CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI GIÁO DỤC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề F.Taylor và Henri Fayol thường được xem như là cha đẻ của thuyết quản lý khoa học. Các ông đã khẳng định hoạt động quản lý ở bất kì tổ chức nào cũng đều có các hoạt động cơ bản liên quan đến chức năng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Khoa học quản lý phát triển khá mạnh trong giai đoạn cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI và có nhiều quan điểm mới xuất hiện.
Trong đó có khá nhiều tài liệu viết về quản lý giáo dục và quản lý nhà trường: “Quản lý giáo dục như một quá trình xã hội: Lý thuyết, nghiên cứu, thực tiễn” của nhóm tác giả Jacob W. Tác phẩm đã nghiên cứu khá hoàn chỉnh các vấn đề quản lý giáo dục dưới ánh sáng của các học thuyết quản lý chung. Ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận và thực tiễn quản lý hoạt động dạy học của các nhà khoa học Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Xuân Thức… Các công trình ngiên cứu đã được xây dựng thành giáo trình giảng dạy ở các trường đại học trong việc đào tạo theo các trình độ đại học, thạc sĩ, tiến sĩ. Trong quản lý giáo dục thì quản lý hoạt động dạy học được nghiên cứu nhiều hơn, mỗi công trình nghiên cứu tác giả lại tiếp cận ở những góc độ khác nhau.
Một số tác giả nghiên cứu quản lý đội ngũ; quản lý hoạt động dạy của giáo viên; quản lý hoạt động học của học sinh; quản lý chất lượng dạy học; quản lý các hoạt động hỗ trợ dạy học… Trong quá trình tìm hiểu thực tiễn các công trình nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học ở các nhà trường tiểu học với chủ thể quản lý hoạt động dạy tác giả có thể chia theo hai hướng sau: 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Nghiên cứu về quản lý HĐDH tiểu học của phòng GD& ĐT Khi nghiên cứu, tác giả nhận thấy các công trình nghiên cứu các nội dung quản lý như: công tác xã hội hóa giáo dục, phát triển đội ngũ, công tác phổ cập giáo dục, … điển hình là những công trình sau: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học đối với trường Tiểu học của phòng giáo dục quận 11 thành phố Hồ Chí Minh (2006)/ Nguyễn Thanh Tịnh, ĐHSP Hà Nội. Các biện pháp quản lý của phòng giáo dục đối với hoạt động dạy học của các trường tiểu học Huyện Lục Nam tỉnh Bắc Giang (2006)/ Đào Văn Sinh, ĐHQG Hà Nội. Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tiểu học theo chương trình đổi mới đối của phòng giáo dục đào tạo huyện Quế Võ - tỉnh Bắc Ninh (2008)/ Nguyễn Văn Nam, ĐHSP Hà Nội.
Biện pháp quản lý hoạt động dạy học tiểu học theo chương trình đổi mới đối của phòng giáo dục đào tạo huyện Sóc Sơn – Hà Nội (2008)/ Ngô Văn Chức, ĐHSP Hà Nội. Quản lý hoạt động dạy học hai buổi / ngày ở trường tiểu học thành phố Hưng Yên (2014)/ Hoàng Thị Thu Thủy, ĐHSP Hà Nội. Nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng Có rất nhiều các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy của hiệu trưởng như: Một số biện pháp chỉ đạo hoạt động dạy học của người Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trường tiểu học (huyện Thủy Nguyên – TP Hải Phòng) (2004) / Đào Thị Ngân, ĐHQG Hà Nội. Biện pháp Hiệu trưởng quản lý hoạt động dạy học theo yêu cầu đổi mới giáo dục ở trường tiểu học thành phố Thái Bình - tỉnh Thái Bình (2008)/ Hà Thị Lân, ĐHSP Hà Nội.
Biện pháp Hiệu trưởng quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học vùng cao tỉnh Hà Giang (2008)/ Lê Thị Hòa, ĐHSP Hà Nội. Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng các trường THPT huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương (2009)/ Đỗ Xuân Hiền, ĐHSP Hà Nội. 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở các trường THCS trên địa bàn huyện Thanh Thủy tỉnh Phú Thọ trong giai đoạn hiện nay (2010)/ Đỗ Trọng Khanh, ĐHQG Hà Nội- ĐHGD. Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng trường THPT huyện Vũ Thư tỉnh Thái Bình đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay (2011)/ Trần Thị Bích Vân, ĐHQG Hà Nội- ĐHGD.
Từ thực tiễn nghiên cứu tác giả nhận thấy các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy mà chủ thể là Hiệu trưởng khá phong phú những thực tiễn khi quản lý phụ thuộc vào địa bàn trường nên vận dụng các phương pháp còn hạn chế. Tại địa bàn huyện Đông Anh chưa ai đề cập đến biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở trường tiểu học Huyện Đông Anh – Thành phố Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Vì vậy, tác giả nghiên cứu (khảo sát, đánh giá thực trạng hoạt động và công tác quản lý hoạt động dạy học ở các trường tiểu học trên địa bàn Đông Anh – thành phố Hà Nội) từ đó đề xuất những biện pháp quản lý dạy học nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay. Lý luận về quản lý 1.
Khái niệm về quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường 1. Mác đã viết “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít hay nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo điều hòa những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của nó. Một người độc tấu vĩ cầm từ điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” [7]. Như vậy, quản lý phối hợp các bộ phận, các hoạt động riêng lẻ của xã hội tạo nên hiệu quả mang cấp số nhân cho sự phát triển xã hội.
Quản lý tạo ra sự ổn định cho sự phát triển xã hội. Muốn phát triển phải chú trọng đúng mức đến quản lý để đảm bảo tạo ra điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đúng quy luật và vững chắc. Quản lý – theo Đại bách khoa toàn thư Liên Xô, 1977 – là chức năng những hệ thống có tổ chức với bản chất khác nhau (xã hội, sinh vật, kĩ thuật) nó bảo 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com toàn cấu trúc xác định của chúng, duy trì chế độ hoạt động, thực hiện những chương trình, mục đích hoạt động. Theo các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Nguyễn Quốc Chí, khái niệm quản lý được định nghĩa như sau: “Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [8].
Theo tác giả Phạm Minh Hạc “Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể người lao động nói chung (khách thể quản lý) nhằm thực hiện mục tiêu dự kiến”[10] Những định nghĩa trên đây khác nhau về cách diễn đạt nhưng đều giống nhau ở nội dung cơ bản, quản lý phải bao gồm các điều kiện sau: - Phải có ít nhất một chủ thể quản lý là tác nhân tạo ra các tác động và ít nhất là một đối tượng bị quản lý tiếp nhận trực tiếp các tác động của chủ thể quản lý tạo ra và các khách thể khác chịu các tác động gián tiếp của chủ thể quản lý. Tác động có thể chỉ là một lần mà cũng có thể liên tục nhiều lần. - Phải có một mục tiêu và một quỹ đạo đặt ra cho cả đối tượng và chủ thể. Mục tiêu này là căn cứ để chủ thể tạo ra các tác động.
- Tác động của chủ thể phải có kế hoạch và có tính mục đích. - Chủ thể có thể là một người, nhiều người, còn đối tượng có thể là một hoặc nhiều người (trong tổ chức xã hội). Như vậy, có thể khái quát: quản lý là sự tác động chỉ huy, điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người nhằm đạt tới mục đích đề ra. Với tư cách là người lao động, đối tượng bị quản lý được coi là những chủ thể tự giác, tích cực tham gia vào việc quản lý xã hội.
Điều này đã được V. Lê nin chỉ ra “… trí tuệ của hàng chục triệu con người sẽ tạo ra cái cao hơn rất nhiều so với sự tiên đoán vĩ đại và thiên tài cá nhân” [7]. Tóm lại, những khái niệm về quản lý nêu trên có những đặc trưng chủ yếu đó là: tính tự giác, tính mục đích và tính quần chúng trong quản lý. Đây cũng được coi là cơ sở phương pháp luận mácxít của hoạt động quản lý.
Như vậy, quản lý là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý đặt ra. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quản lý giáo dục Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan là hoạt động điều hành, phối hợp các lực lượng xã hội nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu phát triển xã hội” [1] Ngày nay, với sứ mệnh phát triển giáo dục thường xuyên, công tác giáo dục không chỉ giới hạn ở thế hệ mà cho mọi người; tuy nhiên trọng tâm vẫn là giáo dục thế hệ trẻ cho nên quản lý giáo dục được hiểu là sự điều hành hệ thống giáo dục quốc dân, các trường trong hệ thống giáo dục quốc dân. Theo tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, quản lý giáo dục là hoạt động có ý thức bằng cách vận dụng các quy luật khách quan của các cấp QLGD tác động đến toàn bộ hệ thống giáo dục nhằm làm cho hệ thống đạt được mục tiêu của nó.
Như vậy, quan niệm về quản lý giáo dục có thể có những cách diễn đạt khác nhau song trong mỗi cách định nghĩa đều đề cập tới các yếu tố cơ bản: Chủ thể quản lý giáo dục; khách thể quản lý giáo dục, mục tiêu quản lý giáo dục. Ngoài ra còn phải kể tới cách thức (phương pháp quản lý giáo dục) và công cụ (hệ thống văn bản quy phạm pháp luật) quản lý giáo dục.