này, giáo viên gợi mở để HS hình thành ý tưởng và nhận thức ban đầu về vấn đề.
Đây là bước quan trọng trong quá trình dạy học theo hướng phát triển năng lực, HS huy động vốn hiểu biết của mình để có thể phác thảo, tưởng tượng ra đối tượng mới trong vấn đề đặt ra. HS có thể mô tả, phát biểu ý kiến về đối tượng theo nhận thức của mình bằng nhiều cách, chẳng hạn như viết ra giấy, vẽ, thông qua lời nói,…; đồng thời, HS có thể đưa ra những câu hỏi để làm rõ về đối tượng, hình dung ra một vài cách để trả lời câu hỏi ở bước 1. Bước 3: HS đề xuất và chọn phương án thực hiện. Từ các ý tưởng của và thắc 8 mắc của HS về vấn đề cần giải quyết, giáo viên khuyến khích HS đưa ra cách giải quyết.
Trên cơ sở các đề xuất về cách giải quyết, giáo viên cần hướng dẫn HS lựa chọn, tinh chỉnh cách diễn đạt và định hướng chọn cách giải quyết phù hợp nhất với điều kiện hiện tại. Bước này có thể thực hiện theo từng nhóm nếu mỗi nhóm có nhiệm vụ khác nhau. Bước 4: HS thực hiện theo phương án đã chọn. Bước này HS sẽ tiến hành thực hiện giải quyết vấn đề theo phương án đã chọn.
Để bước này đạt kết quả tốt, giáo viên cần kiểm tra và nhắc nhở việc phân công nhiệm vụ cho từng thành viên làm việc theo nhóm) đảm bảo mỗi thành viên đều có công việc.