Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 6 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Toán lớp 6 theo hướng trải nghiệm Tác giả Xavier Roegiers (1996), với cuốn sách “Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường” [28]. Trong cuốn sách, tác giả đã chỉ ra nhiệm vụ của nhà trường là “trang bị cho HS kiến thức, khả năng tìm kiếm, quản lý thông tin và tổ chức kiến thức; giúp cho HS biết cách sử dụng kiến thức được trang bị vào giải quyết các tình huống có ý nghĩa” và khẳng định “…nhà trường cần phát triển những năng lực ở HS” [28, tr.
Ở một góc khác, Thomas Armstrong (2011) nghiên cứu “Đa trí tuệ trong lớp học” [1], tác giả tiếp tục phát triển kết quả nghiên cứu thuyết “Đa trí tuệ” của Howard Gardner và cụ thể hoá năng lực của HS thành tám dạng trí tuệ cơ bản là trí tuệ ngôn ngữ; lôgíc - toán học; không gian; hình thể, động năng; âm nhạc; giao tiếp; nội tâm và tự nhiên học, từ đó cho rằng tất cả mọi người đều có đầy đủ các trí tuệ đó, tuy nhiên sự phát triển là không đồng đều ở tất cả mọi người. Để thúc đẩy sự phát triển của các trí tuệ đó GV cần phải hiểu sâu về các dạng trí tuệ của từng người để tác động phù hợp, đồng thời “tổ chức hoạt động giảng dạy phải theo hướng tăng cường các hoạt động thực tiễn để kích thích sự phát triển trí tuệ của người học” [1, tr. Tác giả John Dewey với công trình khoa học “Experience and nature” (Kinh nghiệm và tự nhiên) đã phê phán cách thức tổ chức dạy học mang tính áp đặt: “Đa số trường học vận dụng những phương pháp có khuynh hướng khuyến khích chủ nghĩa cá nhân, buộc tất cả HS trong lớp phải đồng loạt đọc cùng những cuốn sách như nhau và đọc thuộc lòng những bài học giống hệt nhau. Trong hoàn cảnh đó, trẻ sẽ mất dần những động lực giao tiếp và người thầy sẽ 6 không thể tận dụng được những nhu cầu tự nhiên của đứa trẻ như cho, làm và phục vụ” [38, tr.
Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn trong nghiên cứu về “Quá trình Dạy - Học” đã tập trung “giới thiệu các kết quả nghiên cứu thực nghiệm "ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm" (từ 1977 đến 1988 và từ 1993 đến nay) theo trình tự logic: Từ việc học, tự học đến dạy - tự học. Từ dạy - tự học ở nhà trường đến dạy - tự học trong gia đình” [31]. Tác giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường đã nêu rõ: “Giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp” [13], nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức trong chương trình dạy học mới.
Tác giả Trần Thị Bích Liễu (2013), với cuốn sách “Giáo dục phát triển năng lực sáng tạo” [21]. Trong sách, tác giả khẳng định “Để đào tạo và giáo dục nên những con người sáng tạo cần có một nền giáo dục sáng tạo, trong đó người học được dạy các phương pháp sáng tạo và hình thành các kỹ năng sáng tạo” [21, tr. Các phương pháp sáng tạo được tác giả đề cập đến bao gồm kỹ thuật tư duy sáng tạo; ngôi sao sáu cánh; tư duy khác thường; sáng tạo nhóm; tấn công não; giải quyết vấn đề; sơ đồ tư duy;… Tác giả Lê Thảo Nguyên với luận án tiến sĩ “Dạy học theo tiếp cận năng lực trong bồi dưỡng CBQL ngành Thông tin và Truyền thông” đã tập trung luận giải làm rõ “dạy học theo tiếp cận năng lực trong bồi dưỡng CBQL ngành Thông tin và Truyền thông; yêu cầu, mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá kết quả dạy học theo tiếp cận năng lực trong bồi dưỡng CBQL ngành Thông tin và Truyền thông” và đề xuất các biện pháp về 7 “xây dựng quy trình; lập kế hoạch dạy học; thiết kế học liệu thích hợp với dạy học; áp dụng các hình thức tổ chức dạy học, biện pháp, kỹ thuật dạy học thích hợp với năng lực người học; thực hiện đánh giá tập trung vào quá trình để đảm bảo phát triển được năng lực của học viên trong học tập” [23]. Tác giả Phạm Quang Tiệp với bài báo “Dạy học khoa học cho HS THCS THTN” [30].
Trong bài báo, tác giả khẳng định: DHMT THTN có giá trị không phải ở lượng tri thức khoa học tích lũy được nhiều hay ít, mà nằm ở chính quá trình học tập của HS THCS. Sự xem xét và xoay lật vấn đề trong quá trình TN sẽ giúp người học hiểu sâu sắc kiến thức, đồng thời định hình được chân dung của các tri thức khoa học ấy trong hiện thực đời sống. TN là thời gian cần để não bộ người học xử lý thông tin và cất giữ chúng một cách hệ thống, khoa học trong khi học tập bằng tiếp thu thụ động, bằng nhồi nhét kiến thức thì không xả ra cơ chế này, nên các thông tin đến rồi đi rất dễ ràng và nhanh chóng. Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Phúc với bài báo “Phát triển năng lực dạy học TN cho GV nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục” [25], đã khẳng định: “hiện nay, trong hoạt động dạy học GV không những truyền thụ kiến thức cho người học, mà còn quan tâm tới việc hướng dẫn cho người học nắm bắt phương thức đạt được sự thành công trong học tập, công việc, cuộc sống.
Mục tiêu đó đạt được, đòi hỏi coi trọng bồi dưỡng phát triển năng lực cá nhân, trong đó có năng lực dạy học THTN” [25]. Theo tác giả, phát triển năng lực dạy học TN là một trong những đòi hỏi khách quan, có tính cấp thiết đối với GV, với công tác đào tạo GV. Cùng với sự đầu tư, hỗ trợ của các cấp, các ngành mà trực tiếp là ngành Giáo dục, đồi hỏi mỗi người GV giữ vai trò quan trọng trong việc tìm hiểu, nhận thức và trau dồi năng lực hành động gắn với dạy học TN đúng mực để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, phát triển năng lực của người học theo hướng bền vững. Nhóm tác giả Dương Văn Cường, Thái Thế Hùng, Nguyễn Tiến Long, với bài báo “Vận dụng môn hình dạy học TN để dạy học thiết kế kỹ thuật trong 8 đào tạo nghề cắt gọt kim loại trình độ cao đẳng” [14].
Bài báo khẳng định: Dạy học theo tiếp cận TN trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại cho sinh viên cao đẳng là hướng tiếp cận tích cực, phù hợp với xu hướng tiến bộ giáo dục của thế giới, góp phần nâng cao chất lượng trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại. Bài viết đề xuất mô hình dạy học TN đối với nội dung thiết kế kỹ thuật trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại cho sinh viên cao đẳng. Mô hình dạy học TN trong đào tạo nghề cắt gọt kim loại cho sinh viên cao đẳng được minh họa cụ thể qua dạy học nội dung về thiết kế kỹ thuật cho thấy phần nào khả năng ứng dụng của mô hình. Tác giả Nguyễn Thị Hồng Nhung trong bài viết “Vai trò của HĐTN đối với việc dạy-học ngữ văn ở Trường THCS” [24] đã khẳng định: “HĐTN đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy-học trong nhà trường nói chung và với môn Ngữ văn nói riêng.
Với các HĐTN phong phú, HS không phải đơn thuần học chay lý thuyết, học thụ động mà các em sẽ được trực tiếp tìm hiểu những vấn đề trong bài học còn băn khoăn”, “nâng cao khả năng tư duy độc lập, tăng cường khả năng sáng tạo trong học tập, kich thích lòng ham muốn tìm tòi, khám phá những kiến thức mới của người học mà còn góp phần hoàn thiện khả năng chuyên môn và kỹ năng sư phạm của người thầy trong quá trình chuẩn bị và “đồng hành với người học khám phá tri thức mới” [24]. Tác giả Nguyễn Hữu Tuyến trong nghiên cứu về “Hiệu quả của việc tổ chức các hoạt động học TN trong DHMT cấp THCS” [34] đã khẳng định: “Học TN trong dạy học Toán là quá trình HS tự mình và trực tiếp quan sát, phân tích, dự đoán trong môn học hoặc trong thực tiễn để phát hiện các tri thức toán học mới và chuyển hóa kinh nghiệm học tập của bản thân dưới sự định hướng của GV” và “Tổ chức học TN trong DHMT là quá trình GV lựa chọn, xây dựng nội dung học tập phù hợp với mục tiêu; thiết kế các HĐTN; tổ chức HS hoạt động trong bối cảnh môn học hoặc trong thực tiễn (môi trường TN) và đánh giá HĐTN theo định hướng hình thành và phát triển năng lực toán học của HS”. Đồng thời, đưa ra mô hình tổ chức HĐTN trong dạy học Toán cho HS ở Trường 9 THCS: Lựa chọn nội dung, điều kiện tổ chức HĐTN; GV thiết kế HĐTN; tổ chức HS tham gia HĐTN; đánh giá; kết luận, vận dụng vào tình hình huống mới. Như vậy, các công trình khoa học nêu trên đã bàn đến các vấn đề cụ thể của quá trình dạy học (mục tiêu, nội dung, nguyên tắc, hình thức, phương pháp,…), được tiếp cận nghiên cứu ở những phương diện khác nhau.
Kết quả của các công trình khoa học trên được tác giả luận văn kế thừa quá trình triển khai nhiệm vụ nghiên cứu về vấn đề về hoạt động DHMT lớp 6 ở Trường THCS THTN. Những công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán lớp 6 theo hướng trải nghiệm Nghiên cứu lý luận về hoạt động dạy học, tác giả Thái Duy Tuyên, đã viết cuốn sách “Giáo dục học hiện đại” [32]. Cuốn sách đã đề cập đến những cơ sở phương pháp luận chung nhất như quan điểm tiếp cận phức hợp, hệ thống cấu trúc, mô hình,… để nghiên cứu các vấn đề cơ bản của hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục. Đó là, hệ thống những quy luật dạy học được tác giả giới thiệu với 3 dạng: những quy luật chung nhất, những quy luật chung và những quy luật đặc thù; đồng thời trình bày phương pháp phối hợp các quy luật dạy học trong giảng dạy.