Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Ở nước ngoài Dạy học phát triển là một xu hướng được nhấn mạnh gần đây, nhưng trong lịch sử dạy học, chúng ta có thể thấy quan diểm này đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu, có thể kể đến như: Quản Trọng, người dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục cho rằng: “Kế hoạch trọn đời chẳng gì bằng trồng người” hay Khổng tử thì lại đề cao vai trò của học sinh và rất coi trọng tính tích cực nhận thức của người học, người thầy ở vị trí khai mở, hướng dẫn, còn mọi vấn đề do người học tìm ra. Ở Phương Tây, Socrate đã dạy học bằng phương pháp đàm thoại, nâng cao vai trò của hoạt động học qua trao đổi, góp ý.
Ông cho thấy việc học là vô cùng, liên tục và kéo dài. Trong thời gian này Giáo dục học chỉ được xem là một phần của Triết học. Đến cuối thế kỷ 16, giáo dục học mới chính thức tách khỏi Triết học để trở thành một ngành khoa học riêng biệt. Một trong những nhà giáo dục tiêu biểu trong giai đoạn này là: Nhà sư phạm vĩ đại J.Comenxki, người sáng lập ra hình thức tổ chức dạy - học lớp bài, đưa ra những yêu cầu cải tổ nền giáo dục theo hướng phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của người học.
Theo ông, dạy học phải làm như thế nào để người học tự tìm tòi, suy nghĩ để tự nắm bắt lấy bản chất của sự vật và hiện tượng. Tiếp theo đó, John Dewey, nhà sư phạm người Mỹ, đã đề cao hoạt động đa dạng của học sinh, đặc biệt là hoạt động thực tiễn để bổ sung vào kiến thức của học sinh ngoài sách giáo khoa và lời giảng của giáo viên. Ông đặc biệt chú ý đến hoạt động học khi viết: “Học sinh là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục, nói không phải là dạy, nói ít hơn, chú ý nhiều đến việc tổ chức hoạt động của học sinh”. Đây là ý tưởng khởi nguồn cho triết lý “Lấy học sinh làm trung tâm trong giáo dục”.
Có thể thấy quan điểm của J.Comenxki và John Dewey là dạy học theo định hướng PTNL cho HS mặc dù chưa có nghiên cứu 8 cụ thể nào về việc tổ chức thực hiện và quản lý các hoạt động dạy học theo định hướng PTNL cho HS. Các nhà QLGD Nga rất quan tâm đến việc nâng cao chất lượng dạy học, giáo dục thông qua các biện pháp quản lý và cho rằng kết quả các hoạt động của nhà trường phụ thuộc vào việc tổ chức và quản lý của đội ngũ GV. Nhiều tác giả như V. Xukhomlinxki đã đưa ra một số công việc quản lý của hiệu trưởng trường phổ thông, trong đó có đề cập đến việc xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, tổ chức hội thảo khoa học trong đội ngũ giáo viên về các vấn đề đổi mới quá trình dạy học, phương pháp dạy học và giáo dục học sinh, tổ chức dự giờ và phân tích bài học.
Trong những năm cuối của thế kỷ XX, sách báo về QLGD đã bắt đầu xuất hiện rất nhiều mà trong đó điển hình là các công trình đề cập đến những quan điểm mới về QLGD nói chung và quản lý hoạt động dạy học nói riêng. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học ở nước ngoài vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu sâu về việc quản lý các hoạt động dạy học các phân môn ở cấp Tiểu học theo định hướng PTNL cho HS. Ở Việt Nam Trước tiên phải kể đến tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, người cho rằng giáo dục phải gắn với với mục tiêu, nhiệm vụ của đất nước trong từng thời kỳ, nội dung giáo dục phải toàn diện và học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ với thực tiễn. Để thực thực hiện tư tưởng của Bác về giáo dục, các nhà khoa học đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục và quản lý giáo dục, cụ thể như: Tác giả Trần Kiểm với tài liệu “Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục” đã khái luận về phương pháp luận macxit, tư tưởng Hồ Chí Minh, các cách tiếp cận hiện đại, ví dụ, sơ đồ PERT, 5 tiêu chuẩn SMART, thang bậc nhu cầu do Maslow đề ra.
Đi vào nghiên cứu cụ thể một nhân tố cấu trúc của hoạt động dạy học, tác giả Phan Trọng Ngọ về “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà 9 trường” và tác giả Lê Văn Tiến với tác phẩm “Phương pháp dạy học môn Toán”, các tác phẩm trên đã trình bày đầy đủ về PPDH dạy học nói chung và PPDH môn Toán nói riêng và các tình huống điển hình trong DH môn Toán ở trường phổ thông hiện nay Với tác phẩm “Giáo trình PPDH môn Toán ở THPT theo định hướng tích cực” tác giả Bùi Thị Hường đã đi sâu vào nghiên cứu PPDH nhằm PTNL cho HS. Tác giả đã chỉ ra cách thức GV tiến hành các hoạt động dạy học để PTNL cho HS. Bên cạnh HĐ dạy của GV còn có HĐ học của HS. Nếu HS chủ động, tích cực, tự giác, biết phương pháp tự học, tự nghiên cứu thì học sinh sẽ nhanh chóng nắm vững tri thức, phát triển toàn diện nhân cách.
Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, một nhà quản lý giáo dục đã nghiên cứu sâu và cho xuất bản tuyển tập “Tự giáo dục, tự học, tự nghiên cứu” qua đó, thấy được mối liên kết của ba mặt nói trên, tác giả Nguyễn Văn Đản có công trình nghiên cứu về “Tổ chức hoạt động học”, Đỗ Linh - Lê Văn nghiên cứu về “Phương pháp học tập hiệu quả”. Trong những năm gần đây đứng trước nhiệm vụ đổi mới GD và ĐT nói chung và đổi mới hoạt động dạy học nói riêng, đã có nhiều nhà nghiên cứu khoa học trong đó có những nhà GD, nhà tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề đổi mới quản lý hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, gắn khoa học với thực tiễn, lấy HS làm trung tâm trong hoạt động dạy học như: (Phạm Minh Hạc, 1986), (Bùi Văn Quân, 2007). Các công trình nghiên cứu nêu trên đã tập trung nghiên cứu đầy đủ các nội dung của HĐDH, quản lý HĐDH, đặc biệt trong thời gian gần đây có nhiều tác phẩm nghiên cứu HĐDH môn Toán và DH theo định hướng PTNL HS, nhưng quản lý HĐDH môn Toán theo định hướng PTNL HS chưa được nghiên cứu nhiều. Có thể nói GDTH là một nhiệm vụ quan trọng trong công tác giáo dục của chúng ta “Giáo dục tiểu học nhằm hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát 10 triển về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, năng lực của học sinh; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học trung học cơ sở”.
Đó được xem là một cấp học nền tảng cho các cấp học tiếp theo. Nó giúp cho HS hình thành những kỹ năng, kiến thức cơ bản nhất cho HS trong tất cả các lĩnh vực của đời sống: đức, trí, thể, mỹ. Chính vì thế mà hoạt động dạy học ở cấp Tiểu học phải được quan tâm và đầu tư sao cho chất lượng GDTH ngày càng được nâng cao. Đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài về việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực, về dạy học môn Toán ở bậc tiểu học,….Nhưng chưa có công trình nghiên cứu cụ thể vào việc dạy học môn Toán cho HS lớp Một theo định hướng phát triển năng lực.
Những công trình đã có là cơ sở khoa học quan trọng, giúp ích cho tác giả nghiên cứu đề tài này. Hoạt động dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực 1. Hoạt động dạy học Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Dạy học là chức năng xã hội, nhằm truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm xã hội tích lũy được, nhằm biến kiến thức, kinh nghiệm thành phẩm chát và năng lực cá nhân”. Dạy học là quá trình dưới sự tổ chức, điều khiển, lãnh đạo của người GV, người học tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức-học tập của mình nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học (Trần Thị Hương, 2012).
Như vậy, hoạt động dạy học là hoạt động tương tác, phối hợp và thống nhất giữa hoạt động chủ đạo của GV và hoạt động tự giác, tích cực, chủ động của HS nhằm thực hiện mục tiêu dạy học. Hoạt động dạy học là một hoạt động “kép” gồm hai hoạt động: hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS. Nếu thiếu một trong hai hoạt động hoạt động này thì hoạt động dạy học không diễn ra. Hoạt động dạy học môn Toán cho học sinh tiểu học theo hướng phát triển năng lực + Khái niệm năng lực Đỗ Đức Thái (2019) cho rằng “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí,…thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”.
Từ định nghĩa trên, có thể rút ra những đặc điểm chính của năng lực là: - Năng lực là sự kết hợp giữa tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện của người học. - Năng lực là kết quả huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như: hứng thú, niềm tin, ý chí,… - Năng lực được hình thành và phát triển thông qua hoạt động và thể hiện ở sự thành công trong hoạt động thực tiễn. + Hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh: Từ các khái niệm về năng lực và hoạt động dạy học nhằm phát triển năng lực, chúng ta có thể hiểu: HĐDH môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh là hoạt động tương tác, phối hợp và thống nhất giữa hoạt động chủ đạo của GV và hoạt động tự giác, tích cực, chủ động của học sinh nhằm phát triển năng lực học tập môn Toán của học sinh. Như vậy, HĐDH môn Toán trong trường Tiểu học theo định hướng phát triển năng lực không chỉ là cung cấp kiến thức Toán học cho học sinh đã được quy định trong chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà phải làm cho học sinh phát triển năng lực tư duy đặc trưng của Toán học ở từng giai đoạn/lớp học.