chương 1 này để tìm hiểu và có những khẳng định về cách tiếp cận, sự kế thừa những nghiên cứu đi trước để xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu về quản lý dạy học môn Vật lý ở trường THPT, chúng tôi tập trung vào nghiên cứu chính sau đây: 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về dạy học các môn hoc ở trường phổ thông 2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu về quản lý dạy học ở trường phổ thông 3. Những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu về dạy học các môn học ở trường phổ thông 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài về dạy học các môn học ở trường phổ thông Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới về dạy học cho thấy có các hướng nghiên cứu chính sau: dạy học định hướng nội dung; dạy học định hướng kết quả đầu ra; dạy học định hướng phát triển năng lực; dạy học định hướng giải quyết vấn đề; dạy học định hướng hoạt động; dạy học lấy người học làm trung tâm,… Dưới đây chúng tôi sẽ tổng quan tình hình nghiên cứu về dạy học theo các hướng nêu trên. Hướng nghiên cứu dạy học lấy người học làm trung tâm Nhà giáo dục Mỹ, John Dewey (1859 - 1952) ; Tác giả đã đề xuất thành lập nhà trường tích cực hướng vào người học, lấy quá trình học tập của người học làm trung tâm (Learner centred); thực chất nhằm khuyến khích tính học tập, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của người học. Bởi hoạt động học là của cá nhân người học, trên cơ sở vận dụng kiến thức, phân tích kinh nghiệm để đáp ứng những yêu cầu của nhiệm vụ học tập chứ không thể thụ động chờ đợi sự truyền đạt của người dạy.
Hoạt động dạy học lấy người học làm trung tâm dựa trên hai nguyên tắc căn bản: đảm bảo tính liên tục của kiến thức và sự tác động qua lại của các thành viên. Hai nguyên tắc này liên hệ chặt chẽ với nhau, tính liên tục bao hàm các mối liên hệ của kiến thức; sự tác động qua lại giữa các thành viên tạo nên kết quả tổng hợp của người học với sự giúp đỡ của thầy và bạn, thống nhất giữa nhu cầu nhận thức, ý chí cá nhân với tác động của môi trường, như hành vi của bạn bè, nghệ thuật giảng dạy của người dạy và những điều kiện học tập khác [103]. Sau này, nhà giáo dục Kerschenteiner đưa tư tưởng nguyên tắc của nhà trường tích cực vào hoạt động dạy học ở trường tiểu học và trung học, thông qua cách thức tổ chức các hoạt động dạy học để phát triển tính cách của người học [109. 8 Nhà giáo dục Pháp R.Cousinet (1881 - 1973) cũng cho rằng: “Phải tổ chức nhà trường sao cho trở thành môi trường mà trẻ em có thể sống bằng cách tạo nên biện pháp phù hợp về mặt tâm lý, cũng như về mặt giáo dục.
Khi tổ chức hoạt động dạy học phải lưu ý: tạo cho người học khả năng hòa hợp với cộng đồng; tạo cho người học thói quen làm việc không cần kiểm soát của người dạy; khắc phục được tình trạng lười suy nghĩ của người học”. Cách thức tổ chức hoạt động dạy học trên đã tạo cho người học có thể tích lũy thêm những kinh nghiệm xã hội [93]. Kế thừa kinh nghiệm tổ chức hoạt động dạy học theo tư tưởng R.Cousinet của trường Ecole - Dumal - Thụy Sĩ, ở trường thực nghiệm thuộc Viện Đại học Iena, Peter Peterson [30. tr, 95] đã nghiên cứu và tổ chức hoạt động dạy học có hệ thống kế hoạch hoạt động.
Theo nghiên cứu của A Ja Kiel cho thấy, người học ở lứa tuổi thanh, thiếu niên có nhu cầu tương tác rất cao, sự phát triển tư duy và ngôn ngữ tương đối hoàn thiện. Còn nghiên cứu của Elsa Kohler đã có thêm sắc thái đặc biệt, Elsa Kohler chú trọng đến sự thiết lập một môi trường sư phạm, hoạt động tự do của người học cần được chú ý về mặt tâm lý. Ngoài ra, Elsa Kohler còn quan tâm nghiên cứu các biện pháp ngăn ngừa tình trạng lười suy nghĩ của người học. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên vẫn là những thử nghiệm về cách thức tổ chức hoạt động dạy học, chưa có một mô hình hay một lý thuyết nền tảng.
Mãi đến những năm 60 của thế kỉ XX, nhiều công trình về mô hình tổ chức hoạt động dạy học và lý thuyết nền tảng của hoạt động dạy học được nghiên cứu sâu sắc và vận dụng, trong đó phải kể tới chiến lược tổ chức hoạt động dạy học của Karl Rogers và Kurt Lewin. Chiến lược của Karl Rogers , bao gồm: về mục đích hoạt động dạy học, tạo một môi trường thuận lợi cho việc tiếp thu tri thức của người học; về tổ chức hoạt động dạy học , theo mô hình mặt đối mặt giữa người học với nhau để đối thoại, trao đổi; về kĩ thuật dạy học, cho phép người học lựa chọn những phương pháp lập luận riêng, từ những nỗ lực cá nhân mà giải quyết nhiệm vụ học tập; lôi cuốn sự tham gia của người học bằng cách tôn trọng những thắc mắc, những ý kiến đối lập và sử dụng chúng tạo sức thúc đẩy cho bài học; về kết quả dạy học , cho phép người học xác lập các chuẩn đánh giá mức tiến bộ của mình [42]. Như vậy, chiến lược tổ chức hoạt động dạy học của Karl Rogers ngoài chức năng tiếp cận cá nhân, còn chú ý tới tác động của các cá nhân với nhau. Chiến lược của ông dễ sử dụng, không đòi hỏi những yêu cầu phức tạp.
Cùng với Rogers, Kurt Lewin (1895 - 1947) đã xây dựng lý thuyết hoạt động dạy học hướng vào từng cá nhân. Nền tảng của lý thuyết này là cách thức hoạt động dạy học phải liên kết các cá nhân, ở đó người học phụ thuộc lẫn nhau nhưng không đồng nhất với nhau. Những 9 thay đổi về hành vi cá nhân biểu hiện sự thay đổi trong nhận thức, thái độ của người học hay nói cách khác là có sự tác động qua lại giữa người học với môi trường học tập [37. Từ những năm 80 của thế kỉ XX đến nay, cùng với trào lưu cải cách giáo dục, việc nghiên cứu về hoạt động dạy học đã được đẩy mạnh ở các nước phương Tây.
Các nghiên cứu chủ yếu hướng vào xây dựng mô hình và chiến lược dạy học một cách hiệu quả, cũng như xu thế phát triển của nó trong tương lai. Tiêu biểu có các nghiên cứu của tác giả: Joe Landsberger [44], Robert J. Ở một khía cạnh khác, khuyến cáo cho việc tổ chức các hoạt động dạy học, Joe Landsberger viết: “Giáo viên tổ chức quá trình hoạt động tương tác mà các thành viên cùng đóng góp và giúp đỡ nhau để đạt được mục đích chung”. Vấn đề về hoạt động dạy học không chỉ được quan tâm ở các nước phương Tây mà còn được quan tâm ở cả các nước XHCN trước đây.
Theo quan điểm của nhà giáo dục Êxipôp B.P: “Phối hợp các hình thức tổ chức dạy học có lợi cho người học” [26. Ông còn chỉ rõ sự khác biệt giữa cách thức tổ chức hoạt động dạy học ở trường trung học Xô Viết và phương Tây như sau: Các cách thức tổ chức hoạt động dạy học ở trường trung học Xô Viết về nguyên tắc khác với các cách thức áp dụng trong nhà trường tư sản ở chỗ: các cách thức ấy được thực hiện trên cơ sở chủ nghĩa tập thể. Hoạt động dạy học ở nhà trường Liên Xô có nhiệm vụ tạo ra những điều kiện cho học sinh làm việc tích cực và đảm bảo phương pháp cá thể đối với mỗi học sinh nhằm làm cho học sinh học tập có kết quả, phát triển đến mức tối đa những khả năng của họ [26. Hướng nghiên cứu hoạt động dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực Các nghiên cứu hướng đến việc xem xét và giải quyết các vấn đề cơ bản như: vai trò của dạy học theo tiếp cận năng lực; Các năng lực cần hình thành cho người học.
Đại diện cho hướng nghiên cứu vai trò, đặc trưng và ưu thế của dạy học theo hướng phát triển năng lực gồm có các nhà nghiên cứu như: Richard Boyatzis; P. Claro; Tony Wagner; Robert J. Marzano; Thad Nodine và Sally M. Bàn về vai trò của dạy học theo hướng phát triển năng lực được tác giả Richard Boyatzis [118]quan tâm.
Tố chức OECD từ năm 2002 trong “Definition and Selection of Competencies: Theoretical and Conceptual Foundation” chỉ ra vai trò của phát triển năng lực là “quan trọng hàng đầu cho một cuộc sống thành công và tham gia hiệu quả vào các lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, nhu cầu tất yếu tạo ra bởi một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, 10 thay đổi và xung đột”; đặt mục tiêu giáo dục phải tạo ra những con người có những năng lực cần thiết cho việc cá nhân sống một cuộc sống thành công và chịu trách nhiệm chung đối với xã hội đương đại, giải quyết những thách thức hiện tại và cả tương lai [111]. McLagan trong nghiên cứu có tự đề: “Competencies: the next generation” đã khẳng định việc áp dụng một cách tiếp cận năng lực mới là quan trọng trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, nền kinh tế toàn cầu và sự cạnh tranh quyết liệt, tác giả cho rằng: “nguồn gốc của giá trị năng lực nên được tìm thấy trong các cá nhân, công việc, các đội, và các nhà quản lý”; mô hình năng lực nên làm cho tất cả mọi người “có sự tham gia và có trách nhiệm”[112]. Nhà giáo dục Tony Wagner trong “The global Achievement Gap” đã chỉ ra những điểm yếu của giáo dục Hoa Kỳ nói riêng, giáo dục thế giới nói chung là “Vẫn phải đối mặt với sự lỗi thời vì dạy học sinh theo hướng cung cấp kiến thức”. Giáo dục phải dạy hoặc kiểm tra các kỹ năng cần thiết nhất để hình thành năng lực công dân trong nền kinh tế trí thức toàn cầu [85].
Như vậy, rõ ràng rằng với các nghiên cứu cụ thể về vấn đề này, các nhà khoa học đã khẳng định vai trò quan trọng của dạy học theo hướng phát triển năng lực đối với hiệu quả của hoạt động dạy học và với mục tiêu chung của hoạt động này cũng như kết quả học tập của học sinh. Bên cạnh các nghiên cứu cụ thể chỉ rõ vai trò và tầm quan trọng của dạy học phát triển năng lực đã nêu trên, các nhà nghiên cứu còn tập trung vào việc tiến hành các nghiên cứu cụ thể để chỉ ra đặc trưng và ưu thế của dạy học phát triển năng lực. Đại diện cho hướng nghiên cứu này có các tác giả như: Robert J. Marzano; Thad Nodine và Sally M.
Paprpck; Richard David Prencht.